Кіріспе
Яһуда Әлхаризи, сондай-ақ Яһуда бен Сүлеймен Харизи немесе әл Харизи (יהודה בן שלמה אלחריזי, يحيا بن سليمان بن شاؤل أبو زكريا الحريزي اليهودي من أهل طليطلة) – рабби, аудармашы, ақын және саяхатшы, Ал-Андалуста қызмет еткен (XII ғасырдың ортасы, Толедо, Испания? – 1225 жылы Алеппо, Аюбидтік Сирия). Ол өлеңдер мен шығармалар арнап, бай демеушілердің қолдауын алды.
Өмір
Яһуда әл-Харизи 12 ғасырдың ортасында Толедо қаласында дүниеге келді, оның отбасы түпнұсқасы Херес қаласынан шыққан. Еврей биографиялық деректерді жазушы және замандасы Ибн әл-Ша’ар әл-Маусили (1197–1256) әл-Харизидің жалғыз белгілі физикалық сипаттамасын берді: биік бойлы, күміс шашты, тегіс бетті адам. Сол кездегі білімді адамдарға тәндей, ол аймақ бойынша кеңінен саяхаттап, Жерорта теңізі мен Шығыс елдеріндегі еврей қауымдастықтарына және түрлі оқу орталықтарына барды. Ол аймақтағы еврей тілі білімінің нашарлығына көңіл көшірді. Ол Маймонидтің "Санға келгендерге арналған нұсқаулық" және әл-Хариридің "Мақамат" сияқты көптеген араб еңбектерін еврей тіліне аударды. Көптеген аудармалармен қатар, ол еврей және араб тілдерінде түпнұсқа еңбектер де жазды. Ол өзінің саяхаттары туралы кітап жазды, сондай-ақ еврей тілінде "Сефер Тахкемони" деген атаумен түпнұсқа мақама жазды. Оның "Мақамасы" Бади әл-Заман әл-Хамадани мен әл-Хариридің құрылымын үлгі етті, бірақ оның еңбегі әл-Андалустан христиандық Иберияға өту кезеңіндегі қоғамдағы еврейлік өзіндігін де көрсетеді. Ол, әдетте, ұлы классикалық еврей авторларының бірі саналады. Ол 1225 жылы Сириядағы Алеппо қаласында қайтыс болды.
A tall silver haired man with a smooth face. As was the practice for educated men of the period, he traveled extensively throughout the region, visiting Jewish communities and various centres of learning across the Mediterranean and the East. He was disappointed by the poor quality of Hebrew learning across the region. He translated many Arabic works into Hebrew, including Maimonides' The Guide for the Perplexed and al Hariri's Maqamat. In addition to the many translations, he also produced original works in Hebrew and in Arabic. He wrote a book of his travels, He also composed an original maqama in Hebrew, with the title of Sefer Tahkemoni. His Maqama imitated the structure of Badi' al Zaman al Hamadani and al Hariri, but his work also reflects his Jewish identity in a society that was in transition, shifting from al Andalus to Christian Iberia. He is generally regarded as one of the great classical Jewish authors. He died in Aleppo, Syria in 1225.
Жұмыс
Алхаризи – рационалист болған, ол Маймонидтің еңбектерін және оның рационалистік иудаизмге деген көзқарасын жеткізді. Ол Маймонидтің "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау" және оның "Мишнаға түсініктемесінің" бір бөлігін, сондай-ақ араб ақыны әл-Хариридің "Махбарот Ити’ел" кітабын араб тілінен еврей тіліне аударды. Көптеген адамдар Альхаризидің "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау" атты поэтикалық аудармасын Самуил ибн Тиббонның аудармасына қарағанда оңайырақ деп санайды. Дегенмен, ол еврей ғалымдары арасында кеңінен қолданылмаған, мүмкін, себебі ол дәлдігімен шектескен. Латын тіліне аударылғандықтан христиан әлемінде де белгілі бір ықпалға ие болды. Альхаризидің жеке шығармаларына 1218-1220 жылдар аралығында араб тілінде мақама түрінде жазылған "Тахкемони" кіреді. Бұл шығарма еврей тілінде ұйқассыз, рифмалық проза ретінде жазылған. Онда әзіл-қалжың эпизодтар, өткір шумақтар мен Киелі кітаптардан алынған қызықты мысалдар келтірілген. Эпизодтар кейіпкер мен автор болып табылатын баяндаушының қатысуымен байланысты. Оның тағы бір өлеңдер жинағы этикалық мінез-құлықты жетілдіру және құдайдан қорқуды уағыздауға арналған. Альхаризи Таяу Шығыс елдерінде ұзақ сапарлар жасаған. Оның шығармалары осы сапарлардан алған әсерлерімен толы. Ол еврей тілінің әлеуметтік сатираға қолданылу өнерін жетілдіріп қана қоймай, сонымен қатар көрнекті әдебиет сыншысы болды. Оның андалузиялық еврей ақындары туралы мақамалары мол ақпарат көзі болып табылады.
Басылымдар мен аудармалар
Иудае Харизи макамаэ, баспа. Паулюс Лагард (Геттинген: Хойер, 1883). Әл-Харизи (Тахкемони), баспа. Топоровский (Тел-Авив: Maḥbarot le sifrut, 1952). Әл-Харизи, Яһуда әл-Харизидің Тахкемони, аударма. Виктор Эммануэль Райхерт, 2 том (Иерусалим: Коэн, 1965–1973). Джуда Альхаризи, Тахкемони кітабы: Орта ғасырлардағы Испанияның еврей әңгімелері, аударма. Дэвид Симха Сегал (B'nai B'rith Book Service, 1996) (қайта басылды. Литтман еврей өркениет кітапханасы (Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 2003), https://www.jstor.org/stable/j.ctv4rfr1p). 1899 жылғы "Тахкемони" басылымының жоғары сапалы сканерлері еврей тілінде daat.co.il сайтында. 1578 жылы Ыстамбұл қаласында еврей тілінде шыққан "Тахкемони" кітабының сканерленген басылымы hebrewbooks.org сайтында. Саул Исаак Каемпф, Он бірінші, он екінші және он үшінші ғасырлардағы андалузиялық ақындар поэзиясы: Орта ғасырлар поэзиясы тарихына үлес, 1 том (Прага: Беллман, 1858) (мұнда "Тахкемони" кітабының маңызды бөлігі неміс тіліне аударылған).
Al Harizi, The Tahkemoni of Judah al Harizi, trans. by Victor Emanuel Reichert, 2 vols (Jerusalem: Cohen, 1965 1973)
Judah Alharizi, The Book of Tahkemoni: Jewish Tales from Medieval Spain, trans. by David Simha Segal (B'nai B'rith Book Service, 1996) (repr. Littman Library of Jewish Civilization (Liverpool: Liverpool University Press, 2003), https://www. jstor. org/stable/j. ctv4rfr1p, )
High quality scans of an 1899 edition of the Tahkemoni in Hebrew from daat. co. il
Another scanned edition of Tahkemoni in Hebrew, Istanbul 1578 from hebrewbooks. org
Saul Isaac Kaempf, Nichtandalusische Poesie andalusischer Dichter aus dem elften, zwölften und dreizehnten Jahrhundert: Ein Beitrag zur Geschichte der Poesie des Mittelalters, vol. 1 (Prague: Bellmann, 1858) (here a considerable section of the Tahkemoni is translated into German).