Кіріспе

Құрғақ топыраққа жаңбыр жауғанда пайда болатын топырақтың иісі Петрихор (/p/ɛ/t/r/ɪ/, /k/ɔr/) – құрғақ топыраққа жаңбыр жауғанда туындайтын ерекше хош иіс. Бұл сөз грек мифологиясындағы құдайлардың қаны саналатын эфирлі сұйықтықтан құрастырылған.

Шығу тегі

1891 жылғы 17 сәуірде Томас Пипсонның (1833–1908) осы құбылыс туралы қысқаша жазбасы «Химикалық жаңалықтар» журналында жарияланды. Ол бір айдан кейін «The Scientific American» журналында толыққанды қайта жарияланды. Пипсон, Бертелот пен Андре 1891 жылғы 23 сәуірде Француз ғылым академиясының мәжілісінде оқыған және «Comptes Rendus» журналының 112-томында (1891) жарияланған «Sur l'odeur propre de la terre» («Жердің өзіндік иісі туралы») атты қысқаша мақалаға сілтеме жасады. Пипсон былай деді: «Мен 1865 жылы жазылған ескі жазбаларыма қарап, осы байқауларымның нәтижелерін жариялағаным күмәнді екенін анықтадым; мен қазір атаған көрнекті химиктер мәселені толық шешпегендіктен, көп бұрын алған нәтижелерімді ұсынуға асығам». Ол бұл иістің «өсімдіктердің эфир майларына ұқсас органикалық заттардың болуынан туындағанын» және бұл заттардың «мыңдаған гүлдердің хош иісінен» тұратынын, ол топырақтың тесіктеріне сіңіп, жаңбырмен ығысқанда ғана шығатынын болжайды. Ол оны бөліп алуға тырысқаннан кейін, оның «ладан ағашының эссенциясынан алынған бромцедренге өте ұқсас, тіпті бірдей» екенін анықтады. Бұл құбылыс алғаш рет 1964 жылғы наурыз айында «Nature» журналында жарияланған австралиялық зерттеушілер Изабел Беар мен Дик Томас жазған мақалада ғылыми тұрғыдан сипатталды. Томас бұрын «балшықты иіс» деп белгілі болған нәрсеге сілтеме жасау үшін «петрикор» терминін енгізді. Мақалада авторлар иістің кейбір өсімдіктердің құрғақ кезеңде бөліп шығаратын майынан шығатынын, одан кейін оны сазды топырақ пен тау жыныстары сіңіретінін түсіндірді. Жаңбыр кезінде май ауаға геосминмен бірге, белгілі бір актинобактериялардың (мысалы, Streptomyces) метаболизмінің қосалқы өнімімен бірге шығарылады, бұл ылғал топырақтың ерекше иісін тудырады; сондай-ақ, найзағай болған жағдайда озон да болуы мүмкін. Bear және Thomas (1965) жасаған келесі зерттеуде бұл май тұқымның өніп шығуын және өсімдіктің бастапқы өсуін баяулататыны көрсетілді.

Механизм

Жаңбыр тамшысы кеуекті бетке түскенде, кеуектерден шыққан ауа кішкентай көпіршіктер құрайды, олар бетке көтеріліп, аэрозольдерді бөліп шығарады. Мұндай аэрозольдер иіс пен топырақтағы бактериялар мен вирустарды таратады. Кейбір ғалымдар адамдардың жаңбырдың иісін ұнатуын, ата-бабаларының тіршілік етуі үшін жаңбырлы ауа райына тәуелді болғандығымен байланыстырады. Шөлдегі түйелер де оазис сияқты су көздерін табу үшін петрикорға жүктеледі.

Жалпы сілтемелер

Bear, I. J. & Thomas, R. G. (1966 жылдың қыркүйегі), "Петрикордың пайда болуы", Geochimica et Cosmochimica Acta, 30 том, № 9, 869–879 беттер.