Кіріспе

Исламға дейінгі араб құдайы әл-Лат (اللات, ), сондай-ақ Аллат, Аллату және Алилат деп те жазылады, бір кезде бүкіл Арабия түбегінде, оның ішінде Меккеде, Алланың қыздарының бірі ретінде Әл-Узза және Манатпен бірге түрлі байланыстармен құлшылық етілген. Аллат немесе Элат сөзі ежелгі Таяу Шығыстағы әртүрлі құдайларды, соның ішінде Ашера Атират құдайына қатысты қолданылған. Әл-Латқа табыну Оңтүстік Арабиядағы жазуларда Лат және Латтан ретінде куәландырылған, бірақ оның Солтүстік Арабия мен Хиджаздағы беделі артық болды, ал оның культі Сирияға дейін жеткен. Сафаиттік жазуды қолданушылар өз жазбаларында әл-Латты жиі шақырып отырған. Оған Набатейлер де табынып, әл-Уззамен байланысты болған. Оның культінің бар екені Пальмира мен Хатрада да расталған. Грек-римдік әсерімен оның иконографиясы грек соғыс құдайы Афинаның, сондай-ақ оның римдік баламасы Минерваның атрибуттарын көрсетуге бастады. Ислам деректеріне сәйкес, Таифтегі Бану Тақиф тайпасы оған ерекше құрмет көрсеткен. Ислам дәстүрінде оның құлшылығы Мұхаммедтің бұйрығымен Таифтегі ғибадатханасы қиратылған кезде тоқтатылған.

Иконография

Таифте әл-Латтың басты құлшылық бейнесі – кейде ақ түсті деп сипатталатын текше тас еді. Вакидидің ар-Раббаның «басы» (расы) туралы айтуы, бейне адам немесе жануар түрінде қабылданып, көрінгенін білдіруі мүмкін, бірақ Юлиус Веллхаузен бұл тұжырымға қарсы шықты. Палмираның ерте суреттерінде әл-Лат Атаргатис (отырғанда) және Астартамен (тұрғанда) ортақ иконографиялық белгілерге ие. Бір кезде оның ғибадатханасын әшекейлеген әл-Латтың арыстаны арыстан мен газельді бейнелейді, арыстан оның жұбайын, ал газель әл-Латтың мейірімді және сүйіспеншілік қасиеттерін көрсетеді, себебі әл-Латтың кек алуынан қорқумен қан төгуге рұқсат берілмеген. Әл-Лат Набатея, Хатра және Пальмирада грек құдайы Афинамен (соның салдарынан римдік Минервамен) байланысты болды. Оның Афинамен теңестірілуі иконографиядағы қарапайым өзгеріс болған сияқты, және әл-Латпен теңестірілген жерлерде оның кейіпкері соғысқа құштар Афинаны айтарлықтай жұмсартты. Афина әл-Латтың бір набаталық бейнесінде құдай Афина мен әл-Латтың атрибуттарын бірге ұстаған күйінде бейнеленген. Бейнеде әйел тәңір Афина стилінде бейнеленген, бірақ Набатей дініне тән стильдес көзге бетил, Горгонейонның орнына қойылған. Әл-Латты Вавилонның Иштар құдайымен де байланыстыруға болады, екеуі де гүлденуге, соғысқа қатысып, кейін Афродита мен Афинамен байланыстырылды. Екеуінің ұқсастығы олардың символдарында да көрінді, өйткені екеуі де арыстанмен, таңғы жұлдызбен және айдың жартылай шеңберімен байланысты болды. Әл-Лат сияқты, Иштардың да түбі семиттерге тән.

Қазіргі заманғы маңызы

2015 жылы Пальмирадағы оның ғибадатханасын көркейтін Аль-Лат Арыстанының мүсіні Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті (ИМИЛ) тарапынан зақымдалды, бірақ кейін қалпына келтірілді. Қазір ол Дамаск Ұлттық мұражайында тұр, алайда болашақта Пальмираға қайтарылуы мүмкін.