Ресейлік мемлекет қайраткері Пётр Шувалов

Кіріспе

Ресей мемлекет қайраткері граф Пётр Андре́евич Шува́лов (Граф Пётр Андре́евич Шува́лов) (27 шілде 1827, Санкт-Петербург – 22 наурыз 1889, Санкт-Петербург) – ықпалды орыс мемлекет қайраткері және Александр II патшасының кеңесшісі.

Өмірбаян

Петр Андреевич Шувалов 18 ғасырдың ортасынан бері Ресей мәдениеті мен саясатында көзге түскен Шуваловтар әулетінен тегін алады. Оның әкесі, граф Андрей Петрович Шувалов, Ресей императорлары Николай I және Александр II сарайларындағы маңызды тұлға болған. Анасы – князь Зубовтың жесірі және мұрагері Текла Игнатьевна Валентинович. Оның ағасы – граф Павел Андреевич Шувалов. Рундала сарайы – әулеттің танымал мүлігі еді. Пётр Шувалов Пейдж корпусын бітірген соң Александр II-нің жеке құрамында жоғары лауазымдарға көтеріліп, тез арада қанатты адъютант, жеке құрамның генерал-майоры және генерал-адъютант атағын алды. 1857 жылы Санкт-Петербург полициясына жетекшілік етіп, білімін жетілдіру үшін Францияға сапар шекті. 1860 жылы Шувалов Ішкі істер министрлігінің Жалпы істер департаментінің директоры болып тағайындалды, ал 1861 жылы Жандармдар корпусының штаб бастығы қызметін атқарды. Ол Корпусты таратуды ұсынды, бұл оның либералдық және ағылшыншылдық көзқарастарына байланысты беделін арттырды. Алайда, оның жоспары қабылданбады және 1861 жылдың соңында ол отставкаға шықты. 1860-шы жылдардың басында басқа да қызметтерде болды, ал 1864 жылы Балтық аймағының генерал-губернаторы болып тағайындалды. 1866 жылдың сәуір айында Дмитрий Каракозовтың Александр II-ге жасаған сәтсіз қастандығынан кейін Шувалов Жандармдар корпусының бастығы және Оның Императорлық Шаңырағының үшінші бөлімінің басшысы болып тағайындалды, бұл сол кездегі министрлік лауазым еді. Ол А. П. Бобринский, С. А. Грейг, К. И. Пахлен, Дмитрий Толстой сияқты орташа көзқарастағы министрлер тобын құрастырып, патшаның сенімді адамы, фельдмаршал Александр Барятинскийдің көмегімен орташа реформалар саясатын жүргізді. Саяси тұрғыдан ол славянофильдерге және «ресейлік партияға», сондай-ақ соғыс министрі Дмитрий Милютин мен Ұлы князь Константин Николаевич сияқты либералды реформаторларға қарсы болды. Шувалов жергілікті басқаруды дамытуды жақтады, бірақ ол жер иелерінің саяси беделін нығайту негізінде болуын қалады. Ол ұзақ мерзімде конституциясы бар және екі палаталы парламенті бар ұлттық өкілдік жүйесін құруды жоспарлады, бұл бұрынғы аристократиялық ағылшын үлгісіне негізделген еді, бірақ парламенттік идеяларын 1881 жылы, қауіпсіз зейнеткерлікке шыққаннан кейін ғана жариялады: «Кеңесші жиналыс ешқандай пайда әкеле алмайды. Конституциялық жүйені ашық түрде енгізу керек, екі палатаны құрып, оларға шешуші дауыс беру керек. Егер бұл бірден іске аспаса, онда кем дегенде, нағыз өкілдік үкімет пайда болатын негізді орнату керек». Шувалов бұрынғы реформаларды сақтап, жалғастырды. 1870 жылы земстволарды қайта ұйымдастырды, ал 1874 жылы әскери қызмет мерзімін 15 жылдан 6 жылға дейін қысқартты. Сонымен қатар, ол үкіметтің цензура жүйесін күшейтіп, земстволардың салық салу өкілеттіктерін шектеді. 1872 жылы кавалерия генералы (1872) атағын алды, бұл басқа армиялардағы толық генерал атағымен теңестірілді. 1873 жылы Шувалов Ресейдің Ұлы княгинясы Мария Александровна мен Эдинбург герцогының некелерін ұйымдастыру үшін Лондонға жіберілді. Миссия сәтті аяқталды және екеуі 1874 жылдың қаңтар айында үйленді. Шувалов Александр II-нің Орталық Азиядағы Хива хандығын жаулап алу жоспары жоқ екеніне британ үкіметін сендіруі де керек еді. Хива 1874 жылы орыс әскерлерінің қолына өткенімен, ол оны генералдардың ынтасының артық болуына байланысты деп түсіндіріп, бұл оның Лондондағы беделіне зиян келтірмеді. 1874 жылдың сәуір айында Министрлер комитеті земство, жергілікті ақсүйектер мен қалалардың өкілдерінен құралған тәжірибелік комиссия құруды бекітті. Комиссияға тек бұрын дайындалған ауыл шаруашылығы жұмысшыларын жалдау туралы бір заң жобасын қарау тапсырылғанмен, бұл идея тым радикалды деп есептелді және 1874 жылдың қарашасында Шувалов Лондонға елші ретінде құрметті жер аударылуға жіберілді. Алайда, оның құлдырауына байланысты басқа да себептер де айтылды, мысалы, патшаға ықпалымен мақтанып айтуы немесе сүйіктісі Екатерина Долгорукова туралы абайсызда ескерту жасауы. Шувалов 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде және одан кейін Ресей мен Ұлыбритания арасындағы келіссөздерде маңызды рөл атқарды және Сан-Стефано шарттарынан кейін екі ел арасындағы қақтығыстың алдын алуға көмектесті. 1878 жылы Берлиндегі шартқа қол қойылғаннан кейін Ресейлік қоғамдық пікір оған қарсы бұрылды, өйткені ол британдық және әсіресе неміс талаптарына тым кешірімді және тым дайын деп саналды. Александр II алғашқыда Шуваловты жұмыстан шығаруға байланысты қоғамдық қысымға қарсы тұрды, бірақ 1879 жылы орыс-неміс қарым-қатынастарының одан әрі нашарлауы оны зейнетке шығуға мәжбүр етті.

Pyotr Andreyevich came from the Shuvalov family which has been prominent in the Russian culture and politics since the mid 18th century. His father, Count Andrey Petrovich Shuvalov, was a prominent figure at the courts of Nicholas I of Russia and Alexander II of Russia. His mother was Thekla Ignatyevna Walentinowicz, Prince Zubov's widow and heiress. Count Pavel Andreyevich Shuvalov was his brother. Rundāle Palace was notable family estate. After graduating from the Corps of Pages, Pyotr Shuvalov rose through the ranks of Alexander II's retinue, making wing adjutant, major general of the retinue and adjutant general in short order. In 1857 he was put in charge of the Saint Petersburg police and went to France for training. In 1860 Shuvalov was appointed director of the Department of General Affairs of the Ministry of Internal Affairs and, in 1861, was made Chief of Staff of the Special Corps of Gendarmes. He proposed for the Corps to be abolished, which contributed to his reputation as a liberal and an Anglophile. His plan was rejected, and he resigned in late 1861. He served elsewhere in the early 1860s and, in 1864, was appointed governor general of the Baltic region. After Dmitry Karakozov's unsuccessful attempt to assassinate Alexander II in April 1866, Shuvalov was made Chief of Gendarmes and Executive Head of the Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery, a ministerial position at the time. He formed a group of similarly minded moderate ministers (A. P. Bobrinsky, S. A. Greig, K. I. Pahlen, Dmitriy Tolstoy) and, with the help of the Tsar's confidant Field Marshal Aleksandr Baryatinskiy, pursued a policy of moderate reform. Politically, he was simultaneously opposed to the Slavophiles and the so called Russian Party as well as to the more liberal reformers like Minister of War Dmitry Milyutin and Grand Duke Konstantin Nikolayevich. Shuvalov was in favor of developing local self government but on the basis of strengthening the political position of the landed gentry. In the long run, he envisioned a system of national representation with a constitution and a bicameral parliament, modelled on the earlier aristocratic English model, but he disclosed his parliamentary ideas only in 1881, when he had safely retired:

an advisory assembly can bring no benefit whatsoever. One must openly introduce a constitutional system by establishing two houses and giving them a decisive voice. If this cannot be done immediately, one must, at least, erect a foundation upon which real representative government could eventually arise. Shuvalov continued his predecessors' reforms although more cautiously. He reorganized zemstvos in 1870 and overhauled the military in 1874, reducing the length of service from 15 years to 6. At the same time, he strengthened the government's censorship system and limited the zemstvos' taxation powers. In 1872, he was promoted General of the Cavalry (1872), a rank equivalent to full General in other armies. In 1873, Shuvalov was sent to London on a mission to arrange a marriage between Grand Duchess Marie Alexandrovna of Russia and the Duke of Edinburgh. The mission was a success and the two married in January 1874. Shuvalov was also supposed to reassure the British government that Alexander II had no plans to conquer the Central Asian Khanate of Khiva. Although Khiva fell to Russian troops in 1874, he was able to blame it on the generals' excess of zeal and so it did not damage Shuvalov's reputation in London. In April 1874, the Committee of Ministers approved the creation of an experimental commission with representation from Zemstvo, local gentry and cities. Although the commission was charged only with reviewing a single previously prepared bill on hiring agricultural laborers, the very notion was apparently deemed so radical that in November 1874, Shuvalov was sent into honorary exile as ambassador to London. However, other more mundane explanations for his downfall, boasting about his influence on the tsar or making an incautious remark about his mistress Catherine Dolgorukov, have also been suggested. Shuvalov played an important role in the negotiations between Russia and Great Britain during and after the Russo Turkish War, 1877 1878 and was instrumental in avoiding conflict between the two powers after the Treaty of San Stefano. With the conclusion of the Treaty of Berlin, 1878, Russian public opinion turned against him since he was seen as too conciliatory and too willing to yield to British and especially German demands. Although Alexander II at first resisted public pressure to remove Shuvalov, further deterioration of Russo German relations in 1879 forced him into retirement.