Кіріспе

Батыс аймақтар немесе Сию (Хси ю; ) – ежелгі қытай жылнамаларында б.з.б. 3 ғасырдан бастап б.з. 8 ғасырына дейін қолданылған тарихи атау. Бұл атау Юмен қақпасының батысындағы аймақтарды, көбінесе бүгінгі Оңтүстік Шыңжаңдағы Тарым бассейнін (сондай-ақ Алтышаһар деп те аталады) және Орталық Азияны (әсіресе Ферғана аңғары маңындағы шығыс бөлігін) білдіреді. Кейде бұл атау Қытайдың батысындағы басқа да аймақтарға, мысалы Парфияға (техникалық тұрғыдан Батыс Азияға жататын) және Тянджуға (Оңтүстік Азиядағы Үнді субконтинентін білдіретін, «Батысқа саяхат» романындағыдай) қолданылған. Стратегиялық орналасуының арқасында Батыс аймақтар кем дегенде б.з.б. 3 ғасырынан бері Қытай үшін маңызды болып келген.

Хан әулеті

Б.з.д. 138 жылы Батыс Хан әулетінің императоры У (Ву) Чжан Цянды бастаған дипломатиялық елшілікпен Сиюға жіберді, мақсаты Юэчжимен байланысқа түсіп, олармен одақ құру арқылы Шиоңну конфедерациясының қаупін азайту болатын. Чжан он жылға Шиоңнуларға тұтқынға алынса да, және миссия ақыры сәтсіз аяқталса (Юэчжи енді шығысқа оралуға ниет білдірмегендіктен), оның батыстағы түрлі мемлекеттерге жасаған саяхаттары Қытай мен Орталық Азия арасындағы ұзақ тарихтың алғы күші болды, ол Батыс аймақтарының протектораты деп белгілі. Кейін Шығыс Хан әулеті Батыс аймақтарының бас офицері деп аталатын тағы бір протекторат құрды.

Тан әулеті

VII ғасырда Тан әулетінің Батыс аймақтарына жасаған жорығы, аймақтың Батысты бейбіттендіру жөніндегі Бас генерал-протекторы арқылы толық бақылауға қайтаруына әкелді. Аймақ кейінгі ғасырларда Шығыс Азия, Үндістан субконтиненті, мұсылман әлемі және Еуропа арасындағы мәдени байланыс ортасы ретінде маңызға ие болды, мысалы, Моңғол империясы кезеңінде. Батыс аймақтарының ең маңызды экспортының бірі – буддалық мәтіндер, әсіресе саудагерлер мен саяхатшы монахтар Қытайға жеткізген Махаяна сутралары болды. Тан әулетінің монахы Сюаньцзян Үндістанда оқу үшін аймақтан өтіп, Тан астанасы Чанъанға оралғаннан кейін Батыс аймақтары туралы маңызды «Ұлы Тан жазбаларын» жазды. 751 жылы Талас шайқасынан кейін Қытай Парсыға қатысты ықпалын Аббасид халифатына жоғалтты, ал 755 жылы болған Ан Лушан көтерілісі салдарынан Тан әулеті Тарым бассейніндегі билігін қайтаруға мүкіндік таппады. Батыс аймақтарында көптеген жергілікті биліктер қайтадан пайда болды.