Кіріспе

Елдегі үкімет орнын қамтитын арнайы әкімшілік бөлініс, басқа қолданыстар және осы терминдердің нақты мысалдары

Елордалық округ, астаналық аймақ немесе астаналық аумақ әдетте мемлекеттің үкімет орнын қамтитын арнайы тағайындалған әкімшілік бөлініс болып табылады. Осылайша, федеративтік үкімет үлгісінде ешбір штат немесе аумақ ұлттық астана оның шекарасында орналасқандықтан, басқаларына қарағанда саяси немесе экономикалық артықшылыққа ие болмайды. Елордалық аумақ – федералды округтің ерекше түрі болуы мүмкін. Ұлттық астаналарды қамтитын, бірақ заң жүзінде арнайы мәртебесі жоқ әкімшілік бөлімшелерден (мысалы, Île de France Францияның басқа аймақтарынан ешқандай ерекшеліктерімен көзге түспейді) ажырату қажет. Кейбір федеративтік елдер (Бельгия және Германия сияқты) өздерінің ұлттық астаналарына толыққанды, тең федеративтік бірлік мәртебесін береді. Бірнеше федеративтік елдің ұлттық астаналары құрамына кіретін мемлекеттің астанасында орналасқан: Босния және Герцеговинаның астанасы Сараево – сонымен қатар Босния және Герцеговина Федерациясының (федеративтік бірліктердің бірі) және Серб Республикасының де-юре астанасы; сондай-ақ, Швейцарияның астанасы Берн – Берн кантонының астанасы. Ерекше жағдай ретінде, Канада әлемдегі өз астанасына арнайы әкімшілік бөлініс бермеген жалғыз федерация (мысалы, Колумбия округі (АҚШ), Федералды округ (Бразилия), Федералды астаналық аумақ (Нигерия), Ұлттық астаналық аумақ (Индия), Австралия астаналық аумағы (Австралия)). Ал Оттава – Онтарио провинциясының тағы бір муниципалитеті ғана. Канада үкіметі Оттава аймағын Ұлттық астаналық аймақ деп белгілейді, бірақ бұл термин федералды меншіктегі жерлер мен ғимараттарды басқаратын мемлекеттік органның құзырет аймағын ғана көрсетеді және нақты саяси бірлік емес. Оттава қаласы Онтариодағы басқа қалалар сияқты басқарылады. Елорда Берлин – Германия штаттары ретінде жұмыс істейтін үш қаланың бірі. Кейбір федерация емес елдерде ешқандай аймаққа жатпайтын, бірақ ерекше мәртебеге ие астаналар бар, мысалы, Норвегиядағы Осло. Кейбір елдерде астананы қоса алғандағы аймақтың ерекше маңызы жоқ, бірақ оның аты оны көрсетеді. Мысалы, Данияның астаналық аймағы – ұлттық аймақтың атауы. Төмендегі елдер өздерінің астаналары үшін арнайы әкімшілік округке немесе аумаққа ие:

Аргентина

Буэнос-Айрес қаласы, бұрын Аргентина Федералдық округінің құрамында болған. 1996 жылы Аргентина Конституциясының 1994 жылғы реформасы негізінде қала автономиялы қала мәртебесін алды, ресми атауын Буэнос-Айрес автономиялы қаласы деп өзгертіп, алғашқы әкім сайлауын өткізді. Буэнос-Айрес Аргентина Сенатында үш сенатормен және Аргентина Депутаттар палатасында 25 ұлттық депутатпен өкілдік етіледі.

Австралия

Австралия астаналық аумағы – Австралия Одағының екі өзін-өзі басқаратын ішкі аумағының бірі, екіншісі – Солтүстік аумақ. 1911 жылы құрылған Астаналық аумақ бастапқыда Федералды астаналық аумақ деп аталды, ал қазіргі атауы 1938 жылы берілді. Аумақ үкіметтің орналасқан жерін анықтау үшін арнайы құрылды, мақсаты – жаңа мемлекеттің астанасы Канберраны ең көп халқы бар екі штаттың бірінде – Жаңа Оңтүстік Уэльс немесе Викторияда орналастырудан аулақ болу еді. Астаналық аумақ – Жаңа Оңтүстік Уэльстің анклавы болып табылады. Аумақтың өз Бас министрі мен өз заң шығару органы (Австралия астаналық аумағының заң шығару жиналысы) болғанымен, Федералды Парламент Аумақтық заңнаманы жоққа шығару құқығын сақтайды. Аумақтың барлық бөлігін басқара отырып, Заң шығару жиналысы қалалық/штаттық үкімет ретінде әрекет етеді. Австралияның генерал-губернаторы штаттарда губернатордың атқаратын белгілі бір құқықтарды жүзеге асырады, мысалы сайлауға қатысты жарлықтар шығару өкілеттігі. Федералдық деңгейде Астаналық аумақ және Солтүстік аумақ екеуі де екі сенатор сайлайды, Астаналық аумақ Өкілдер палатасына 3 мүше, ал Солтүстік аумақ 2 мүше сайлайды. Аумақтық сенаторлардың өкілетті мерзімі Сенаттың емес, Өкілдер палатасының мерзіміне байланысты. Яғни, егер тек Сенат сайлауы болса (соңғы рет 1970 жылы болғандай), бұл тек штат сенаторларының жартысына ғана қатысты болады, ал аумақтық сенаторлардың өкілетті мерзімі жалғаса береді. Керісінше, егер тек Өкілдер палатасы сайлауы болса (соңғы рет 1972 жылы болғандай), бұл аумақтық сенаторларға да қатысты, бірақ штат сенаторларына қатысты емес.

Бразилия

Бразилияның астанасы Бразилия Федералды округінің аумағында орналасқан. Оның құрамына басқа да бірнеше қалалар кіреді, олар ресми түрде әкімшілік аймақтар деп аталады, себебі Федералды округті Бразилия штаттары сияқты муниципалитеттерге бөлу мүмкін емес. Федералды округ – федерацияның ерекше бірлігі, ол муниципалитет сияқты ұйымдастырылмаған, штаттарға тән дербестікке ие емес (бірақ олардың қатарында саналады) және орталық билікпен тығыз байланыста. Аудан әкімі 4 жылдық мерзімге тікелей сайланады. Жергілікті заңдарды жергілікті халық сайлайтын заң шығарушы палата қабылдайды. Сот істерін Бразилияның басқа штаттарындағыдай губернатор емес, одақ жүзеге асырады. Федералды округ көптеген жағдайларда федералды штат мәртебесіне ие. Оның өкілдері Депутаттар палатасында (конгрестің төменгі палатасы) және Федералды Сенатта (конгрестің жоғарғы палатасы) бар. Бразилияның федералды үкіметі 1960 жылдың 21 сәуірінде жоспарланған Бразилия қаласының ашылуымен қазіргі Федералды округке, Гояс штатынан және Минас-Жерайс штатымен шекарадан бөлек көшірілді. Көшіруге дейін Бразилияның астанасы Рио-де-Жанейро қаласы болды. Көшкеннен кейін бұрынғы Федералды округ орналасқан аумақ Гуанабара штаты болды, оған Рио-де-Жанейро қаласы кірді. Бұл штат 1960 жылдан 1975 жылға дейін, Гуанабара штаты Рио-де-Жанейро штатымен біріктірілгенге дейін өмір сүрді.

Колумбия

Колумбияда Богота қаласын қамтитын Астана округі 1955 жылы Густаво Рохас Пинилья тарапынан ерекше округ ретінде құрылды. Округ 20 ауданнан тұрады.

Доминикан Республикасы

Доминикан Республикасында Санто-Доминго-де-Гусман қаласын қамтитын Ұлттық округ 1922 жылы ерекше округ ретінде құрылды.

Үндістан

Ұлттық астаналық аумақ – Үндістанның ерекше одақтық аумағы. Аумаққа үш заңды қала кіреді: Нью-Дели (Үндістанның астанасы), Дели және Дели гарнизоны, сондай-ақ 59 санақ қаласы және 165 ауыл. Ұлттық астаналық аумақ 1956 жылдың 11 қарашасында федералды басқарудағы Одақ аумағы ретінде құрылды. 1991 жылдың желтоқсанында Ұлттық астаналық аумаққа бас министр басқаратын заң шығарушы жиналыс берілді. Аумақ толыққанды одақтық аумақ ретінде жіктелмейді, бірақ орталық үкімет басқа одақтық аумақтар сияқты, аумақтың жұмысына шектеулі бақылау жүзеге асырады. Ұлттық астаналық аумақтың ерекшелігі – муниципалды басқаруды жергілікті сайланған билік жүзеге асырса, полиция және басқару сияқты маңызды салалар орталық үкімет тарапынан басқарылады.

Индонезия

Индонезияда ұлттық астана Джакарта Даерах Хусус Джакартада (Жакартаның арнайы аймағы) орналасқан. Жакарта Индонезияның провинцияларының бірі саналады, сондықтан Джакартаны қала әкімі емес, губернатор басқарады. Дегенмен, Джакарта 5 кіші "әкімшілік қалаға" (kota administrasi) және бір "әкімшілік ауданына" (kabupaten administrasi) бөлінген. Әкімшілік қалалар: Орталық, Солтүстік, Шығыс, Батыс және Оңтүстік Джакарта. Кепулауан Серибу (Мың арал) әкімшілік ауданы да Джакартаның ресми анықтамасына кіреді. Бұл кіші бірліктердің әрқайсысы белгілі бір деңгейде автономияға ие. Бес әкімшілік қаланың әкімдері мен Кепулауан Серибу әкімшілік ауданының әкімі сайланбайды, тікелей губернатор және Джакарта провинциялық парламентінің мүшелері тағайындайды. Бұған қоса, бұл кіші бірліктерде Индонезияның басқа қалалары мен аудандарынан айырмашылығы, жергілікті парламент жоқ.

Ирак

Бағдад, Ирактың астанасы, арнайы астаналық ауданда орналасқан.

Малайзия

Федералды Конституцияның 154-бабына сәйкес, Малайзияның ұлттық астанасы Куала-Лумпур қаласы белгіленді, ол кезде ол Селангор штатының бір бөлігі болған. Малайзияда ұлттық астана Куала-Лумпур Куала-Лумпур Федералды аумағында орналасқан (1974 жылдан бері), ал Куала-Лумпурдың оңтүстігіндегі федералды үкіметтің әкімшілік орталығы Путраджая Федералды аумағында орналасқан (2001 жылдан бері). Екі федералды аумақ та Селангор штатының ішіндегі анклавтар болып табылады.

Мали

Бамако, Малидің астанасы, Бамако астаналық округінің ішінде орналасқан.

Мексика

Федералды округ 1824 жылдан бері Мексика астанасы Мехико қаласының ордасы болған федералды аумақ еді, және 1997 жылға дейін тікелей федералды үкімет, президент тағайындаған үкімет басшысы арқылы басқарылды. Федералды округқа тарихи Мехико муниципалитеті (1928 жылы таратылған) және оның төңірегіндегі басқа да аумақтар кірді. Тиісті заңнаманың жетіспеуі жиі Мехико қаласының және Федералды округтің қарауына жататын мәселелерге қатысты түсініксіздіктерге алып келді. Сондықтан, 1993 жылы федералды конституцияның 44-бабына түзету енгізіліп, екі атаудың да бір және соңғы бір ұйымды білдіргені нақтыланды. 1997 жылдың 6 шілдесінде үкімет басшысы алғаш рет халықтың тікелей дауысымен сайланды. 2016 жылдың 29 қаңтарында Федералды округ өз мәнін жойды, ал оның аумағы Мексика қаласы деген атпен елдің 32-ші федералды құрамына кірді. Мексика қаласының басқа 31 штат сияқты бірдей құқықтары мен міндеттері бар, бірақ ол техникалық тұрғыдан штат емес.

Нигер

Нигердің астанасы Ниамей, Нигердің астаналық ауданынан тұрады. Оны Тиллабери департаменті қоршап тұр.

Нигерия

Нигерияның астанасы Абуджа Федералды астаналық аумақта орналасқан. Бұл аумақ 1976 жылы құрылды, ал астана 1991 жылы Лагостан (тарихи астанасы) ресми түрде көшірілді. Сонымен қатар, Нигериядағы Анамбра штатының астанасы Авка, Авка астаналық аумағының бір бөлігі болып табылады. Бұл, көбінесе қалалық аймақтың географиялық атауы болғанымен, Авка астаналық аумақты дамыту басқармасы деген мемлекеттік орган қала құрылысы саласында маңызды рөл атқарды.

Солтүстік Корея

Солтүстік Кореяның астанасы Пхеньян дәстүрлі түрде Оңтүстік Пхенян провинциясында орналасқан, бірақ қазіргі уақытта "тікелей басқарылатын қала" (chikalshi 직할시) ретінде қарастырылады. Бір кезде Пхеньянды Оңтүстік Кореяның Сеул қаласына балама ретінде қарастыру үшін "арнайы қала" (t'ŭkpyŏlshi 특별시) деп есептелген.

Норвегия

Осло біріктірілген қалалық округ ретінде әрекет етеді және Норвегияның басқа округтерінен ерекшеленеді. Барлық округтар округтік кеңес және ұлттық үкімет өкілдерінің бірлескен басқаруында болады.

Пәкістан

Пакистанның астанасы Исламабад – 1960 жылы Пәнджаб провинциясынан бөлініп құрылған Исламабад астаналық аумағындағы жоспарланған қала. Бұл аумақ заң шығарушы органның екі палатасына өкілдер сайлайды. Исламабад астана болардан бұрын, Карачи Федералды астаналық аумақта орналасқан болатын, кейіннен Синд провинциясына қайтарылды.

Папуа - Жаңа Гвинея

Порт-Морсби, Папуа-Жаңа Гвинеяның астанасы, 1975 жылы ел тәуелсіздік алғаннан бері Папуа-Жаңа Гвинеяның Ұлттық астаналық округінің шегінде қамтылған.

Перу

Лима, елдің астанасы, Лима провинциясының ішінде толығымен орналасқан, бұл елдегі жиырма бес аймақтың ешқайсысына қарасты емес жалғыз провинция. Ол барлық жағынан, батыс жағынан басқа Лима аймағымен қоршалған.

Филиппин

Филиппиннің Ұлттық астанасы – Метро-Манила, елдің үкімет орталығы және елдің астанасы Манила қаласын қамтиды. 1975 жылы Ризал провинциясының төрт қаласы мен он екі муниципалитеті және Булакан провинциясының бір муниципалитетінен құрылған бұл аймақ, он жеті жеке сайланған қала әкімдері мен олардың кеңестері тарапынан басқарылады. Осы аймақты үйлестіретін орган – Филиппин Президенті тікелей тағайындайтын төрағасы бар ұлттық үкіметтік агенттік – Метрополитендік Манила даму басқармасы. Сондай-ақ, 1948-1976 жылдар аралығында елдің бұрынғы астанасы болған Кесон қаласы осы аймақта орналасқан.

Соломон аралдары

1983 жылы Соломон аралдары үкіметі Хониара қаласының төңірегіндегі 22 шаршы километрлік аймаққа Астаналық аумақ мәртебесін берді. Содан кейін Астаналық аумақ Соломон аралдарының провинциялары сияқты, өздігінен басқарылатын жекеленген бірлік болды, бірақ Хониара Гуадалканал провинциясының астанасы мәртебесін сақтап қалды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяның астанасы Сеул дәстүрлі түрде Кёнги провинциясының құрамында болған, бірақ қазіргі уақытта "арнайы қала" (Teukbyeolsi / T'ŭkpyŏlshi 특별시) деп есептеледі. Сеул қаласының әкімі кез келген облыстық әкіммен бірдей деңгейде қарастырылады.

Швеция

1968 жылдан бері Стокгольм біріктірілген қалалық округ мәртебесіне ие. Тарихи тұрғысынан алғанда, 1967 жылға дейін Стокгольм Швецияның ешбір округіне, тіпті Стокгольм округіне де қарастырылмаған. Оның орнына, округтік әкімшіліктер мен олардың басшылары – губернаторлардың қалыпты міндеттерін атқаратын губернатор болған. Бұл үлкен практикалық айырмашылықты білдірмеді. Халық сайлайтын және денсаулық сақтау сияқты салаларға жауапты округтік кеңес болған жоқ; оның орнына, мұндай міндеттерді Стокгольм қаласы өзі атқарды.

Тайвань (Қытай Республикасы)

Тайбэй – Қытай Республикасының (көбінесе Тайвань деп аталатын) астанасы, ерекше муниципалитет.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясының 1-бабы, 8-бөлімінде белгіленгендей, АҚШ үкіметінің орны Колумбия округі деп аталатын федералдық округ болып табылады. 1790 жылы құрылған кезде округ Мэриленд және Вирджиния штаттары сыйға берген 100 шаршы миль (259 км²) жерді құрады. Колумбия сол кезде АҚШ-қа берілген поэтикалық атау еді. Вашингтон қаласы округтің орталығында салынды, бірақ Джорджтаун және Александрия сияқты басқа да қалалар осы аумақта орналасқан. 1846 жылы АҚШ Конгресі округтің Вирджиния бөлігін қайта сол штатқа қайтарды. 1871 жылғы Колумбия округінің ұйымдастыру заңы Вашингтон және Джорджтаун қалаларының жарғыларын жойып, Колумбия округінің барлық жері үшін біртұтас үкімет құрды. Вашингтон қаласы енді дербес қала ретінде жоқ, алайда атауы қолданыста және округ көбінесе Вашингтон, округ Колумбия деп аталады. Джорджтаун қазір Колумбия округінің тарихи ауданы болып табылады. 1973 жылғы «Жергілікті басқару туралы» заңнан бастап Колумбия округін сайланған мэр және округтік кеңес басқарады. Конгресс округ бойынша соңғы билікті өз қолында сақтайды және жергілікті бюджет пен салықтарды қарауға, округтік кеңес қабылдаған заңдарды жоюға және жергілікті басқаруды тоқтатуға құқылы. Округ тұрғындары федералдық салық төлейді және АҚШ Өкілдер палатасында дауыс беру құқығы жоқ бір өкіл арқылы өкілдік етеді. АҚШ Конституциясының жиырма үшінші түзетуіне сәйкес, Колумбия округінің халқы АҚШ Президентіне дауыс беруге құқылы. Округқа ең аз халқы бар штатқа берілетін сайлаушы дауысына тең үш сайлаушы дауысы бөлінеді.

Венесуэла

Капитал ауданында Венесуэланың астанасы Каракас қаласы орналасқан.