Жаханшаһтың өмірі мен билігі: күрестер мен жеңістер тарихы
Jahan Shah
Жаханшах: Қара Қойлы әулетінің билеушісі, тарихы, билікке келуі, Тимур әулетімен қарым-қатынасы, әйелі және тағы тағысы. Қара Қойлы мемлекеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Қара Искандар тұсында
1420 жылы Жахан шаһ Трапезунд патшасы Алексий IV пен Теодора Кантакузененің қызына үйленді. Келісімнің бір бөлігі ретінде Алексий бұрынғыдағыдай Тимурға емес, Қара Қоюнлуға салық төлеуді жалғастыруға міндеттенді. Бауыры Қара Искандар (1420-36) билік құрған тұсында Жахан шаһтың өмірі қауіпті болғандықтан, ол Бағдадты басқарып тұрған тағы бір ағасы Испендке паналады. 1436 жылы ол Тимурид әмірі Шахрухтың көмегімен Қара Искандарды жеңіп, тақты өзіне қаратып алды. Шахрухтың көмегімен билікке келген соң, ол бастапқыда Тимуридтердің қарауындағы вассал ретінде билік жүргізді. Ол сондай-ақ Гохаршад Бегүмнің тәрбиесінде болды және 1438 жылғы 19 сәуірде "Музаффар әл-Дин" атағымен бірге таққа отырды. 1444 жылы ол Грузияға екінші әскери жорық ұйымдастырды. Оның әскері Ахалцихеде Александрдың мұрагері, патша Вахтанг IV әскерімен шайқасты, бірақ шайқас шешімсіз аяқталып, Жахан шаһ тағы да Тәбризге қайтып оралды.
Around 1420 Jahan Shah married the daughter of Alexios IV of Trebizond and Theodora Kantakouzene, part of the agreement being that Alexius would continue paying to the Qara Qoyunlu the tribute that Trebizond had formerly paid to Timur. During the reign of his brother Qara Iskander (1420–36), as a potential rival to the throne, Jahan Shah’s life was not safe and he took refuge with his other brother Ispend who was ruling Baghdad. In 1436 he obtained the help of the Timurid ruler Shah Rukh to defeat Qara Iskander and seize the throne for himself. Having been helped to power by Shah Rukh he ruled at first as a vassal of the Timurids. He was also adopted by Goharshad Begum and crowned on 19 April 1438, along taking epithet "Muzaffar al Din". He also mounted a second military expedition against Georgia in 1444. His forces met those of Alexander’s successor, King Vakhtang IV at Akhaltsikhe, but the fighting was inconclusive and Jahan Shah returned to Tabriz once more.
Бағдадты жаулап алу
Бағдад пен оның айналасын он екі жыл бойы басқарған Джахан шаһтың ағасы Испенд 1445 жылы қайтыс болды және ол мемлекет билігін өзінің немере інісі Альванд Мирзаға қалдырды, өйткені оның ұлы Фулад Мирза сол кезде тым жас еді. Дегенмен, көптеген әмірлер Фуладты артық көретін. Ол өзіне паналаған бірнеше әмірлердің қолдауымен Бағдадқа қарсы әскери жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады. Жеті айлық қоршаудан кейін Бағдад 1446 жылдың 9 маусымында жаулап алынды. Хасан Әли бүлікшіл мінезі үшін біраз уақыт Маку түрмесінде қамауда болды. Ол 1458 жылғы қыста жеңіліске ұшырады. Бірақ осы жолы оның ұлы Пирбудаг көтеріліс бастады, ал Фарста Хасан Әли оған қосылды. Алайда, анасының тілегі бойынша оны өлтірмей, Жахан шаһтың тағы бір ұлы Мирза Юсуфпен ауыстырды. Шейх Хасанды Жахангирдің ағасы Ұзын Хасан өлтірген кезде, Жахан шаһ Ақ Қоюнға бейбітшілік ұсынып, олардың бағынуын қабылдауға асықты. Жахангир келісім берді және қызын Мырза Мұхаммедке берді.
Jahan Shah’s brother Ispend, who had ruled over Baghdad and its environs for twelve years, died in 1445 and he bequeathed the government of the state to his nephew Alvand Mirza since his son Fulad Mirza was too young at the time. However most of the emirs preferred Fulad. He decided to organise a military expedition against Baghdad with the backing of some of the emirs, who had sought refuge with him. After a siege of seven months, Baghdad was captured on 9 June 1446. Hasan Ali was kept in Maku prison for a while for his rebellious nature. He was defeated in winter 1458. But this time, his son Pirbudag rebelled, who was soon joined by Hasan Ali in Fars. However, he was spared at the request of his mother and replaced by Mirza Yusuf, another son of Jahan Shah. While Sheikh Hasan was killed by Uzun Hasan, brother of Jahangir; Jahan Shah hasted to offer peace to Ak Koyunlu, in return to accept their submission. Jahangir accepted and also wed his daughter to Mirza Muhammad.
Ұзын Хасанмен қақтығыс
Ұзын Хасан ағасының бағынуын мойындамай, оған қарсы көтеріліп, 1457 жылы Амидті басып алды. Жахангир Жахан-шахқа қашып кетті. Ұзын Хасанды Сәфевилер де қолдады, олардың басшысы Шейх Жүнайд Ұзын Хасанның күйеу інісі болды. Оның орнын ағасы Шейх Джафар басқарды. Жахан-шах 1466 жылы 16 мамырда Тәбризден үлкен әскермен жолға шығып, Ван көлінің алқабына келді. Ол жерде жүргенде, Ұзын Хасанның 12 мың атты әскерімен оның жерін шауып алғанын естігенде, қатты ашуланды. Осы арада Ұзын Хасан Жахан-шахтың өзіне шабуыл жасағысы келетінін сезініп, тау өткелдерін мұқият күзетіп отырды. Елшілер екі жаққа хабарласып, келіссөздер жүргізді, бірақ Жахан-шахтың қатаң талаптарынан келісімге келе алмады. Мушқа дейін жеткен Жахан-шах, қыс кіріп келген соң шабуылды кейінге қалдыруға мәжбүр болды. Әскерлері наразылық білдіре бастағанда, ол қысқы жайлауға шегінуге шешім қабылдады. Ұзын Хасан оның әскерін күтпеген шабуылға ұшыратып, толық жеңіске жетті. Мырза Юсуф пен Мырза Мұхаммед 1467 жылы 30 қазан немесе 11 қарашада Чапакчур шайқасында тұтқындалды. Жахан-шах қашып бара жатқанда шайқаста қаза тапты, оның өлімімен Қарақойлылар тарихының ұлы дәуірі аяқталды. Оның орнын ұлы Хасан Әли иеленді. Жахан-шах Тәбриз қаласындағы Көк мешіттің оңтүстік бөлігіне жерленді.
Uzun Hasan did not acknowledge his elder brother's submission and rebelled against him, capturing Amid in 1457. Jahangir fled to Jahan Shah. Uzun Hasan was also supported by Safavids, their leader Shaykh Junayd being brother in law to Uzun Hasan. He was replaced by Shaykh Jafar his uncle. Jahan Shah set out from Tabriz with a great army on 16 May 1466, and came to the basin of Lake Van. While there, he was furious to learn that Uzun Hasan was raiding his lands with 12,000 cavalry. Meanwhile, Uzun Hasan, suspecting that Jahan Shah was planning to attack him, had carefully guarded the mountain passes. Envoys went back and forth between them, but because of Jahan Shah’s heavy demands, an agreement could not be reached. Having advanced as far as Muş, Jahan Shah had to postpone his attack because of the onset of winter. As his troops began to complain, he decided to withdraw to a winter residence. Uzun Hasan caught his army by surprise and totally defeated them in a sudden attack. Mirza Yusuf and Mirza Muhammad was captured on 30 October or 11 November 1467 at the Battle of Chapakchur. Jahan Shah was killed in battle while fleeing. and with his death the great era of Qara Qoyunlu history came to an end. He was succeeded by his son Hasan Ali. Jahan Shah had been buried in southern part of Blue Mosque, Tabriz.
Мұра
1462 жылы Абд әл-Раззақ Жахан шаһтың билігін былайша сипаттады: "Мирза Жахан шаһтың игі әкімшілігі (husn i 'inayat va lutf i atifat) арқасында Әзірбайжан өте гүлденген мемлекет болды. Сол ізгі патша әділдік орнатуға, елдің өркендеуіне және халқына құрмет көрсетуге ұмтылды. Елорда Тәбриз халқының көптігімен және тыныштығымен Мысырды (миср и Джами) басып өтті. Сол бақытты патшаның жақсы мінез-құлқы туралы қауесет әлемге тарады. Оның Құдай қорғаған мемлекетінің халқы, оқиғалардың қиындықтарына бейжай қарап, бейбіт өмір сүрді". Жахан шаһ ақын болғаннан бөлек, мәдениетті, білімді және сәулет өнерін дамытты. "Хақиқи" атты псевдониммен Жахан шаһ әзербайжан түркі және парсы тілдерінде өлеңдер жазды. 1447 жылы ол қызын әйгілі мистик Шах Ниматулла Валидің ұрпағына берді, оны шииттер қасиетті кісі және кереметтер жасаушы деп есептейді.
In the year 1462, Abd al Razzaq described Jahan shah's rule in the following terms: "Owing to the benevolent administration (husn i 'inayat va lutf i atifat) of Mirza Jahan shah, Azarbaijan was a highly thriving state. That well meaning sovereign was anxious to practice justice, to secure prosperity of the country, and to treat his subjects honourably. The capital, Tabriz, by its numerous population and the prevalence of tranquility, emulated Egypt (misr i jami). The rumours of the good behaviour of that felicitous king spread throughout the world. The inhabitants of his God protected kingdom, indifferent to the arrows of events, enjoyed peace". Jahan Shah, along with being a poet, promoted culture, learning and architecture. Using the pseudonym "Haqiqi", Jahan Shah wrote poetry in Azerbaijani Turkic and Persian. In 1447 he married his daughter to a descendant of the famous mystic Shah Nimatullah Vali whom the Shia revered as a saint and a worker of miracles.
Отбасы
Ол бірнеше рет үйленген. Белгілі әйелдері: Трапезунд императоры Алексий IV-нің қызы және Ян Бегүм (Таджуддин Ражаб бин Африддиннің қызы):
He was married several times. Known marriages include: a daughter of Alexios IV of Trebizond and Jan Begüm (daughter Tajuddin Rajab bin Afridun):