Кіріспе
Нацистік Германияның Volksgerichtshof – Нацистік Германиядағы сот арқылы жасалған қырқындардың құралы.
Instrument of judicial murder in Nazi Germany
Халық соты (Volksgerichtshof, VGH) – конституциялық құқық шеңберінен тыс құрылған Нацистік Германияның арнайы соты ("Sondergericht"). Оның штаб-пәтері бастапқыда Берлиндегі бұрынғы Пруссия Лордтар палатасында орналасқан, кейіннен Потсдам Плацтағы Беллевуэстрассе 15 мекенжайындағы бұрынғы Корольдік Вильгельм гимназиясына көшірілді (қазіргі Sony орталығы орналасқан жер; жақын жердегі тротуарда белгі орнатылған). Бұл сот 1934 жылы рейхс-канцлер Адольф Гитлердің бұйрығымен құрылды. Бұған себеп – Рейхстаг өртіне қатысты сотта барлық айыпталушылардың, біреуін қоспағанда, ақталуына оның наразылығы болды. Соттың қарауына «саяси қылмыстар» деп аталатын кең ауқымдағы құқық бұзушылықтар енді, олардың ішінде қара нарық, жұмыстың баяулауы, үмітсіздік және Нацистік Германияға қарсы жасалған опасыздық сияқты қылмыстар бар еді. Сот мұндай қылмыстарды «қорғану қабілетінің күйреуі» (Wehrkraftzersetzung) деп қарап, оларға қатаң жаза тағайындады; көптеген жағдайларда өлім жазасы берілді. Сот төрағасы Роланд Фрайслер басшылығымен көптеген өлім жазалары шығарылды, соның ішінде 1944 жылдың 20 шілдесінде Гитлерді өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқандарға да. Сотта кінәлі деп танылған көптеген адамдар Берлиндегі Плоцзензее түрмесінде өлім жазасына кесілді. Соттың іс жүргізуі кейде тіпті көрсетілген соттардан да нашар болды, мысалы, Софи Шолл, оның ағасы Ханс Шолл және «Ақ гүл» қозғалысының басқа да белсенділерінің ісінде сот бір сағаттан да аз уақыт ішінде, ешқандай дәлел ұсынбастан немесе тараптардың пікірлерін тыңдамай аяқталды. Сот төрағасы көбінесе прокурордың ролін атқарып, айыпталушыларды айыптағаннан кейін, қорғаушы адвокаттың қарсылығынсыз үкім мен жазаны жариялап отырды, ал адвокаттар көбінесе үнсіз отыратын. Сот көбінесе айыптау тарапын қолдады, сондықтан 1943 жылдан бастап сотқа шақырылу өлім жазасына тең болып саналды. Нацистік Германия заң үстемдігіне бағынбаған мемлекет болғанымен, Халық соты тіпті қалыпты неміс соттарының заңдары мен рәсімдерін де жиі елемейтін, сондықтан ол «көшпенді сот» (kangaroo court) деп сипатталады. 1985 жылы Батыс Германияның Бундестагы Халық сотын сот арқылы жасалған қырқындардың құралы деп жариялады.
Іс жүргізу тәртібі
Айыпсыздық презумпциясы болған жоқ, сондай-ақ айыпталушылар өздерін тиісті түрде қорғай алмай, адвокатпен де кеңесе алмайды. Халық сотындағы сот процесі мемлекеттік немесе қалалық прокурордың саяси сипаттағы қылмыс үшін айыпталушылардың есімдерін Volksgerichtshof-қа жіберген бастапқы айыптаудан кейін басталды. Айыпталушыларға алдын ала адвокаттарымен сөйлесуге рұқсат берілмейтін, ал сөйлескен жағдайда қорғаушы адвокат әдетте сот процесі қалай өтетіні туралы сұрақтарға ғана жауап беріп, заңдық кеңес беруден бас тартатын. Кемінде бір құжатталған жағдайда ("Ақ гүл" конспираторларының ісі) Софи Шолльға тағайындалған қорғаушы адвокаты сот алдындағы күні оны жазалайтынын айтып, жазасын тартатыны туралы ескерткен. Халық сотының процесі айыпталушыларды қарулы полицияның күзетімен түрмеге алып келгеннен кейін басталды. Төраға судья айыптауды оқып, содан кейін айыпталушыны "сауалға" шақыратын. Сотта прокурор болғанымен, көбінесе судья сұрақтар қоятын. Айыпталушылар сауалда жиі сөкпеленген, ал ұзақ жауап беруге рұқсат етілмеген. Мәжілімдерге толы сөккеннен және айыптағаннан кейін айыпталушыға "сауал аяқталды" деген бұйрықпен түрмеге қайтаруға бұйырылатын. Сауалдан кейін қорғаушыдан пікірлері немесе сұрақтары бар ма деп сұралатын. Қорғаушы адвокаттар тек формалды қатысып, көбінесе сөйлеуге асықпайтын. Содан кейін судья айыпталушылардан мәлімдеме жасауды сұрайтын, сол кезде айыпталушыларға тағы да сөкпелер мен айыптаулар айтылатын. Үкім, көбінесе "кінәлі" деп жарияланып, бірден жаза тағайындалатын. Халық сотындағы сот отырысы он бес минуттан аспайтын. 1934 жылдан 1945 жылға дейін сот 10 980 адамды түрмеге қамап, 5 179 адамды мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танып, өлім жазасына кесті. Шамамен 1000 адам ақталуға ие болды. Сталинград шайқасына дейін айыптау қағазы бойынша ақтау үкімі шығарылған істердің саны жоғары болды. Кейбір жағдайларда бұл қорғаушы адвокаттардың айыпталушыны қарапайым адам ретінде көрсетуіне немесе айыпталушының оларға тағылған саяси айыптаулардың мәнін жеткілікті түрде түсіндіруіне байланысты болды. Алайда, мұндай істердің үштен екісінде соттан кейін айыпталушыларды гестапо қайтадан тұтқындап, концлагерьге жіберді. Сталинградтағы жеңілістен кейін және неміс үкіметінде халық арасындағы жеңілісшілдікке қатысты үрейдің күшеюіне байланысты Халық соты әлдеқайда қатал болды және трибуналға келген ешкім кінәлі үкімнен құтыла алмады.
1944 жылдың тамызындағы сынақтар
Халық сотындағы ең белгілі сот процестері 1944 жылдың 7 тамызында, сол жылғы 20 шілдедегі қастандықтан кейін басталды. Бірінші айыпталған сегіз адам – Эрвин фон Вицлебен, Эрих Хопнер, Пол фон Хасе, Питер Йорк фон Вартенбург, Гельмут Стифф, Роберт Бернардис, Фридрих Клаузинг және Альбрехт фон Хаген. Сот процестері Эльсхольц көшесіндегі Берлин камералық сотының әсем әрі үлкен залында өтті, ол осы оқиғаға арналған шапандармен безендірілген. Шамамен 300 көрермен болды, олардың ішінде Эрнст Кальтенбруннер, сондай-ақ таңдалып алынған мемлекеттік қызметкерлер, партия шенеуніктері, әскери шенеуніктер мен журналистер бар еді. Қызыл шапан киген Роланд Фрайслердің артында фильм камерасы жұмыс істеді, осылай Гитлер процесті көре алатын болды, сонымен қатар жаңалықтар киножурналы мен "Халық соты алдындағы сатқындар" деген деректі фильмге түсірілімдер жасалды. "The German Weekly Review" журналында пайдалану үшін жоспарланған, бірақ сол кезде көрсетілмеген, және жаңалықтар киножурналы үшін жасалған соңғы деректі фильм болып шықты.
Бомбалау
Фелдмаршал фон Вицлебеннің Роланд Фрайслердің тағдыры туралы болжамы толыққанды дұрыс болмады, өйткені ол 1945 жылдың ақпан айында, шамамен жарты жылдан кейін бомбалау салдарынан қаза тапты. 1945 жылдың 3 ақпанында Фрайслер Халық сотының сенбілік отырысын жүргізіп жатқанда, АҚШ Әуе күштерінің 8-ші корпусы Берлинге шабуыл жасады. Үкіметтік және нацистік партия ғимараттары, соның ішінде Рейх канцеляриясы, Гестапо штаб-пәтері, Партия канцеляриясы және Халық соты зардап шекті. Бір мәлімет бойынша, Фрайслер асығыс отырысты жабылып, сол күнгі тұтқындарды бомбалаудан қорғауға бұйрық берді, бірақ сол күнгі іс қағаздарын жинау үшін тоқтап қалды. Фрайслер ғимаратқа тікелей тиген бомбадан, сот залында балкамен соғылып қаза тапты. Оның денесі құлаған тас бағананың астында тапталған күйде табылды, қолында іздеген іс қағаздары болған. Сол іс қағаздардың арасында 20 шілде оқиғасының қатысушысы Фабиан фон Шлабрендорфтың да ісі болды, ол сол күні сотталып, өлім жазасына кесілген еді. Тағы бір мәліметке сәйкес, Фрайслер «соттан бомбалаудан қорғауға қашып бара жатқанда бомбаның сынығынан қаза тапты» және ол «Берлиндегі Беллевуэштрассе 15 мекенжайындағы Халық сотының алдындағы тротуарда қансырап қайтыс болды». Фабиан фон Шлабрендорф «оның судьясының қазасына куә болғанда жанында тұрды». Кейіннен ол қайта сотталды және соттың соңғы тоғыз айында, мүмкін, кешігуден сескеніп, жаңа төрағасы Вильгельм Кроне оны ақтады. Соғыстан кейін Шлабрендорф Батыс Германияның Федералдық Конституциялық сотының судьясы болды. Фрайслердің қазасы туралы тағы бір нұсқада ол екі әйелді соттап жатқанда, олар жарылыстан аман қалған, ал британ бомбасы сот залының төбесінен өтіп, оны өлтірген делінеді. Бір шетелдік тілші «Көрінетін ешкім оның қазасына өкінген жоқ» деп хабарлады. Фрайслер Берлиндегі Вальдфридхоф Далем зиратында әйелінің туыстарының жеріне жерленген. Оның есімі қабір тасында көрсетілмеген.
1941 жыл
1941 жылы Хайнц Капель. Германияның Жас коммунистік лигасының басшысы. 20-21 ақпанда өлім жазасына кесілді және 1 шілдеде 27 жасында аттырылды.
1942 жыл
1942 жылы – Гельмут Хюбенер. 17 жасында бас кесілген, ол Халық сотының шешімімен атқарылған нацистік Германияға қарсы шыққан ең жас адам болды. 1942 жылы – Мария Реститута Кафка. Католик монахы және хирургиялық медбике, үкіметке қарсы үн таратқаны үшін кінәлі деп танылып, бас кесілді.
1943 жыл
1943 жылы Отто мен Элис Хампель. Ерлі-зайыптылар Берлинде азаматтық мойынсұнбаушылық көрсетіп, ұсталды, сотталды, Фрайслердің үкімімен өлім жазасына кесіліп, атқарылды. Олардың тарихы 1947 жылы Ханс Фалладаның «Жалғыздық Берлинде» («Every Man Dies Alone/Alone in Berlin») романының негізі болды. 1943 жылы – «Ақ раушан» қарсылық қозғалысының мүшелері: Софи Шолль, Ханс Шолль, Александр Шморель, Вилли Граф, Кристоф Пробст және Курт Хубер. 1943 жылы – Юлиус Фучик. Чехословакиялық журналист, Чехословакия Коммунистік партиясының жетекшісі және нацистерге қарсы күрестің алдыңғы қатарындағы қайраткер. 1943 жылдың 25 тамызында Берлинде ол саяси қызметіне байланысты мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды. Ол кінәлі деп танылып, екі аптадан кейін, 1943 жылдың 8 қыркүйегінде бас кесілді. 1943 жылы – Карлроберт Крейтен, пианист. Нацистік партия мүшесі Эллен Отт Монеке Гестапоға Крейтеннің Адольф Гитлер мен соғысқа қатысты жағымсыз пікірлерін жеткізді. Крейтенге Фрайслер төрағалық еткен Халық сотында (Volksgerichtshof) айып тағылып, өлім жазасына кесілді. Достары мен туыстары оның өмірін сақтауға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Отбасына үкім туралы ресми түрде хабарланбады, және олар Крейтеннің Плоццензее түрмесінде басқа 185 тұтқынмен бірге атқарылғанын кездейсоқ білді. 1943 жылы – Макс Сиверс, коммунист және Германияның еркін ойлаушылар лигасының бұрынғы төрағасы. Нацистер билікке келгеннен кейін ол Бельгияға қашып кетті, бірақ олар елге басып кіргеннен кейін оны ұстады. Ол «мемлекетке қарсы құтқару және жауға көмектесу» қылмысы танылып, өлім жазасына кесілді және 1944 жылдың 17 ақпанында гильотинамен бас кесілді. 1943 жылы – Любек шейіттері. Иоганнес Прассек, Эдуард Мюллер, Герман Ланге және Карл Фридрих Стеллбринк. 1943 жылы – Эльфриде Шолц, тігінші және «Батыс майданындағы тыныштық» романының авторы Эрих Мария Ремарктің қарындасы, ол Америка Құрама Штаттарында тұрды. Ол бір клиентке соғыстың ұтылғанын айтқаны үшін әскери күштерді әлсірету (Wehrkraftzersetzung) деп айыпталды. Фрайслер: «Сіздің бауырыңыз, өкінішке орай, біздің қолымыздан шығып кетті, бірақ сіз бізден қашып құтыла алмайсыз» («Ihr Bruder ist uns leider entwischt—Sie aber werden uns nicht entwischen») деді.
1943 – Elfriede Scholz, tailor and sister of Erich Maria Remarque who had written All Quiet on the Western Front and was living in the United States. She was accused of Wehrkraftzersetzung for saying to a customer that the war was lost. Freisler declared, "Ihr Bruder ist uns leider entwischt—Sie aber werden uns nicht entwischen" ("Your brother is unfortunately beyond our reach — you, however, will not escape us").
1944 жыл
1944 жылы Макс Йозеф Метцгер. Неміс католик дін қызметкері. Метцгер 1938 жылы католиктер мен протестанттарды біріктіру мақсатындағы экуменикалық қозғалыс – "Una Sancta Brotherhood" ұйымын құрды. Сот барысында Фрайслер Метцгер сияқты адамдарды (яғни дін қызметкерлерін) "жою қажеттігін" айтты. 1944 жылы Эрвин фон Вицлебен. Неміс фельдмаршалы Вицлебен Гитлерді өлтіру үшін 20 шілдеде жасалған бомбалық қастандыққа қатысқан Германия армиясының офицері болды. Жоспарланған төңкерістен кейін Вермахттың Бас қолбасшысы болуға тиіс Вицлебен 20 шілдеде Берлиндегі Армия штабына (OKH HQ) төңкеруші күштерге басшылық ету үшін келді. Ол келесі күні тұтқындалып, 8 тамызда Халық сотында сотталды. Вицлебен өлім жазасына кесіліп, сол күні Плоцзензее түрмесінде асылды. 1944 жылы Йоханна "Ханна" Кирхнер. Германияның Социал-демократиялық партиясының мүшесі. 1944 жылы – подполковник Цезарь фон Хофакер. Нацистік Германиядағы қарсылық тобының мүшесі. Хофакердің мақсаты Гитлерді құлату еді. 1944 жылы Карл Фридрих Герделер. Консервативті неміс саясаткері, экономисті, мемлекеттік қызметкері және нацистік режимге қарсы шыққан, 1944 жылғы 20 шілдедегі қастандық сәтті аяқталғанда жаңа үкіметтің канцлері болуға тиіс еді. 1944 жылы Отто Кип – Рейх баспасөз офисінің (Reichspresseamts) басшысы, ол қарсылық қозғалысына қатысты. 1944 жылы Элизабет фон Тадден, сондай-ақ нацистерге қарсы Solf Circle ұйымының басқа мүшелері. 1944 жылы Генрих Майер, австриялық дін қызметкері, V-2 ракеталары, "Тигр" танктері және ұшақтардың жобалары мен өндіріс орындары туралы ақпаратты одақтастарға табысты жеткізді. Көптеген неміс қарсылық топтарынан өзгеше, Майер тобы еврейлердің жаппай қырғыны туралы ерте хабардар болды. Венадағы қарсылық тобының басшысы бірнеше ай бойы Маутхаузен концлагерінде азапталғаннан кейін Венадағы өлім жазасының соңғы күні қайтыс болды. 1944 жылы Юлиус Лебер – ГСДП-ның неміс саясаткері және нацистік режимге қарсы неміс қарсыласының мүшесі. 1944 жылы Йоханнес Попиц – Пруссияның қаржы министрі және нацистік Германияға қарсы неміс қарсыласының мүшесі.
1945 жыл
1945 жылы – Гельмут Джеймс Граф фон Мольтке. Неміс құқықшысы, нацистік Германияда Адольф Гитлерге қарсы оппозицияның мүшесі және Крейзау тобының негізін қалаушы. 1945 жылы – Клаус Бонхоффер мен Рудигер Шлейхер – неміс қарсылық күресшілері. 1945 жылы – Эрвин Планк. Саясаткер, кәсіпкер, қарсылық күресшісі және физик Макс Планктың ұлы. Планк 20 шілдедегі қастандыққа қатысқан деген күдік бар. 1945 жылы – Артур Небе. СС генералы (Gruppenführer). Небе Гитлерді өлтіру жөніндегі 20 шілдедегі қастандыққа қатысушы болды. Ол Криминальполицияның (Крипо) басшысы және Эйнзацгруппа Б командирі болды. Небе Ресей майданында және жоғары жақтағыларының бұйрығымен басқа да жерлерде жаппай қырғынды қадағалады. Гитлерді өлтіруге жасалған қастандық сәтсіз аяқталғаннан кейін Небе Ванзее көліндегі аралда жасырынып, бірақ сүйіктісінің бірі оны жауға тапсырды. 1945 жылғы 21 наурызда Небе Плоцензее түрмесінде фортепиано сымымен (Гитлер қастандыққа қатысушыларды "мал сияқты аспақтап өлтіруді" қалаған) асылды.