Кіріспе

Жалпы түркі әліпбиі (Ortak türk alfabesi; ; ;) – Түркі мемлекеттері ұйымы мойындаған 34 әріптен тұратын, барлық түркі тілдері үшін бірыңғай латын әліпбиі жобасы. Оның әріптері былай: Жалпы түркі әліпбиі Үлкен әріптер: A Ä B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N Ñ O Ö P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z Кіші әріптер: a ä b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n ñ o ö p q r s ş t u ü v w x y z IPA Дауысты әріптердің ұзын түрі циркумфлекс белгісімен көрсетіледі (түрік тілінде): Â, Ê, Î, Ô, Û. Ескеріңіз, Î әрпі I емес, İ әрпінің нұсқасы ретінде қарастырылады.

Тарих

КСРО-ның тарауына байланысты, түркі тілдерінің басты тіл болып табылатын жаңа құрылған республикаларда пантүркізм идеялары қайтадан танымал болды, соның салдарынан латын әліпбиін қайта жаңғырту қозғалысы да күшейді. Түркі тілдерін біріктіру мақсатында және Түркияның бастамасымен 1991 жылдың қараша айында Стамбулда түркі тілдері үшін бірыңғай әліпбиді әзірлеу жөніндегі халықаралық ғылыми симпозиум өтті. Бұл әліпби толығымен түрік әліпбиіне негізделген, бірақ кейбір әріптер қосылды: ä, ñ, q, w, x. Нәтижесінде, әліпби 34 әріптен тұрады, оның 29-ы түрік тілінен алынған. Әзірбайжан 1991 жылдың желтоқсанында бұл әліпбиді алғаш рет қабылдады, ал Өзбекстан 1993 жылдың қыркүйегінде кириллицаны қолдануды жалғастыра отырып, оны қабылдауды ұсынды. 1993 жылдың қыркүйегінде Анкарада өткен кезекті конференцияда Әзірбайжан, Түрікменстан және Өзбекстан өкілдері жаңа әліпбиге көшу туралы ресми түрде жариялады. Алайда, 1992 жылы Әзірбайжан әліпбиін реформалап, ä әрпін ескі кириллицадан және Яңалифтен алынған ə әрпімен алмастырды. 2000 жылдан бастап үкімет азербайжандық басылымдар мен БАҚ-тың тек латын әліпбиін пайдалануын міндеттеді, осылайша елде кириллица ресми түрде тоқтатылды. 1995 жылдың мамырында Өзбекстан үкіметі тек 26 латын әрпінен тұратын басқа ұсынысты қабылдауға шешім қабылдады. Осы ұсыныс қарақалпақ тіліне де қатысты. Түрікменстан бастапқы әліпбиді қабылдауға міндеттенгенімен, 1993 жылы фунт белгісі (£), цент белгісі (¢) және доллар белгісі ($) сияқты ерекше таңбалары бар басқа ұсынысты ресми түрде қабылдады. Кейіннен 1999 жылы ол басқа әліпбимен ауыстырылды, ол жалпы түркі әліпбиіне ішінара ұқсас болғанымен, бірнеше әріптерімен ерекшеленеді. Үкімет қолданған латын әліпбиі ұсыныстарының тұрақсыздығына байланысты оппозициялық саяси күштер түрікмен кириллицасын қолдануды жалғастырды. Нәтижесінде, тек әзірбайжан (1991, 1992 жылы бір әрпі өзгертілді), гагауз (1996), қырым татарлары (1992, ресми түрде 1997 жылдан бері), татар тілі (Татар Википедиясында 2013 жылдан бері) және кейбір бұқаралық ақпарат құралдары кішігірім өзгерістермен (1999 жылдан бері) жалпы түркі әліпбиін қолданды. 1999 жылдың қыркүйегінде енгізіліп, 2005 жылдың қаңтарында жойылған татар латын әліпбиі біршама басқа қосымша әріптерді (ŋ орнына ñ, ə орнына ä) және түрікше ö орнына ɵ әрпін пайдаланды. 2012 жылдың 24 желтоқсанынан бастап жалпы түркі әліпбиі татар кириллицасын транслитерациялау үшін ресми түрде қолданыла бастады. 2019 жылы Өзбекстан үкіметі өзбек латын әліпбиінің жаңартылған нұсқасын ұсынды, онда бес әріп жаңартылды; "ts", "sh", "ch", "oʻ" және "gʻ" дыбыстарын "c", "ş", "ç", "ó" және "ǵ" әріптерімен белгілеу ұсынылды. Бұл 1995 жылғы реформаны кері қайтарады және орфографияны түрік, түрікмен, қарақалпақ, қазақ (2018 нұсқасы) және әзірбайжан тілдеріне жақындатады. 2021 жылдың сәуір айында қазақ латын әліпбиінің жаңартылған нұсқасы ұсынылды, онда Ä ä (Ə ə), Ö ö (Ө ө), Ü ü (Ү ү), Ğ ğ (Ғ ғ), Ū ū (Ұ ұ), Ñ ñ (Ң ң) және Ş ş (Ш ш) әріптері енгізілді. Бұл нұсқа 2023 жылдан бастап ресми түрде қолданысқа енгізіледі.

Түрікше емес (кирилл немесе араб) әріптер

Ţ (T cedilla, minuscule: ţ) – румын алфавитіне кіретін әріп, румын және молдаван тілдеріндегі дауыссыз альвеолярлық аффрикат фонемасын (болт сөзіндегі ts дыбысы сияқты) көрсетеді. Бұл әріп Т әрпінің астында кішкентай үтірмен жазылады және кіші және үлкен әріптері болады. Сондай-ақ, ол гагауз және ливон алфавиттерінің құрамына кіреді. Бұл әріп түркі тілдерінің кириллицадан латынға транскрипциясындағы кириллицаның Ц (Tse) әрпіне сәйкес келеді. Ḑ (D cedilla, minuscule: ḑ) – румын алфавитінің ескі нұсқасына кіретін әріп, румын және молдаван тілдеріндегі дауысты альвеолярлық аффрикат дыбысын көрсетеді. Бұл әріп D әрпінің астында кішкентай үтірмен жазылады және кіші және үлкен әріптері болады. Сондай-ақ, ол ливон алфавитінің құрамына кіреді. Бұл әріп түркі тілдерінің кириллицадан латынға транскрипциясындағы кириллицаның Ѕ (Dze) әрпіне сәйкес келеді. Ḋ (ض) тек араб тіліндегі транскрипцияларда қолданылады; ол көрсететін баса дауыссыз дыбыс түркі тілдерінде жоқ. Мысалы: Рамадан, Қады, Қаға, Дарб, Дарбе, Ард және т.б. Латын әрпі Ë (E umlaut) кириллицаның Ё (Yo) әрпімен байланысы жоқ. Латын әрпі Ë дыбыс тізбегін көрсетеді және осылайша украин тіліндегі Є немесе орыс тіліндегі Е кириллица әрпіне сәйкес келеді. Кириллицаның Ѕ, Љ және Њ әрпі серб және македон алфавиттерінен шыққан және CTA-дағы сол фонемаларды көрсетеді.