Кіріспе
Киелі кітаптың испан тіліне аудармасы – Рейна-Валера, бұл Киелі кітаптың испан тіліне жасалған аудармасы. Ол алғаш рет 1602 жылы, Касиодоро де Рейнаның 1569 жылы жасаған бұрынғы аудармасын Чиприано де Валера қайта қарағанда жарық көрді. Бұл аударма "Библия дель Осо" ("Аңдар Библиясы" деп аударуға болады), себебі кітаптың мұқабасында ағашқа ілінген балға жете алмаған аюдың суреті бейнеленген. Содан бері ол бірнеше рет қайта қаралып, 1862, 1909, 1960, 1977, 1995 және 2011 жылдары жаңа өзгерістер енгізілді.
The Reina–Valera is a Spanish translation of the Bible originally published in 1602 when Cipriano de Valera revised an earlier translation produced in 1569 by Casiodoro de Reina. This translation was known as the "Biblia del Oso" (in English: Bear Bible) because the illustration on the title page showed a bear trying to reach a container of honeycombs hanging from a tree. Since that date, it has undergone various revisions, notably those of 1862, 1909, 1960, 1977, 1995, and 2011.
Бастау нүктесі
Касиодоро де Рейна, бұрынғы католик монахы, Святой Иеронима орденінің мүшесі, кейіннен тәуелсіз лютерандық теолог болған ол, бірнеше әріптестерінің көмегімен испан тіліндегі алғашқы толық Киелі кітапты – "Аюдың Киелі кітабын" (Biblia del Oso) жарыққа шығарды. (Бұрынғы аудармалар, мысалы, 13 ғасырда жарық көрген "Альфонсина Киелі кітабы" (Biblia Alfonsina) сияқты, Иеронимнің "Вулгатасынан" (Vulgate) аудармасы қолмен көшіріліп жазылған.) Ол алғаш рет 1569 жылдың 28 қыркүйегінде Базель қаласында (Швейцария) жарық көрді. Аударма еврей масореттік мәтініне (1525 жылы Бомберг басып шығарған нұсқасы) және грек тіліндегі Textus Receptus-қа (Стефанның 1550 жылғы басылымы) негізделген. Де Рейна Ескі Келісім үшін Феррара Киелі кітабын, ал Сантес Пагниноның латын тіліндегі басылымын қосымша көз ретінде пайдаланды. Жаңа Келісімді аударуда Франсиско де Энзинас пен Хуан Перес де Пинеданың аудармалары оған зор көмек болды. 1569 жылғы нұсқаға Ескі Келісімнің ішінде деутероканондық кітаптар енгізілді, ал 1602 жылғы нұсқаға Ескі және Жаңа Келісімнің арасына орналасқан деутероканондық кітаптар енгізілді.
Сиприано де Валераның басылымы
1602 жылы Сиприано де Валера, де Рейнаның шәкірті, Амстердамда "Библия дель Осо" басылымын қайта жаңартып шығарды, онда екінші канонды кітаптар Ескі және Жаңа өсиеттердің арасындағы "Апокрифтер" деп аталатын бөлімге орналастырылды. Қайта жаңартудың себептерінің бірі - арадағы уақытта сөздердің мағынасы өзгерген немесе қолданыстан шығып қалған еді. Біраз уақыт бойы ол тек де Валераның атымен ғана белгілі болды.
Қосымша түзетулер
Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамы, Америкалық Киелі кітап қоғамы және Біріккен Киелі кітап қоғамдары 1808 және 1995 жылдар аралығында барлығы он бес қайта қарауды жариялады. Тіпті 1995 жылғы Жаңа өсиет дәстүрлі Textus Receptus негізінде жасалған, Біріккен Киелі кітап қоғамдары басқа аудармалар үшін ежелгі грек тілінің сындық мәтіндерін негіз ретінде қолданса да. Онда Құдай есімінің дәстүрлі түрі "Йехова" сақталған (Ньюэва Рейна Валера 1990 жылғы қайта қарауында "Йехова" "Эль Этерно" деп ауыстырылған, ал Рейна Валера Контемпоранеа 2011 жылғы қайта қарауында "Йехова" "Эль Сеньор" деп ауыстырылған). Сонымен қатар, ол екінші жақ көпше түрі үшін "vosotros" есімдігін қолданады (Рейна Валера Контемпоранеа "vosotros" орнына "ustedes" қолданса), ол Испаниядан тыс жерлерде қолданылмайды. Сөздік қорын қажет болған жағдайларда жаңартудан басқа, оның маңызды жаңалықтары көрініс жағынан: еврей өлеңдері проза емес, оның құрылымын көрсететіндей етіп басылады, және өлеңдердің нөмірлері сақталған; мәтін абзастарға бөлініп, анық жазылған. АҚШ-та King James Only қозғалысының жандануынан (және оның басқа елдерге тарауынан) бастап, Рейна-Валера Киелі кітабын қолданатын христиандық топтар арасында көп пікірталас туды. Дегенмен, 1960 жылғы қайта қарау бүкіл әлемдегі испан тілінде сөйлейтін миллиондаған протестанттар үшін ортақ Киелі кітапқа айналды, 1909 жылғы нұсқадан асып түсті. Оны барлық испан шіркеулері дерлік қолданады, 2004 жылғы Рейна Валера Гомес басылымы сияқты оны одан әрі қайта қарау жобалары болғанына қарамастан. Рейна-Валера Киелі кітабы Мәсіх Ғалымдары шіркеуі және Англикан қауымы сияқты көптеген діни топтардың испан тіліндегі қызметтерінде қолдануға рұқсат етілген.
Ресми емес қайта қараулар
Мексиканың Монтеррей қаласында "1602 тазартылған Библиясы" ("Асыл аударма") жасалды, оны тек қана Джеймс патшаның аудармасын жақтаушылар шығарды. Бірінші басылымы 2001 жылы, екінші басылымы 2002 жылы жарық көрді. Олардың мақсаты – испан тіліндегі Библияны қайта жасау (немесе қалпына келтіру) болды, ол ескі Рейна–Валера кастиль тіліне құрмет көрсетсін және оған адал болсын. Рейна–Валера 1865 жылғы басылымы, Испаниялық доктор Анхель Эррерос де Мора жасаған, кейіннен Америка Библия қоғамы басып шығарған. Америка Библия қоғамы (ABS) бұл Валера басылымын 1950 жылға дейін қайта-қайта басып шығарды. Ол 2000 жылы Мичиган штатының Лансинг қаласындағы Жергілікті шіркеу Библия баспасы және Флорида штатының Майами қаласындағы Валера Библия қоғамы тарапынан қайта басылды. Рейна Валера Гомес (2004), Мексиканың Матаморос қаласында Джеймс патшаның аудармасын жақтаушылар шығарған 1909 жылғы басылымның қайта қаралуы. Үш бірлік Библия қоғамы Валера 1909 басылымын қайта қарау жұмыстарын жүргізуде. 2009 жылы Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуі (мормондар) 1909 жылғы Рейна–Валера басылымына негізделген испан тіліндегі алғашқы ресми Библиясын жариялады, ол "ескірген грамматика мен сөздіктің өте консервативті жаңартылуын" қамтиды.