Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Идиш тілінде әйелдердің жеке дұғалары
Personal prayers in Yiddish recited by women
Тхине немесе техинот (немесе еврейше: תחינות) – идиш тілінде оқылатын дұғалар мен тілектер, көбінесе жеке және әйелдер көзқарасынан айтылатын немесе мұндай дұғалардың жинағы. Олар ашкенази яһуди әйелдері үшін жазылған, олар сол кездегі еркектер сияқты еврей тілінде оқи алмайтын, ол тіл дін қызметкерлерінде қолданылатын дұға кітабының тілі еді. Олар 1600-жылдардан 1800-жылдардың басына дейін кең таралды, алғашқы маңызды тхинелер жинағы – «Сейдер Тхине» 1648 жылы жарық көрді. Еврей дұғаларынан өзгеше, тхинелер әйелдерге тән мәселелерді қамтиды. Әйелдерге арналғанына қарамастан, көптеген тхинелерді ер адамдар жазған деп саналады, сондай-ақ бір тхиненің бірнеше рет жариялануы және псевдонимдердің қолданылуы салдарынан көптеген тхинелердің авторлығын анықтау қиын.
Tkhines or teḥinot (, or Hebrew: ) may refer to Yiddish prayers and devotions, usually personal and from a female viewpoint, or collections of such prayers. They were written for Ashkenazi Jewish women who, unlike the men of the time, typically could not read Hebrew, the language of the established synagogue prayer book. They were most popular from the 1600s to the early 1800s, with the first major collection of tkhines, the Seyder Tkhines, being printed in 1648. Unlike Hebrew prayers, tkhines dealt with issues specific to women. Despite being for women, it is thought that many tkhines were written by men and the authorship of most tkhines is often difficult to establish, due to multiple publications of the same tkhine and the use of pseudonyms.
Тарих
Яһуди діни өмірінде әйелдердің қатысуы шектеулі болды және олар еркектерге яһуди заңымен жүктелген міндеттерді орындауға міндетті емес еді. Әйелдер синагог қызметтеріне қатысуға міндетті емес еді, ал олардың қатысуы қоғамдық дұғаға қажетті минян есебіне жатпады, сондықтан еврей дұғасы, қауымдық сипатымен, әйелдерді алып тастады. Дін талаптарына сәйкес, дұға кезінде ерлер мен әйелдерді бөлек отырғызу қажет болды, сондықтан әйелдер арнайы бөлінген жерде, көбінесе ерлерден физикалық жағынан бөлек отыратын және қызметке белсенді қатысуға рұхсат етілмейтін. Ерлер күніне үш рет белгілі уақытта дұға оқыса, әйелдер күніне бір рет ғана дұға оқуға міндетті, басқа талаптар қойылмады. Мұндай айырмашылықтың себебі – ерлердің белгілі уақытта дұға оқу сияқты уақытқа байланысты міндеттерді орындауға міндетті болса, әйелдер мұндай міндеттерден босатылған. Алайда, яһуди заңы бойынша ерлер мен әйелдердің діни рөлдері арасындағы ең үлкен айырмашылық – білім алуға тең мүмкіндік болмауы еді. Қыздар көбінесе үйде оқытылса, ұлдар мектепке баратын. Дегенмен, яһуди қауымдастығында мыңдаған жылдар бойы сауаттылық деңгейі жоғары болды. Қыздар еврей тілінің негізгі оқуын үйренсе де, еврей дұғалары мен дәстүрлі еврей мәтіндері жазылған еврей тілінен гөрі, идиш тілінде еркін сөйлей білді. Ал ұлдар еврей тілінде еркін оқи және түсіне білуі күтілді, бірақ олардың көпшілігі олай бола бермейтін. Сонымен қатар, тек ерлер ғана ешива деп аталатын жоғары білім беру орталықтарына қатыса алатын, онда олар еврей діни әдебиетін ғылыми тұрғыдан зерттейтін. Әйелдер мұндай ресми білімге тек бай немесе білімді отбасыларда туған жағдайда ғана қол жеткізе алатын. Сондықтан көптеген әйелдер тек идиш тілінде сөйлейтін, діни әдебиеттерді оқи алмайтын және оларға қолжетімді дұғаларды түсінбейтін. Бұл мәселе 16 ғасырдағы кейбір раввиндерді алаңдатты, олар әйелдер мен "білімсіз еркектердің" пайдасы үшін кейбір еврей дұғаларын және Киелі кітапты идиш тіліне аударуды қолға алды. Осы дұғалардың алғашқысы 1590 жылы Прагада кішкентай памфлет түрінде жарық көрді, онда бес дұға еврей тілінде де басылған еді. Діни әдебиеттің идиш тіліне таралуынан кейін, басқа идиш дұғалары жинақтарда жариялана бастады, ал дұғалардың өзі де, оларды қамтитын жинақтар да тхине деп аталды. Тхине – еврей әйелдерінің өмірін көрсететін және діни міндеттер мен шаруашылық жұмыстарын орындағанда олардың ойларындағыларды бейнелейтін идиш тілінде жазылған жалбарынушылық дұғалар. Тхинелердің екі негізгі түрі бар: 17 және 18 ғасырларда Батыс Еуропада кездесетін және 18 және 19 ғасырларда Шығыс Еуропада кездесетін. Батыс Еуропадан табылған тхинелерді ерлер әйелдер үшін жазса, Шығыс Еуропадан келгендерін көбінесе әйелдер өңдеген.
Women were excluded from much of Jewish religious life and were not required to perform the commandments Jewish law requires of men. Women were not obligated to attend synagogue services and their presence did not count towards the minyan required for public prayer, thus Jewish prayer, being of a communal nature, excluded women. Due to the religious requirement to separate men and women during prayer services, women sat in a designated section that was often physically separate from the men and were not permitted to take an active role in the service. Where men are required to pray three times a day during specific times, women are required solely to pray once a day, with no further specifications. The rationale for this difference is that men are obligated to fulfill time bound commandments such as praying at certain times whereas women are exempt from time bound commandments in general. However, the biggest disparity between men's and women's religious roles under Jewish law was unequal access to education. Girls were often educated at home, while boys went to school. Nevertheless, there was a high level of literacy within the Jewish community for millennia. Girls learned the basic Hebrew reading but were often more fluent in Yiddish than in Hebrew, the language of Jewish prayer and traditional Jewish texts. Boys, on the other hand, were ideally expected to read and understand Hebrew fluently, although many of them did not. Additionally, only men were able to attend higher level institutions called yeshivas that allowed them to study Jewish religious literature in a scholarly setting. Women had access to this formal education only if they were born into wealthy or scholarly families. Most women therefore only spoke the Jewish vernacular of Yiddish and were not able to access much of religious literature nor understand those prayers that were available to them. concerned some rabbis in the sixteenth century, who then took it upon themselves to translate some Hebrew prayers and the Bible into Yiddish for the benefit of women and "uneducated men." The first of these Yiddish prayers was printed in 1590 in Prague as a small pamphlet containing five prayers that were also printed in Hebrew. From this expansion of religious literature into the Yiddish language, other Yiddish prayers began to be published in collections, and both the prayers themselves and the collections which contained them came to be called tkhines. Tkhines are supplicatory prayers, written in Yiddish, that illuminate the lives of Jewish women and reflect what they might have been thinking as they performed religious duties and household tasks. There are two main categories of tkhines: those found in Western Europe in the 17th and 18th centuries, and those found in Easter Europe in the 18th and 19th centuries. Tkhines found in Western Europe were written by men for women, while those from Eastern Europe were mostly reworked by women.
Сейдер тхинелері
Ең ерте және ең көп таралған тхиндер жинағы – 1648 жылы Амстердамда алғаш рет басылып шыққан Сейдер тхиндері (Жалбарынулар тізбегі). Идиш тілінде басылған бұл жинақ әйелдерге олар өздері оқи алатын дұға кітабын ұсынды және Еуропа бойынша кеңінен таралды. Дәстүрлі еврей дұға кітабына негізделген Сейдер тхиндері әйел ғибадатшының дауысымен жазылған және күнделікті және мерекелік амалдарға, сондай-ақ стандартты синагог дұға кітабында қамтылмаған әйелдердің діни міндеттеріне арналған дұғаларды қамтиды. Бұл дұғалар бес бөлімге бөлінген тхиндерден тұрады. Күнделікті дұғалар әйелдердің күніне бір рет дұға оқу міндетін орындауға және апталық синагог қызметіне балама ретінде қызмет етті. Әр күні екі тхине оқылды, олардың біреуі апта күндері қайталанатын, ал екіншісі әр күндік ерекшеліктерге арналған. 18-шы ғасырда Сейдер тхиндерінің кеңейтілген және қайта қарастырылған нұсқасы «Сейдер тхинес у бакош» деген атаумен басылды. Бұл нұсқаға үй шаруасына және жеке мәселелерге, мысалы, күйеудің сапардан аман-есен оралуын тілеуге арналған тхиндер қосылды.
The earliest known and most widespread collection of tkhines are the Seyder Tkhines (Sequence of Supplications), which first appeared in print in Amsterdam in 1648. This collection, printed in Yiddish, provided women with a standard book of prayer that they could actually read and was prolifically printed and widely circulated across Europe. Based on the traditional Jewish prayer book, the Seyder Tkhines was composed in the voice of a female worshiper and contained prayers for daily and festival observances and women's religious obligations that were not provided by the standard synagogue prayer book. These prayers were divided into five sections of tkhines. The daily prayers existed as a way for women to fulfil their religious obligation to pray once a day and as an alternative to the weekly synagogue service. Two tkhines were to be said every day, one that was to be repeated each day of the week and another that was specific to each day of the week. During the 18th century, an expanded and revised version of the Seyder Tkhines was printed, entitled Seyder Tkhines u bakoshes. This version added tkhines for domestic chores and personal subjects, such as asking for the safe return of a husband from a journey.
Қазіргі тарих
XIX ғасырдың ортасына қарай тхиндар хасидтік ("нусах сефард") дұға кітаптарына енгізіле бастады. Тхиндардың жинақтары сондай-ақ Орталық және Батыс Еуропа еврей қауымдастықтары тарапынан француз, неміс және ағылшын тілдерінде жариялана бастады: Prières D'un Cœur Israélite (Өмірдің кез келген жағдайы мен оқиғасы үшін дұғалар мен ой-толғаныстар; Джонас Эннери және раввин Арно Арон, Страсбург: 1848), Өмірдің кез келген жағдайы мен оқиғасы үшін дұғалар мен ой-толғаныстар (Гестер Ротшильдтің ағылшын тіліне аудармасы, 1855) және Stunden der Andacht (Фанни Неуда, 1855). XIX ғасырдың соңында Германия мен АҚШ-тағы реформалық қозғалыстың дұға кітаптары теңдік принципін қолдану үшін осы қосымша дұғалар мен ой-толғаныстарды өздерінің дұға кітаптарына енгізе бастады. 1930 жылдары нацистік Германияның күшеюі және АҚШ-тағы еврейлердің идиш тілін қолдануының азаюы тхиндардың жариялануы мен танымалдылығының төмендеуіне әкелді, себебі нацистік партия олардың авторларын және оқырмандарын Еуропада өлтірді, ал идиш тіліндегі әдебиетке деген сұраныс Америкада идиш тілінде сөйлейтін иммигранттардың ассимиляциясымен бірге азайды. Дегенмен, тхиндар Америкада жариялануын жалғастырып келеді және хасидтік секталардың арасында әлі де танымал, олардың көпшілігі идишті өздерінің ана тілі ретінде сақтайды, сондай-ақ Америкадағы православие қозғалысының өкілдері де оларды қолданады, бірақ соңғылары екі тілді жинақтарды пайдаланады, өйткені көпшілігі идишті жетік білмейді және ағылшын тілінде оқуға мәжбүр.
By the middle of the 19th century, tkhines began to be integrated into Hasidic ("nusach sefard") prayer books. Collections of tkhines also began to be published by central and western European Jewish communities in French, German, and English language editions: Prières D'un Cœur Israélite (Prayers and Meditations for Every Situation and Occasion of Life; Jonas Ennery and Rabbi Arnaud Aron, Strasbourg: 1848), Prayers and Meditations for Every Situation and Occasion of Life (English translation by Hester Rothschild, 1855), and Stunden der Andacht (Fanny Neuda, 1855). By the end of the 19th century, Reform movement prayer books in Germany and the United States began integrating these supplemental prayers and meditations into their prayer books for egalitarian use. The rise of Nazi Germany in the 1930s and the concurrent dwindling use of Yiddish by Jewry in the United States led to a decline in the publication of tkhines and their popularity, as the Nazi party murdered their authors and readers in Europe and the demand for Yiddish literature declined in America with the assimilation of Yiddish speaking immigrants. However, tkhines continue to be published in America and are still popular within Hasidic sects, many of whom still retain Yiddish as their vernacular, and the Orthodox movement in America as a whole, although the latter use bilingual collections, as most are not fluent in Yiddish and must read in English.
Мазмұны
Еврей дұғалары мен ғибадаттарынан өзгеше, тхинелер әйелдер үшін арнайы жазылған. Тхинелердің ерекшелігі – олар жеке тәжірибе үшін, ал еврей дұғасының қауымдық сипатынан айырмашылығы, жеке адамның сезімімен жазылған. Олар көбінесе әйелдердің үй шаруасы, неке және бала тууға қатысты мәселелер, сондай-ақ діни міндеттері, оның ішінде хала дайындау, нидда және хадалах (сәуір күні мен мерекелер қарсаңында шам жағу) сияқты әйелдердің мицвоттары туралы айтады. Еврей тілінің қасиетті тілі емес, қарапайым тілде жазғандықтан, авторлар ашық әңгімелеуге бейім болды және Құдайға досқа айтатындай, «сен» деген сөзді қолданып тікелей сөйледі – мұндай стиль ресми еврей дұғаларында кездеспейді. Авторлар еврей жазбалары мен арамей мәтіндерін де пайдаланды, көбінесе Киелі кітаптағы кейіпкерлерді, әсіресе аналарды атады, сондай-ақ Талмуд немесе Мидраштан оқиғалар келтірді.
In contrast to Hebrew prayers and devotions, tkhines were written specifically for women. Tkhines are also distinct because they were personal and meant to be an individual experience, as opposed to the communal experience of Hebrew prayer. They often addressed women's home life, issues related to marriage and childbirth, and her religious responsibilities, including a woman's mitzvot, which pertain to the preparation of challah, niddah, and hadlakah (lighting candles on the eve of the Sabbath and Holy Days). Because they were writing in the vernacular as opposed to the holy language of Hebrew, authors felt more open to talking freely, and often spoke directly to God as a friend using the familiar form of 'you', something unheard of in the official and impersonal Hebrew liturgy. Authors also referenced Hebrew scripture and Aramaic texts, often naming Biblical characters, usually the matriarchs, and including stories from the Talmud or Midrash.
Мысалы: Жүкті әйелдің дұғасы
Уа, Израильдің Құдайы, Жаратқан Ие, Саған жалбарынамын: Менің дұғамды қабылда, Ханно анасының дұғасын қабылдағандай, ол пайғамбар Шемуил үшін ұл сұраған болатын. Оның ізгілігі менің пайдама келсін! Уа, Раббым, Мен Сенің қызметшіңмін, жүктімін (Сенің жаратылысың!), толық мерзімімен аяқталып, сау-сәлемді бала туады, ол Сені жан-жүрегімен қызмет ететін, Тауратты сүйетін, Сенің қасиетті еркіңе сай Құдайдан қорқатын, Израильдің сұлулығы үшін еврей бағындағы әдемі өсімдік болсын [тифрес Исраэль]. Әмин.
text=I pray unto You, Lord God of Israel, that You consider my prayer as You did that of Mother Channo, the prophetess who prayed for a son, the prophet Shmuel. May her z'chus [merit] stand me in good stead. May I, Your maidservant, who am with child (Your creation! ), carry full term and give birth to a healthy child who will become a pious Jew and serve You heart and soul; one who will love Torah and be God fearing according to Your holy will, a beautiful plant in the Jewish vineyard for the beauty of Israel [tiferes Yisroel]. Omayn.|sign=translated by Norman Tarnor|title=|source=A Book of Jewish Women's Prayers: Translations from the Yiddish|char=
Авторлары
Текналар көбінесе әйелдер көзқарасынан жазылған болса да, олардың көпшілігін ерлер жазған. Ер авторлар көбінесе коммерциялық пайда үшін әйел псевдонимдерін немесе басқа танымал тхин авторларының есімдерін қолданған, осылайша көптеген текналардың нақты авторлығы белгісіз болып қалды. Бұған қоса, көптеген авторлар «иша цнуэ» (сәлемді әйел) немесе «гройсе цдейкес» (иманды, құрметті әйел) сияқты тіркестерді пайдаланып, анонимді түрде қол қоюды қалаған, ал көптеген текналарда автордың аты тіпті көрсетілмеген. Дегенмен, әйелдер тек жазушылар ғана емес, сонымен қатар баспаның шығармашылық және практикалық процестеріне де қатысқан, баспагерлер, аудармашылар, редакторлар, әдеби шығармаларды бейімдеушілер, көшірушілер және тіпті баспаханашылар болып жұмыс істеген. Соңғы жұмыста кімнің аты көрсетілгеніне қатысты ережелердің болмауынан, түпнұсқа текнаның авторы редактордың, баспагердің, көшірушінің немесе баспаға түсірушінің пайдасына қалдырылуы мүмкін, олар өз есімдерін жұмысқа қосатын. Сонымен қатар, текналардың ең танымал кезінде олар әртүрлі жинақтарға енгізу үшін бірнеше рет қайта басылған. Көп жағдайда текнаға қосылған бастапқы есім қалдырылмаған немесе бейімдеушіге, жинақтың құрастырушысына немесе басқа біреуге қайта жатқызылған. Осылайша, көптеген текналар жинаққа байланысты әртүрлі авторларға тиесілі болып келеді. Кейбір авторлар меншік құқығын көрсету үшін текнаның өзінде акростих пайдаланған, онда әр жолдың немесе тармақтың бірінші әрпі автордың атын білдіретін.
Although tkhines were almost always from a woman's point of view, many were written by men. Male authors would often write under a female pseudonym or the name of another popular female tkhine author, mainly for commercial benefit, making the true authorship of many tkhines unknown. In addition to this, many authors chose to sign off anonymously, using phrases such as "isha tsnue" (a modest woman) or "groyse tsdeykes" (a distinguished pious woman), and most tkhines didn't include an author's name at all. However, women were not only writers, but were also involved in both the creative and practical processes of publishing, working as printers, translators, editors, adaptors of existing literary works, copyists and even typesetters. Due to a lack of rules and regulations as far as whose name was included on the final work, the author of the original tkhine may be left off in favor of the editor, printer, copyist, or typesetter, who would instead attach their own name to the work. Additionally, during the height of tkhine popularity, tkhines were reprinted multiple times to be included into different collections. Many times, the original name attached to the tkhine was either left off or reattributed to either the adaptor or the compiler of the collection, or someone else entirely. Thus, many tkhines are attributed to different authors depending on the collection. Some authors indicated ownership through the tkhine itself by including an acrostic, where the first letter of each line or verse would spell out the author's name.
Аудармалық кітаптар
Клерс, Трейси Гурен және т.б. Аналарымыздың құндылығы: еврей әйелдерінің дұғаларының екі тілді антологиясы / Трейси Гурен Клерс құрастырған және кіріспе жазған (1992)
Тарнор, Норман. Еврей әйелдерінің дұғалары кітабы: Идиш тілінен аудармалар / Норман Тарнор таңдап, түсіндірмелермен жабдықтаған (1995)
Кей, Девра. Сейдер Тхинес: Еврей әйелдерінің ұмытылған ортақ дұға кітабы / Девра Кей аударған, өңдеген және түсіндірмелер жазған (2004)
Klirs, Tracy Guren. et al. The Merit of Our Mothers : a Bilingual Anthology of Jewish Women’s Prayers / Compiled and Introduced by Tracy Guren Klirs (1992)
Tarnor, Norman. A Book of Jewish Women’s Prayers : Translations from the Yiddish / Selected and with Commentary by Norman Tarnor (1995)
Kay, Devra. Seyder Tkhines : the Forgotten Book of Common Prayer for Jewish Women / Translated and Edited, with Commentary by Devra Kay. (2004)