Кіріспе

Яһудилік Суккот мерекесінде рәсімдік түрде қолданылатын өсімдік түрлері. Төрт түр (арба'ат ха-миним, сондай-ақ арба'а миним деп аталады) – Торада еврейлік Суккот мерекесімен байланысты деп айтылған төрт өсімдік – этрог, лулав, хадасс және арава. Діңгелек яһудилер үш түрлі бұтақ пен бір түрлі жемісті байлап, Суккот мерекесінің әр күні, сенбі күнінен басқа, арнайы рәсіммен желбіретеді. Раббиндік яһудилік бойынша, төрт өсімдікті желбіру – Торамен белгіленген парыз, және ол яһудидің Құдайға қызмет етуіне байланысты символдық мағыналарды қамтиды.

Дайындық

Мицваға дайындалу үшін, лулав алдымен хадасс пен аравамен (бұл түйін де "лулав" деп аталады) келесідей байланыстырылады: бір лулав ортаға қойылады, екі арава бұтағы сол жаққа, ал үш хадасс бұтағы оң жаққа қойылады. (Бұл тәртіп оң және сол қолды адамдар үшін де бірдей.) Түйін пальма жапырағынан жасалған жолақтармен байлануы мүмкін, немесе пальма жапырақтарынан тоқылған арнайы ұстағышқа салынуы мүмкін. Сефард яхудилері бір араваны лулавтың оң жағына, екіншісін сол жағына қойып, оларды үш хадасс бұтағымен жабады – біреуін оң жаққа, екіншісін сол жаққа, ал үшіншісін лулавтың тірек жағына, сәл оңға қарай еңкейтіп. Түйін пальма жапырақтарынан жасалған сақиналармен бірге ұсталады. Көптеген хасид ашкеназ яхудилері де осы тәжірибені ұстанады. Барлық жағдайда, барлық түрлер өскен бағытында орналастырылуы керек. (Этрог үшін бұл сабақ бөлігі төмен қарап, гүл бөлігі жоғары қарауы керек; этрог осы бағытта өсе бастайды, бірақ ағашта піскен кезде көбінесе кері бағытта ілінеді.)

Айнала

Лұлав пен этрогқа бата айту үшін, лұлавты бір қолмен, ал этрогты екінші қолмен ұстайды. Оң қолды пайдаланушылар лұлавты оң қолында, этрогты сол қолында ұстайды. Солқолды пайдаланушылардың әдет-ғұрыптары ашкеназдықтар мен сефардтар арасында өзгеше. Ашкеназдықтар лұлавты сол қолында, ал сефардтар оң қолында ұстайды. Сефард әдеті бойынша, батаны тек лұлавты ұстап айту керек, ал бата аяқталғаннан кейін этрогты алады. Ашкеназдықтардың әдетіне сәйкес, бата айту алдында этрог өсетін бағытына қарама-қарсы, кері бұрылады. Бұл екі дәстүрдің себебі – бата мицвадан бұрын айтылуы тиіс. Егер барлық түрлер өсетін бағытында ұсталса, бата айтылғанға дейін мицва орындалған болар еді. «Бізді Өз өсиеттерімен қасиеттендіріп, лұлавты алуға бұйырған, әлемнің Раббысы, біздің Құдайымыз, Сен мақтаулысың» («Шехеяну» батасы сондай-ақ, жыл сайын лұлав пен этрогты алғаш рет желбірететін кезде оқылады) деген батаны оқығаннан кейін, этрогты дұрыс жаққа бұрып (немесе алып), пайдаланушы екі қолын біріктіріп, этрогтың лұлав шоғына тиюін қамтамасыз етеді. Содан кейін төрт түрді төрт бағытқа, сондай-ақ жоғары және төмен қарай үш рет сілтеп, Алланың барлық жаратылысқа билігін растайды. Бұл сілкілеу немесе желбірету на’ану’им (נענועים) деп аталады. Желбірету рәсімін күндіз болған кезде, синагогта немесе жеке үйіңізде немесе суккада орындауға болады. Әйелдер мен қыздар лұлав пен этрогты желбірету мицвасын орындауға құқылы, бірақ Халаха бойынша оны орындауға міндетті емес. Әйелдердің бұл мицваны орындауға міндетті еместігіне байланысты, кейбіреулер сефард әйелдерінің бата айтпауы керек деп санайды.

Синагогада

Синагогада таңертеңгі дұға кезінде, Халел оқылатын кезде, қолды қозғау амалы қайта орындалады (бірақ оның ілесіп келетін ізгі тілектері болмайды). Сонымен қатар, синагогада Халелден кейін тағы бір рәсім өтеді, онда ғибадат етушілер төрт түрлі өсімдікпен киелі орынды айналып, арнайы дұғалар (хошанаот, "бізді құтқарып қал" деген ұраннан шыққан) айтады. Суккот мерекесінің бірінші күнінен бастап алтыншы күніне дейін бір толық айналым жасалады; ал Суккот мерекесінің жетінші және соңғы күні Хошана Раббада жеті толық айналым жасалады. Төрт түрлі өсімдік Шаббат күні қолданылмағандықтан, сол күні хошанаот дұғасын оқу және айналым жасау туралы әртүрлі дәстүрлер бар.

Тарих

Иерусалимдегі ғибадатхана тұрған кезеңде түрлер Суккоттың жеті күнінде ғибадатханада, ал басқа жерлерде тек бірінші күні ғана алынды. Бұл, бірінші күні түрлерді "алуға" шақыратын және "Құдай алдында" (ғибадатханада) жеті күн тойлауға бұйрық беретін [жазбаға] сәйкес келді. Ғибадатхана қирағаннан кейін, раввин Иоханан бен Заккай төрт түрді Суккоттың әр күні (шаббаттан басқа) барлық жерде, ғибадатхананы еске алу үшін желбіретуге бұйырды. Төрт түрді желбірету әдісі әртүрліше түсіндірілді. Көрініп тұрғанындай, бастапқыда желбірету Суккотта ғибадатханада өткізілетін қарқынды бидің (немесе музыкалық аспаптарды шайқаудың) бір бөлігі болған. Ғибадатхана қирағаннан кейін, желбірету алты бағытта символдық мағынаға ие болды, бұл Құдайдың әлемнің барлық бағыттарына билігін көрсетеді, бұл ғибадатханадағы кейбір құрбандықтарға ұқсас, олар да алты бағытта желбіретілген. Ескі еврей Шығыс Еуропалық қауымдастықтарында яһудилер егістіктерден алыс қалаларда тұрды, сондықтан төрт түрді сатып алу үшін үлкен сапар қажет болды. Көбінесе бүкіл қалалар оларды бөлісіп пайдаланған. Әсіресе, этрог сирек кездесетін, сондықтан өте қымбат болған. Солтүстік Африканың Марокко, Тунис және Танжер қалаларындағы қауымдастықтар егістіктерге жақын орналасқан, бірақ этрог әлі де қымбат болған. Бұл жерде әр қалада бір емес, әр отбасында бір-ақ этрог болды. Бірақ екі аймақта да қауымдастық белгілі бір дәрежеде этрогтарын бөлісіп пайдаланған. Бүгінде көлік пен егіншілік техникасы жақсарғандықтан, көбірек адамның өз этрогы бар. Этрогтың бағасы сапасына қарай 3 доллардан 500 долларға дейін жетеді.

Төрт түрді таңдау

Барлық мицвалар ең жақсы деңгейде орындалуы керек, бірақ мицваны көркейту (хиддур мицва) әсіресе төрт түрге қатысты. Халаха әр түрдің «ең жақсы» делінетінін нақты анықтайды. Осы мақсатта адамдар ең мінсіз этрог, ең түзу лулав, ең таза хадасс және арава алу үшін көп ақша жұмсайды. Әдетте, әкелер ұлдарын да қамтамасыз ету үшін төрт түрдің бірнеше жиынтығын сатып алады. Хиддур мицва барлық мицваларға қатысты, бірақ оның болмауы мицва орындалуына кедергі келтірмейді. Бірақ төрт түрге қатысты, мицваны орындауға кедергі келтіретін қосымша «техникалық» талап – хадар (сұлулық) бар. Атаулары мен ерекшеліктері ұқсас болғанымен, бұл екі талап бір-бірінен өзгеше.

Өнер

Төрт түр ежелгі заманнан бері еврей өнерінде бейнеленген. Бұл элементтер бірінші еврей көтерілісінде (б.з. 66-70 жж.) және Бар-Кохба көтерілісінде (б.з. 132-136 жж.) монеталарда пайда болды. Төрт түр кейінгі антик кезеңнің көркем өнерінде қайта пайда болды, олар Израиль аймағында да, диаспора қауымдастықтарында да табылған көркем бұйымдарда кездеседі.