Джанфранческо Джемелли Карери: Әлемді шарлаған итальян саяхатшысы

Кіріспе

Италиялық саяхатшы және авантюрист (1651–1725)

Джованни Франческо Джемелли Карери (1651–1725) – итальяндық саяхатшы және авантюрист. Ол жүкті тасымалдаумен айналысатын кемелерде тегін өту мүмкіндігін пайдаланып, әлемді аралаған алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Оның пайда табу емес, ләззат үшін жасаған саяхаттары «Сегіз күнде әлемді айналып келу» романына шабыттандырған болуы мүмкін. Кейбір адамдар оның саяхаты барысында Ватиканға (немесе, дәлірек айтқанда, иезуиттерге) тыңшылық еткенін күдіктенді.

Өмірбаян

Джемелли Карери 1651 жылы Тауриановада дүниеге келді, ал 1725 жылы Неапольде қайтыс болды. Неапольдегі иезуиттер колледжінде заң ғылымдарының докторы атанды. Оқуын аяқтаған соң ол қысқа мерзімге сот саласында жұмыс істеді. 1685 жылы ол Еуропаны (Франция, Испания, Германия және Венгрия) саяхаттау үшін уақыт алды. Венгрияда Буда қамалында жарақаттанды. 1687 жылы Неапольге оралып, сот саласындағы қызметіне қайта кірісті. Ол сонымен қатар өзінің алғашқы екі кітабы – "Relazione delle Campagne d'Ungheria" (1689), Матео Эджизиомен бірлесіп жазған, және "Viaggi in Europa" (1693) еңбектерімен айналыса бастады. Осы кезде Джемелли заңгерлік мансабында кейбір қиындықтарға тап болды. Оған аристократиялық тегі болмағандықтан, белгілі бір мүмкіндіктер берілмеді. Соңында ол мансабын тоқтата тұрып, әлемді аралап шығуға шешім қабылдады. Осы бес жылдық саяхаты оның ең белгілі алты томдық кітабы – "Giro Del Mondo" (1699) жарық көруіне себеп болды.

Әлемдік саяхат

Джемелли Карери өзінің сапарын әр кезеңде құндылығын арттыратын тауарларды мұқият сатып алу арқылы қаржыландыра алатынын түсінді: Парсы шығанағындағы Бандар-Аббастан саяхатшы «күріш, шарап, спирт және Персияның барлық жемістерін, оларды Үндістанға кептірілген немесе сірке суына салып алып барып, жақсы пайда табуға болады» деді. 1693 жылы Джемелли Карери Мысыр, Константинополь және Киелі жерлерге сапар шегу арқылы әлемді аралау сапарын бастады. Сол кезде Таяу Шығысқа бару кез келген шет ел саяхатының қалыпты бөлігіне айналған еді, тіпті оны үйге жазуға да тұрарлық емес. Дегенмен, итальяндық «турист» сол жерден сирек барып көрілетін жолға түсті. Армения мен Парсы арқылы өтіп, Оңтүстік Үндістанға жетіп, Қытайға кірді. Қытайдағы иезуит миссионерлері осындай ерекше итальяндық саяхатшының папаның тыңшысы болуы мүмкін деп күдіктенді. Бұл кездейсоқ қателік Джемеллиге елдің көптеген есіктерін ашты. Ол Пекинде императормен кездесіп, Фонарьлар фестиваліне қатысып, Ұлы Қытай қабырғасын аралады. «Бұл құрылыстың көп бөлігі, айтылғандай, кірпіштен салынған, сондықтан ол жақсы салынған, көп жылдар өтсе де жаңа көрінеді. Бұл қабырғаны император Си Хоам Ти татарлардың шабуылына қарсы тұру үшін салғаннан бері 1800 жылдан астам уақыт өтті. Бұл – бұрын-соңды жасалған ең үлкен және ең қымбат жұмыстардың бірі. Қытайлықтар сақтықпен ең қауіпті жолдарды қорғауы керек еді: Бірақ мен ең абсурдты деп ойлаған нәрсе – қабырғаның биік және тік таудың басына дейін жетіп, онда құстар да, татар аттары да көтеріле алмайды. Егер олар осы адамдар жартастар мен тіректе өрлеп өте алады деп ойласа, олардың ашуын осындай төмен қабырға тоқтата алады деп сену, әрине, үлкен ақымақтық еді». Макаодан Джемелли Карери Филиппинге аттанды, онда Манила галеонының келіп кетуін күтіп екі ай болды, ол Мексикада 300% пайда табу үшін сынап күмісін тасымалдады. Осы уақыт аралығында, Джемелли өзінің күнделігінде жазғандай, Акапулькоға жарты жылдық трансокеандық сапар нашар тамақ, эпидемиялар және кейдегі дауылдармен толы қорлыққа толы болды. Мексикада ол мексикалық креол патриоты және ғалымы Дон Карлос де Сигуенса и Гонгорамен достық қарым-қатынас орнатты, ол итальяндық саяхатшыны Теотиуаканның ұлы қираған жерлеріне алып барды. Сигуенса Джемеллимен ежелгі мексикалықтар туралы теориялары туралы сөйлесіп, оған Джемеллидің есебіне енген мексикалық күнтізбесі туралы ақпаратты сеніп тапсырды. Теотиуакан пирамидаларын аралаудан басқа, ол бірнеше кеншілер қалаларын да аралады. Мексика қаласынан шыққаннан кейін ол Пуэбла-де-Лос-Анджелес қаласына және бірнеше қалаларға барып, порттық Веракрус қаласына жетті, онда Кубаға қарай бет алған испандық флотқа қосылды. Шамамен бес жыл бойы әлемді аралағаннан кейін Джемелли Еуропаға қайтып келе жатқанда Кубада испандық қазына флотына қосылды.

Gemelli Careri realized that he could finance his trip by carefully purchasing goods at each stage that would have enhanced value at the next stage: at Bandar Abbas on the Persian Gulf, he asserts, the traveler should pick up "dates, wine, spirits, and all the fruits of Persia, which one carries to India either dried or pickled in vinegar, on which one makes a good profit". Gemelli Careri started his world trip in 1693, with a visit to Egypt, Constantinople, and the Holy Land. At the time, this Middle Eastern route was already becoming a standard ingredient of any excursion into foreign lands, a hike that was almost not worth writing home about. However, from there the Italian 'tourist' would take less traveled paths. After crossing Armenia and Persia, he visited Southern India and entered China, where the Jesuit missionaries assumed that such an unusual Italian visitor could be a spy working for the pope. This fortuitous misunderstanding opened for Gemelli many of the most tightly closed doors of the country. He got to visit the emperor at Beijing, attended the Lantern Festival celebrations and toured the Great Wall. "Most of the structure, as has been said, is of brick, so well built that it does not only last but looks new after several ages. It is above 1800 years since the Emperor Xi hoam ti caused it to be built against the incursions of the Tartars. This was one of the greatest, and most extravagant works that ever was undertaken. In prudence the Chinese should have secured the most dangerous passes: But what I thought most ridiculous was to see the wall run up to the top of a vast high and steep mountain, where the Birds would hardly build much less the Tartar horses climb And if they conceited those people could make their way climbing the clefts and rocks it was certainly a great folly to believe their Rage could be stopped by so low a wall." From Macau, Gemelli Careri sailed to the Philippines, where he stayed two months while waiting for the departure of a Manila galleon, for which he carried quicksilver, for a 300% profit in Mexico. In the meantime, as Gemelli described it in his journal, the half year long transoceanic trip to Acapulco was a nightmare plagued with bad food, epidemic outbursts, and the occasional storm. In Mexico, he became friends with Mexican creole patriot and savant Don Carlos de Sigüenza y Góngora, who took the Italian traveler to the great ruins of Teotihuacan. Sigüenza spoke with Gemelli about his theories of the ancient Mexicans and entrusted him with information about the Mexican calendar, which had appeared in Gemelli's account. As well as having visited the pyramids at Teotihuacan, he also visited several mining towns. After leaving Mexico city he visited the city of Puebla de Los Angeles and several towns as he traveled to the port city of Veracruz, where he joined a Spanish fleet headed toward Cuba. After nearly five years of wandering around the world, Gemelli was finally on his way back to Europe when he joined the Spanish treasure fleet in Cuba.

Әдеби мәні және сын

"Джиро дель Мондо" сапарының мақсаты – сапар шеккен елдерді нақты бейнелеу екені, кіріспе сөзінде Джозеф Антонио Герриридің айтуынша, баса назар аударылды. Саяхат есебі мен "қиял арқылы жасалған саяхат" арасындағы ерекшелікті көрсетіп, Геррири Джемелли Кареридің тәжірибесінің сенімділігін жоғары бағалады және географиялық карталар бойынша фантазия құруға бейім адамдарды сынады. Ұзақ жылдар бойы ғалымдар мен сарапшылар Джемелли Кареридің қаһармандық сапарын шындыққа жатқызбады. Бірақ, уақыт өте келе оның рас екені дәлелденді, сондай-ақ ол экзотикалық шындықтарды толығырақ білу үшін маңызды тарихи құжаттарды жинағаны анықталды. Шындығында, "Джиро дель Мондоның" алтыншы томы, тек Мексиканы қамтиды, ол Дон Карлос де Сигуенза и Гонгора арқылы қол жеткізген, Жеңістен бұрынғы кодекстерден алынған ақпаратты қамтиды; сонымен қатар, осы кодекстерден жиналған ацтек сарбаздарының бірнеше суреттері де бар. Жаңа Испанияда Джемелли Карери пирамидаларды мұқият зерттеуге мүмкіндік алды (олардың Мысыр пирамидаларымен ұқсастығы оны ежелгі мысырлықтар мен америкалықтардың екеуі де Атлантида тұрғындарынан тарағанына сендірді), бұл идеяны Сигуенза бұрыннан ұстанып келген. Қаржы тапшылығына байланысты Сигуензаның өзі ежелгі мексикалықтар туралы көп нәрсе жариялай алмады, бірақ Джемеллидің жұмысы арқылы оның идеяларын және тіпті ежелгі мексикалық қолжазбалардан суреттерді таратуға мүмкіндік алды. 1849 жылы жарық көрген "The Calcutta Review" журналы (қазір Калькутта университеті шығаратын мерзімді басылым) Джемеллидің Үндістан туралы жазғандарына қатысты былай деді: "Бұл журналдың бұрынғы санында біз Үндістанның ең жақсы және ең дана ханзадасы Мухайнмеданның (Аурунзебе, Хиндустанның моғол императоры) сарайы мен лагерінің бір бөлігін сипаттауға тырыстық. Біздің назар аударуымыздың екі негізгі себебі бар: дәуірдің сипаты және біздің қолымыздағы материалдар. Сер H. M. Эллиоттың еңбегі белгілі бір деңгейде сынға ұшырады және оның қорытындыларының дұрыстығына күмән туды. Сондықтан оқырмандар Аурунзебе үкіметінің сипаттамасын туған елдің тарихшыларынан емес, саяхатшылардың көзімен көрген адамдардың есептерінен алуға дайын болуы мүмкін. Аурунзебе билігінде Үндістанға сапар шеккен үш адамның ішінен ең құнды және қызықты ақпарат алуға болады. Оның айтуынша, табиғатқа деген табиғи қызығушылық пен отбасылық бақытсыздықтар оны саяхаттауға итермеледі. Бұл үш дереккөздің ішінде ол өзінің баяндамасында ең көп сөзді, анекдоттарында ең қызықты, қарапайымдылығында ең көңілді. Ол ешқандай нақты мақсатсыз, тек көру және есту үшін саяхаттағандықтан, бізді қызықтыратын көптеген үнді тақырыптары бар. Табиғи өнімдер, жануарлар мен құстар, әдет-ғұрыптар, индуистік теология, мемлекеттік қағидалар, португалдық үстемдік пен құлдырау себептері, лагерь, монастырь және гарем туралы анекдоттар, су және құрлықтағы апаттар, жеке қиындықтар туралы шағымдар және шығыс деспотизмінің бейімділігі туралы ескертулер, автордың өміршеңдігі мен байқауына көп қарыз болған, бірақ кейде, мойынға алуға мәжбүрміз, бұрынғылардың еңбегіне байланысты. Оның плагиаты тек касталарға немесе сенімдерге қатысты. Ол жеке басымен көрген немесе сезінген нәрселерді анық, көркем және күдіксіз баяндайды". Италиялық капуцин Иларионе да Бергамо XVIII ғасырдың соңында өзінің саяхаттық баяндамасын жазғанда Джемеллидің Жаңа Испания туралы жазғандарын оқыған. Ол кейбір сипаттамаларда егжей-тегжейлі тоқтамады, өйткені Джемелли бұл туралы толыққанды мәлімет берген еді.

The aim of Giro Del Mondo a faithful description of the countries visited was emphasized by Giosef Antonio Guerrieri in his preface. While pointing out the difference between the account of a journey and "an imaginary journey", Guerrieri praised Gemelli Careri for the reliability of his experiences, and criticized those who were prone to fantasize over geographic maps. For many years scholars and experts did not consider Gemelli Careri's adventurous journey authentic. With time, however, its truthfulness was proved, and it was also ascertained that he collected important historical documents in order to know those exotic realities in greater detail. Indeed, the sixth volume of Giro Del Mondo, which covers only Mexico, contains information gathered from codices that existed prior to the Conquest, which he got access to via Don Carlos de Sigüenza y Góngora; it also contains several illustrations of Aztec warriors gathered from these codices. In New Spain, Gemelli Careri had the opportunity to study the pyramids carefully (their affinity to the Egyptian pyramids led him to believe that the ancient Egyptians and the Amerindians both descended from the inhabitants of Atlantis), which Sigüenza had long held. Due to lack of funds, Sigüenza himself had been unable to publish much on the ancient Mexicans, but through Gemelli's work was able to disseminate his ideas and even drawings from the ancient Mexican manuscripts. An 1849 release of The Calcutta Review (a periodical now published by the University of Calcutta), stated the following about Gemelli's writings concerning India: "In a previous number of this Review we made an attempt to describe something of the Court and Camp of the best and wisest prince Muhainmedan India had ever beheld (Aurungzebe, Mogul emperor of Hindustan) To this we are urged by two main considerations, the character of the age, and the materials at our command Sir H. M. Elliot's work has met with, to a certain extent, adverse criticism, and some doubts have been raised as to the soundness, or the justice, of its conclusions. It is therefore (possible that readers may be willing) to peruse a description of the Government of Aurungzebe, taken not from native historians, but from the accounts of men who saw with the eyes of travelers. "From three men, who all visited India during the reign of Aurungzebe, the most valuable and the most curious information is attainable The second of the triumvirate, on whom we mainly rely, is the Doctor John Francis Gemelli Careri. Natural curiosity and domestic misfortunes were, he tells us, his motives for traveling. Of the three (sources this paper is based), he is the most discursive in his narration, the most piquant in his anecdotes, the most amusing in his simplicity. As he traveled for no one particular aim, but to see and to hear, there are few Indian topics, on which he does not give us something. Natural productions, the beasts and the birds, manners, Hindu theology, state maxims, the causes of Portuguese supremacy and degradation, anecdotes of the camp, the convent, and the Harem, accidents by water and land, complaints of personal inconvenience, and remarks on the tendency of Eastern despotism, are scattered plentifully throughout a narrative, which owes very much to the author's own liveliness and observation, but occasionally something, we are compelled to say, to the labours of others who had gone before. His plagiarism is, however, confined to specifications of caste or creed. Where he saw or suffered personally, his narrative is clear, picturesque, and beyond suspicion." Italian Capuchin friar Ilarione da Bergamo had read Gemelli's account of New Spain when he wrote his travel narrative in the late eighteenth century. He refrained from going into detail in some descriptions because Gemelli had already given a full account.