Кіріспе

Американдық бейнелеу суретшісі, перформанстар, дыбыс туындылары және басылымдар (1933 жылы туған) британдық гребші.

Элисон Ноулз (1933 жылы туған) – американдық бейнелеу суретшісі, инсталляциялар, перформанстар, дыбыс туындылары және басылымдарымен танымал. Ноулз әртүрлі көркемдік құралдар мен салаларды біріктіруге ұмтылған суретшілердің халықаралық желісі – Fluxus қозғалысының негізін қалаушы мүшесі болды. Оның өнерін ерекшелейтін критерийлер – перформанс аренасы, оқиғалық партитураларының белгісіздігі, нәтижесінде туындының авторлық құқығын жою және тактильді қатысу элементі. Ол Нью-Йорктегі Пратт институтын көркем өнер саласында үздік дипломмен бітірген. 2015 жылдың мамыр айында Пратт институты оған құрметті докторлық дәрежесін берді. 1960 жылдары ол Нью-Йорк қаласының авангардтық өнер ортасының белсенді қатысушысы болды, Джон Кейдж және Марсель Дюшан сияқты ықпалды суретшілермен бірлесіп жұмыс істеді. Осы кезеңде ол оқиғалық партитураларды, яғни күнделікті жағдайларды өнерге айналдыратын перформанстарды жасауды бастады. Ноулздің визуалды, дыбыстық және тактильді элементтерді қолдануы оның өнерін басқа Fluxus суретшілерінің жұмысынан ерекшелендіреді. 2022 жылдың 20 шілдесінен 2023 жылдың 12 ақпанына дейін Ноулздің «Элисон Ноулз: Ретроспектива (1960–2022)» атты жеке көрмесі Калифорния университетінің Беркли өнер мұражайы мен Тынық мұхиты кино мұрағатында (BAMPFA) өтті.

Алғашқы жұмыстар

Вермонттағы Миддлбери колледжінен ауысқан Ноулз 1956 жылы Пратт институтын бітірді. Әкесі Пратт институтында профессор болғандықтан, ол оқуға ақысыз түсе алды. Кешкі сабақтарда Ноулз абстракті экспрессионист Адольф Готлибтен сурет салуды оқыды. Ол Хелен Франкенталерді жақсы көріп, Джексон Поллоктың туындыларымен таныс болды. Франц Клайн да сурет курстарының бір бөлігін оқытты. Күндіз Ноулз графикалық дизайнмен және коммерциялық макетпен айналысты. Суретші Ричард Линднер оқыған сабақ Ноулз үшін өте ықпалды болды. "Мен сол жерде өзімнің суретші екенімді түсіндім. Бірақ мен суретші емес екенімді сол кезде білгенім абзал еді", - деді Ноулз 2006 жылғы сұхбатында. Ноулз әкесінен бөлек, Джон Кейджті де өз ұстаздарының бірі деп есептейді. Кейдж туралы ол 1958 жылы Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде оқытылған курсы арқылы білген. Дик Хиггинс, Джордж Брехт, Ал Хансен және Аллан Капроу сияқты Флюкстуң көптеген көшбасшылары осы тарихи сабаққа қатысты. Ноулздің сурет салуға деген қызығушылығы Нью-Йорктегі Nonegon галереясындағы көрмесінен кейін азайды, онда ол барлық туындыларын ағасының үйінің артындағы отта жаққан. Осы қирату актісі оны басқа да жұмыс түрлерімен, содан кейін Флюкстуң өнерімен байланыстырды. 1962 жылы Флюкстің алғашқы гастролі кезінде Ноулз оқиғалардың ноталарын жаза бастады, олар қозғалыстың маңызды бөлігіне айналды. 1962-1963 жылдары Еуропадағы алғашқы Флюкс фестивальдеріне қатысқаннан кейін Ноулз АҚШ-қа оралып, нысандар жасауға кірісті, олардың кейбіреулерін қозғалыстың жетекшісі Джордж Мачунас Флюкс мультипликациясы ретінде тапсырыс берді. Ноулздің нысанға негізделген туындылары көрерменнің өнермен тактильді және дыбыстық өзара әрекеттесуіне назар аударады. Оның әріптестері музыканың қағидаларын сынағанда, Ноулз поэзия мен сөздің маңыздылығына ден қойды. 1960 жылдары ол өнерінде жиі бұршақтарды қолдана бастады, ол оның туындыларындағы ерекше мотив болды. Бұршақ сол кезде басқа Флюкс суретшілері көшедегі қоқыстарды, дайын заттарды және жинақталған нысандарды қолданғанда ерекше болып көрінді.

Кітап нысандары

Мачунас шақыруымен Ноулз өзінің алғашқы кітап нысандарының бірі – «Бұршақ орамдары» (1963) жасады. Бұл кітаптың беттері дәстүрлі қағаз томдардан ерекше – оқырман оларды кез келген ретпен таңдап, қарап шығуға болады. Әр орамда Ноулз әндерден, рецепттерден, әңгімелерден, ғылымнан, мультфильмдерден және жарнамалардан жинаған мәтіндерді басып шығарды. Құрамында кептірілген бұршақ та бар, оны ұстағанда қысылдаған дыбыс естіледі. 1960 жылдары Ноулз «Бұршақ орамдарының» осы өнерпаздық аспектін бірнеше қатысушылармен оқылымдар ұйымдастыру арқылы кеңейтті. 1967 жылы Ноулз композитор Джеймс Теннимен бірлесіп, компьютерлік цифрлық поэзияның ең танымал мысалы – «Тоз үйі» (The House of Dust) туындысын жасады. Өлең Ноулз жазған төрт тізімнен бастау алды. Әр тізімнен бір тіркес таңдап, белгілі бір материалдан жасалған, белгілі бір жерде орналасқан, жарық көзімен жарықтандырылған және түрлі тұрғындарға пана болатын үйді сипаттауға болады. Ол тізімдерді Тенниге берді, ол IBM-нің алғашқы компьютерінде FORTRAN бағдарламалау тілін қолдана отырып, басылған өлеңдерді жасады. Өлең «Кибернетикалық сендеме» көрмесіне қосылды. Нәтижесінде кездейсоқ реттелген тізбек пайда болды. Шамамен 10 000 мүмкін строфадан Ноулз 1970 жылдардың басында Калифорния өнер институтының кампусындағы интерактивті мүсіннің негізі ретінде бір төртжырлықты – «тоздан жасалған үй / ашық жерде / табиғи жарықпен жарықтандырылған / достары мен жаулары мекендейтін үй» таңдады. Ноулз кітап жобаларының масштабын «Үлкен кітап» (The Big Book, 1967) арқылы кеңейтті, ол сегіз жылжымалы «беттен» тұрады, әрқайсысы төрт фут ені және сегіз фут биіктігі бар, металл омыртқаға бекітілген. Әр бетте келесі бетке жететін кіріс бар, осылайша әртүрлі кеңістіктер мен кітапқа қатынасу жолдары құрылады. Композицияның салмағы шамамен тоннаға жетеді, оның ішінде галерея, кітапхана, шөптен жасалған туннель және терезе бар. Ол пәтерінен және студиясынан әкелінген унитаз, пеш және телефон сияқты табылған заттардан салынды және екі жәшікке салып жіберуге болады. Кітап Канада, Еуропа және АҚШ қалаларына сапар шегіп, Сан-Диегоға (Калифорния) жеткенде жеке бөліктеріне айналды. «Үлкен кітап» оның басқа да ірі масштабтағы инсталляцияларына, «Бұршақ кітабы» мен «Кеме кітабы» суреттеріне әсер етті. Кітаптың мүсіндік әлеуетін зерттеуден басқа, Ноулз эксперименталды мәтін мен поэзиядан бірнеше кітаптарды жазды және шығарды. «Кеме кітабының» тұсаукесері 2014 жылдың қаңтар айында Майамидегі Art Basel көрмесінде өтті. Ноулз: «Шөптен жасалған туннель екі беттің арасында көк жібекпен жабылған мұхит сияқты шеңбермен алмастырылады» деді. Оның айтуынша, «кітап мүсініне» сондай-ақ, терезе тесігі, балық аулау торлары мен балық аулау таяғы, зәкір және басқа да судағы саяхат құралдары кіреді. (1969) – оның бір тамақты күнде бір уақытта жеу әдетіне негізделген, ең танымал ұпайларының бірі: «астық тостындағы тун балығы сэндвичі, салат пен май, майонезсіз және бір стақан сорпа немесе бір стақан айран». Бұл ұпай оның досы және Флюкс мүшесі Филип Корнер Нью-Йорктің Челсидегі Рисс кешкі асханасындағы күнделікті түскі тамақ әдеті туралы пікір білдіргеннен кейін пайда болды. Ноулз адамдарды түскі асқа шақырып, барлық нюанстар мен қайталауларды жазып алуға шешім қабылдады. Бұл әрекетті қайталау тамақты күнделікті іс-әрекет туралы саналы ойлануға айналдырды. «Бұл адамдармен сөйлесуге, болған барлық нәрсені байқауға, назар аударуға мүмкіндік беру туралы», – деді Ноулз қазіргі заманғы өнер мұражайындағы оқиғаның сазгерлік нұсқасын орындаған кезде. Қолмен сезудің ерекшелігі Ноулзды көптеген басқа Флюкс суретшілерінен ерекшелендіреді. Оның ең танымал оқиғаларының бірі – «Салат жасаңыз» 1962 жылы Лондондағы Қазіргі заманғы өнер институтында орындалды. Бұл оқиғада Ноулз көкөністерді тірі музыканың ырғағымен шауып, салатты ауаға лақтырып, ингредиенттерді араластырып, содан кейін салатты көрермендерге ұсынады. «Салат жасаңыз» Tate Modern, High Line, Walker Art Center және соңғы уақытта Art Basel 2016 көрмесі сияқты әлемнің көптеген орындарында орындалды. «Таңдаған аяқ киіміңіз» де ICA-да «Салат жасаңыз» сияқты бір уақытта дебют жасады. «Таңдаған аяқ киіміңіз» үшін Ноулз қатысушылардан киіп жүрген аяқ киімдерін сипаттауды сұрайды. 2011 жылы Ноулз «Таңдаған аяқ киіміңіз» және басқа да туындыларын президент Барак Обама мен бірінші ханым Мишель Обама үшін «Ақ үйдегі американдық поэзия мерекесінде» Билли Коллинз, хип-хоп актері және ақын Коммон, Элизабет Александр, Рита Дов және Кеннет Голдсмитпен бірге орындады.

Дыбыстық шығармалар

Ноулз 1960-шы жылдардың соңынан бері дыбыс саласында белсенді қызмет етеді. 1969 жылы Ноулз Джон Кейджтің «Notations» атты музыка қолжазбалары жинағын жасап, «Something Else Press» баспасынан шығарды. Оның алғаш рет Нью-Йорктегі Авангард фестивалінде таныстырылған «Бұршақ бағы» бұршақтармен жабылған үлкен күшейтілген платформадан тұрады. Соңғы рет Карнеги өнер мұражайындағы Элисон Ноулз көрмесі үшін қайта құрастырылған «Бұршақ бағы» келушілерді платформа арқылы жүруге шақырады, бұл бұршақтардың дыбыстарын әр қадамда резонансқа түсіруге мүмкіндік береді. Ноулз сонымен қатар, бұршақ айналдырғыш (қолмен жасалған зығыр қағазынан жасалған, бұршақтармен толтырылған қап), білезікке кигізілетін резеңкелер (бұршақтармен кіріктірілген зығыр қағазынан жасалған қолғаптар) және бамбук пен зығырдан жасалған аккордеон сияқты дыбыс шығаратын бірнеше заттар жасады. Ноулздың бұршақтардың шығаратын дыбыстарына деген қызығушылығы неміс «Westdeutscher Rundfunk» радиостанциясы өткізген төрт радио бағдарламасында зерттелді, оның директоры Джон Кейдждің досы және қолдаушысы болған. 1982 жылы Ноулз «WDR» радиостанциясынан «Бұршақ тізбегі» атты оқиғасы үшін ең үздік радио жұмысы үшін беделді Карл Счука сыйлығымен марапатталды.

Баспағалар

Ол өнерге деген қызығушылығы артып, бағытын өзгерткенімен, Ноулз 1960-шы жылдардың басында Джадсон галереясында көрсетілген жібек басу суреттерін жасауды бастады. 1963 жылдан 1970-ші жылдардың ортасына дейін баспа оның өзге процеске негізделген ойларының көрінісі болды. 1963 жылы ол Кейдждің студенттері Роберт Уоттс және Джордж Брехтпен бірге "Scissors Brothers Warehouse" көрмесінде қатысты, ол ортасындағы ерекше сөзі үшін "BLINK" деп аталды. Бұл 18 дюймдік шаршы баспа әр суретші кездейсоқ таңдаған үш суреттен тұрды. Суреттер кенептерден бастап, жүзу костюмдері мен шаш щеткаларына дейін түрлі заттарға жапсырылды және көшпелі сауда орындарында сатылды. Ноулз 1970-ші жылдардың басында "Identical Lunch" графикалық сериясын жасады, онда оның достары мен Fluxus әріптестері "The Identical Lunch" тағамын жеп отырғандары бейнеленген. 1960-шы жылдардың соңында Ноулз Марсель Дюшанмен тығыз жұмыс істеді, оның алғашқы оптикалық туындысы – "Coeurs Volants" туындысын қайта жасады. Оригинал 1936 жылы француздық көркемдік және әдеби журнал "Cahiers d'Art" үшін жасалған. Бастапқыда Ноулз суретті "Something Else Press" басылымының мұқабасына (Эммет Уильямстың "Sweethearts" атты нақты поэмасымен бірге) қайта басуға рұқсат сұрады. Алайда, жеке кездесуден кейін, ол жұмыстың жаңа жібек басуын жасауға келісті. Ноулз Марсель мен Тини Дюшанның пәтеріне барып, қайта басу үшін түс үлгілерін таңдады. Бір түсініксіздік туындағаннан кейін, Дюшан әзілдеп бір үлгіге қарындашпен қол қойды, бұл оның соңғы дайын туындысы саналды.

Жеке өмір

Элисон Ноулз Дик Хиггинске үйленген, ол интермедиа терминін ойлап тапқан белгілі флюксист. Оның екі егіз қызы бар: Джессика және Ханна Хиггинс. Джессика – Нью-Йорк қаласындағы интермедиа суретшісі, ол танымал куратор Лэнс Фунгпен, қайтыс болған Флюкс галереясының иесі Эмили Харвимен және Халықаралық суретшілер мұражайының «Құрылыс процесі» жобасымен жақын байланыста. Ханна Хиггинс – жазушы, өнер тарихшысы және Чикагодағы Иллинойс университетінің профессоры. Екі қызы да жас кезінде Fluxus қозғалысына қатысты алғашқы шараларда өнер көрсетіп, бірлесіп жұмыс істеген. Ноулз көбінесе отбасы мүшелерімен бірге перформанстар қояды, олардың ішінде «Loose Pages», «Shoes Of Your Choice» және «Beans All Day» бар. Ноулз Нью-Йорк қаласының Сохо ауданындағы студиясында тұрады және жұмыс істейді, онда ол 1950 жылдары қоныстанды.