Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолиядағы бұрынғы түркі-монғол тайпалық конфедерациясы.
Former Turco Mongol tribal confederation in Mongolia
Керейттер (сондай-ақ Керей, Керейт, Керейд; ;) – 12 ғасырда Алтай-Саян аймағындағы бес үлкен монғол немесе түркі тайпалық конфедерациясының (ханаттардың) бірі болған. Олар 11 ғасырдың басында Шығыс шіркеуіне (несториандыққа) көшкен және Еуропалық Престер Джон аңызының мүмкін болатын бастауларының бірі саналады. Олардың бастапқы аумағы кең болған, қазіргі Моңғолияның көп бөлігімен сәйкес келеді. Василий Бартольд (1913) оларды Онон және Херлен өзендерінің жоғарғы ағысында, сондай-ақ Туул өзені бойында орналастырған. Олар 1203 жылы Шыңғыс ханнан жеңіліп, Моңғол империясының құрылуына ықпал етті және 13 ғасырда түркі-монғол ханаттарына біртіндеп сіңірілді.
The Keraites (also Kerait, Kereit, Khereid; ; ) were one of the five dominant Mongol or Turkic tribal confederations (khanates) in the Altai Sayan region during the 12th century. They had converted to the Church of the East (Nestorianism) in the early 11th century and are one of the possible sources of the European Prester John legend. Their original territory was expansive, corresponding to much of what is now Mongolia. Vasily Bartold (1913) located them along the upper Onon and Kherlen rivers and along the Tuul river. They were defeated by Genghis Khan in 1203 and became influential in the rise of the Mongol Empire, and were gradually absorbed into the succeeding Turco Mongol khanates during the 13th century.
Атауы
Қазіргі монғол тілінде конфедерация Хэрэйд (Khereid) деп жазылады. Ағылшын тілінде бұл атау көбінесе кераиттер, кейде керайт немесе керейит деп қолданылады, ал ескі мәтіндерде қараит немесе қараиттер деп те кездеседі. Бір кең таралған теория бойынша, бұл атау монғол тіліндегі хар/хар және түрік тіліндегі qarā сөздерімен байланысты, олардың мағынасы "қара, күңгірт". Бұл терминмен байланысты басқа да монғол және түркі тайпалары болған, олар көбінесе шатастырылады. 14 ғасырдың басындағы Рашид ад-Дин Хамаданидің "Жами әл-таварих" еңбегінде монғол жырлары осы тайпаның сегіз бауырға дейін тегін жатқызады, олардың беттері ерекше қара болған және олар құрған конфедерацияға негіз салған. Керейит – бас бауырдың руының аты, ал оның бауырларының рулары Жиркин, Конкант, Сакайт, Тумаут, Альбат деп тіркелген. Басқа зерттеушілер де монғолша Хэрэйд атауы "қарақас" деген мағына беретін хэрээ (хэрээ) түбірінен шыққан ежелгі тотемдік атау болуы мүмкін деп санайды.
In modern Mongolian, the confederation is spelled Хэрэйд, (Khereid). In English, the name is primarily adopted as Keraites, alternatively Kerait, or Kereyit, in some earlier texts also as Karait or Karaites. One common theory sees the name as a cognate with the Mongolian хар/khar and Turkic qarā for "black, swarthy". There have been various other Mongol and Turkic tribes with names involving the term, which are often conflated. According to the early 14th century work Jami' al tawarikh by Rashid al Din Hamadani, Mongol legend traced the clan back to eight brothers with unusually dark faces and the confederation they founded. Kerait was the name of the leading brother's clan, while the clans of his brothers are recorded as Jirkin, Konkant, Sakait, Tumaut, Albat. Other researchers also suggested that the Mongolian name Khereid may be an ancient totem name derived from the root Kheree (хэрээ) for "raven".
Хандық
Зубулар тарағаннан кейін кераиттер даладағы үстемдіктерін моңғол империясына қосылғанға дейін сақтап келді. Өркендеген шағында кераит хандығының ұйымдасуы наймандар және сол кездегі басқа да күшті дала тайпалары сияқты болған. Ілхандықтың ресми тарихшысы Рашид ад-Дин Хамадани (1247–1318) өзінің «Жамиғ ат-тауарих» еңбегінде кераиттерге арналған бөлімді жазған. Халық «орталық» және «сыртқы» топтарға бөлінген. «Орталық» топ ханның әскері ретінде қызмет етті және ханнан басқа ешкімге адал емес, түрлі тайпалардан құралған жауынгерлерден тұрды. Бұл «орталық» топты нағыз тайпа емес, квазифеодалдық мемлекетке айналдырды. «Сыртқы» топ ханға бағынуға уәде берген, бірақ өздерінің тайпалық жайылымдарында өмір сүрген және жартылай тәуелсіздікпен жұмыс істеген тайпалардан құралды. Керей хандығының «орталығы» Орта Балағасун деп аталатын жер болды, ол, мүмкін, ежелгі ұйғыр немесе қидан бекінісінің орнында орналасқан. Маркус Буйрук хан – кераиттің басшысы, сонымен қатар Зубу конфедерациясын басқарған. 1100 жылы оны қидандар өлтірді. Курчакус Буйрук хан – Байрук Маркустың ұлы және мұрагері болды. Оның әйелдерінің арасында найман Корчи Буйрук ханның қызы Тореқаймиш хатун болды. Курчакусқа інісі Гур хан болды. Құршақ Буйрук ханның көп ұлы болды. Ең танымалдары – Тоғрул, Юла Мангус, Тай Тимур, Буха Тимур. Қиданмен одақтасып, олар Қара Қитай мемлекетінің вассалдарына айналды. Құршақ Буйрук хан қайтыс болғаннан кейін, Илманың татар қызы Елжидай де-факто регент болды. Бұл Тоғрулдың наразылығын тудырды, ол кіші әйелдерін өлтіріп, содан кейін таққа талап етіп, Тоғрул хан (моңғолша: Тоорил хан/Tooril khan) атанды. Ол Құршақұстың Ілма хатуннан туған ұлы, 1160 жылдардан 1203 жылға дейін билік жүргізді. Оның сарайы қазіргі Улан-Баторда орналасқан және ол Есугеймен қан бауыр (анда) болды. Шыңғыс хан оны «хан әкесі» (хан этсег) деп атады. Есугей Тоғрулдың барлық ұлдарын жойды, енді хан титулын мұраға алуға тек ол ғана лайық болды. 1195 жылы татарлар Цзинь әулетіне қарсы көтерілді. Цзинь қолбасшысы Тимуджинге елші жіберді. Татарлармен шайқас басталды, ал моңғол одағы оларды жеңді. 1196 жылы Цзинь әулеті Тоғрулға «Ван» (патша) атағын берді. Осыдан кейін Тоғрул «Уан хан» деген атаумен тіркелді. Темужин, кейіннен Шыңғыс хан, хан титулы үшін Джамухаға шабуыл жасағанда, Тоғрул Темужиннің күшінің артуынан қорқып, Джамухамен оны өлтіру жоспарын жасады. 1203 жылы Темужин кераиттерді жеңді, олар өз одағының ыдырауынан алаңдап, ыңғайсыз жағдайда болды. Тоғрулды наймандардың сарбаздары өлтірді, олар оны танымады.
After the Zubu broke up, the Keraites retained their dominance on the steppe until they were absorbed into the Mongol Empire. At the height of its power, the Keraite Khanate was organized along the same lines as the Naimans and other powerful steppe tribes of the day. A section is dedicated to the Keraites by Rashid al Din Hamadani (1247–1318), the official historian of the Ilkhanate, in his Jami' al tawarikh. The people were divided into a "central" faction and an "outer" faction. The central faction served as the khan's army and was composed of warriors from many different tribes with no loyalties to anyone but the Khan. This made the central faction more of a quasi feudal state than a genuine tribe. The "outer" faction was composed of tribes that pledged obedience to the khan, but lived on their own tribal pastures and functioned semi autonomously. The "capital" of the Keraite khanate was a place called Orta Balagasun, which was probably located in an old Uyghur or Khitan fortress. Markus Buyruk Khan was a Keraite leader who also led the Zubu confederacy. In 1100, he was killed by the Liao. Kurchakus Buyruk Khan was a son and successor of Bayruk Markus, among whose wives was Toreqaimish Khatun, daughter of Korchi Buiruk Khan of the Naimans. Kurchakus' younger brother was Gur Khan. Kurchakus Buyruk Khan had many sons. Notable sons included Toghrul, Yula Mangus, Tai Timur, Bukha Timur. In union with the Khitan, they became vassals of the Kara Khitai state. After Kurchakus Buyruk Khan died, Ilma's Tatar servant Eljidai became the de facto regent. This upset Toghrul who had his younger brothers killed and then claimed the throne as Toghrul khan (Mongolian:Тоорил хан/Tooril khan) who was the son of Kurchakus by Ilma Khatun, reigned from the 1160s to 1203. His palace was located at present day Ulan Bator and he became blood brother (anda) to Yesugei. Genghis Khan called him khan etseg ('khan father'). Yesugei, having disposed of all Tughrul's sons, was now the only one in line to inherit the title khan. The Tatars rebelled against the Jin dynasty in 1195. The Jin commander sent an emissary to Timujin. A fight with the Tatars broke out and the Mongol alliance defeated them. In 1196, the Jin Dynasty awarded Toghrul the title of "Wang" (king). After this, Toghrul was recorded under the title "Wang Khan" When Temüjin, later Genghis Khan, attacked Jamukha for the title of Khan, Toghrul, fearing Temüjin's growing power, plotted with Jamukha to have him assassinated. In 1203, Temüjin defeated the Keraites, who were distracted by the collapse of their coalition. Toghrul was killed by Naiman soldiers who failed to recognize him.
Моғол империясы және таралуы
Шыңғыс хан Тоғрулдың ең үлкен немересі Ибақаға үйленді, содан кейін екі жыл өткен соң одан ажырасып, оны генерал Жүршедейге қайта үйлендірді. Шыңғыс ханның ұлы Толуи тағы бір немересі Сорғақты Бехиге үйленді, ал оның ұлы Жоши үшінші немересі Бегтутмишке үйленді. Толуи мен Сорғақты Беки Мөңке хан мен Құбылай ханның әке-шешесі болды. Қалған кераиттер Тимучиннің үстемдігіне бағынды, бірақ сенімсіздіктен Тимучин оларды басқа моңғол тайпаларының арасына таратып жіберді. Ринчин Газан христиандарды қуған кезде оларды қорғады, бірақ 1319 жылы Тайчиудтың Чупанына қарсы шайқас кезінде Әбу Саид Баһадүр хан оны өлімге жіберді. Кераиттер Бату хан мен Мөңке хан басқарған моңғол шапқыншылығымен бірге Еуропаға келді. 1270 жылдардағы Кейду әскерінің көп бөлігі кераиттер мен наймандардан тұрған болуы мүмкін. 1380 жылдардан бастап Моңғолиядағы несториан діні Тимурдың исламға өтуінің және екінші жағынан Қарақорумды Мин империясының жаулап алуының салдарынан төмендеп, жойылды. 14 ғасырдың соңында кераиттердің қалдықтары Қара Ертіс бойында өмір сүрді. Бұл қалдықтар ақыры 1420 жылдары Уайыс хан жүргізген моңғол ойрат соғыстарында таратылды.
Genghis Khan married the oldest niece of Toghrul, Ibaqa, and then two years later divorced her and had her remarried to the general Jürchedei. Genghis Khan' son Tolui married another niece, Sorghaghtani Bekhi, and his son Jochi married a third niece, Begtütmish. Tolui and Sorghaghtani Bekhi became the parents of Möngke Khan and Kublai Khan. The remaining Keraites submitted to Timujin's rule, but out of distrust, Timujin dispersed them among the other Mongol tribes. Rinchin protected Christians when Ghazan began to persecute them but he was executed by Abu Sa'id Bahadur Khan when fighting against his custodian, Chupan of the Taichiud in 1319. Keraites arrived in Europe with the Mongol invasion led by Batu Khan and Mongke Khan. Kaidu's troops in the 1270s were likely mostly composed of Keraites and Naimans. From the 1380s onward, Nestorian Christianity in Mongolia declined and vanished, on the one hand due to the Islamization under Timur and on the other due to the Ming conquest of Karakorum. The remnants of the Keraits by late 14th century lived along the Kara Irtysh. These remnants were finally dispersed in the 1420s in the Mongol Oirat wars fought by Uwais Khan.
Несториандық христиандық
Кераиттер 11 ғасырдың басында христиан дінінің бір тармағы – Шығыс шіркеуіне көшті. 10 және 11 ғасырларда Наиман және Онғұд тайпалары да толығымен немесе көп бөлігінде христиан дінін қабылдады. Хамадани кераиттердің христиан екенін айтты. Рубруктық Вильгельм 1254-1255 жылдары Монғке ханның ордасында және Қарақорумда болғанда көптеген несториандармен кездесті. Ол Моңғолиядағы несториандық христиандықтың шаманизм мен манихейлік ағымдардың әсеріне түскенін, діни рәсімдерінің шатасқандығын және әлемдегі басқа христиан шіркеулерінің қағидаларын сақтамайтынын байқады. Бұған дін оқытушыларының жетіспеуі, дін қызметкерлері арасындағы билік күресі және хандардың құрметін алу үшін діни ұстанымдардан бас тартуға дайындық себеп болды деп есептейді. Тимурдың (1370-1405 жылдары билік еткен) Ислам дінін қабылдауынан кейін Католик шіркеуімен байланыс үзілді. 1380 жылы Қарақорумдағы шіркеуді Мин әулетінің әскері қиратты. Престер Джон туралы аңыз, көбінесе Үндістан немесе Эфиопияда орналасқан, сондай-ақ кераиттердің шығыс христиан билеушілерімен де байланыстырылды. Аңыздың кейбір нұсқаларында Престер Джон Тоғрылмен теңестірілді.
The Keraites were converted to the Church of the East, a sect of Christianity, early in the 11th century. Other tribes evangelized entirely or to a great extent during the 10th and 11th centuries were the Naiman and the Ongud. Hamadani stated that the Keraites were Christians. William of Rubruck, who encountered many Nestorians during his stay at Mongke Khan's court and at Karakorum in 1254–1255, notes that Nestorianism in Mongolia was tainted by shamanism and Manicheism and very confused in terms of liturgy, not following the usual norms of Christian churches elsewhere in the world. He attributes this to the lack of teachers of the faith, power struggles among the clergy and a willingness to make doctrinal concessions to win the favour of the Khans. Contact with the Catholic Church was lost after the Islamization under Timur (reigned 1370–1405), who effectively destroyed the Church of the East. The Church in Karakorum was destroyed by the invading Ming dynasty army in 1380. The legend of Prester John, otherwise set in India or Ethiopia, was also brought in connection with the Eastern Christian rulers of the Keraites. In some versions of the legend, Prester John was explicitly identified with Toghril,