Рейтингтік дауыс беруде тізім бойынша дауыс беру

Кіріспе

Реттеулі дауыс беруде кандидаттардың тізімде пайда болу ретімен бағаланатын дауыс бюллетенінің түрі. Реттеулі дауыс беру жүйесінде "есек дауысы" – сайлаушының бюллетеньдегі кандидаттарды тізім бойынша ретімен бағалауы. Осылай дауыс беретін сайлаушы "есек сайлаушы" деп аталады. Әдетте, бұл кандидаттарды бюллетеньде тізімделген ретімен нөмірлеуді білдіреді: бірінші кандидатқа – бірінші басымдық, екінші кандидатқа – екінші басымдық, және т.б. Дегенмен, "есек дауысы" кері тәртіппен де болуы мүмкін, яғни кандидаттарды бюллетеньнің соңынан бастап нөмірлеу. Егер дауыстың жарамды болуы үшін әр кандидатқа нөмір қою қажет болса, сайлаушы өзіне ұнайтын кандидатқа бірінші басымдық беріп, қалғандарын тізім бойынша нөмірлейді. "Есек дауысы" көбінесе міндетті дауыс берумен және басымдық дауыс берудің қолданылуымен байланысты, мысалы, Австралияда, мұнда бюллетеньдегі барлық кандидаттарды бағалау міндетті. Осы құбылыстың әр түрлі нұсқалары Австралия Парламентінде және Харр-Кларк сайлау жүйесін қолданатын Австралия аймақтарында кездеседі. "Есек дауысы" себептері әртүрлі болуы мүмкін: сайлаушының бейжайдығы, наразылық білдіру, дауыс беру нұсқаулығының қарапайымдығы, дауыс беру жүйесінің күрделілігі немесе сайлаушының жүйе ережелерін білмеуі. Кейде, "есек дауысы" ретінде көрінетін дауыс, шын мәнінде сайлаушының нақты таңдауын көрсетеді.

Австралияның Өкілдер палатасы

Бір орынға арналған преференциялық дауыс беру Федералдық Өкілдер Палатасының сайлауларында (1918 жылдан бері), материктік барлық штаттардың төменгі палаталарында және Солтүстік Территория Заң шығарушы Ассамблеясында қолданылады. Бұрын 1986 жылға дейін Батыс Австралия Заң шығарушы Кеңесі үшін, ал 2006 жылға дейін Виктория Заң шығарушы Кеңесі үшін де қолданылған; қазір Тасмания Заң шығарушы Кеңесі үшін қолданыла береді. Оңтүстік Австралия Заң шығарушы Кеңесінде 1973 жылға дейін әр сайлауда әрбір «облыс» (сайлау округі) бойынша екі орын толтырылған, бірақ бұл көпшілік преференциялық дауыс беру арқылы, пропорционалдық өкілдік емес, жүзеге асырылған. «Есек дауысы» дауыс берушілердің 1-2% құрауы мүмкін деп есептеледі, бұл шешуші орын үшін маңызды болуы мүмкін. 2010 жылғы қаралыста Виктория Сайлау Комиссиясы мынаны атап өтті:

«Кандидаттар сайлау бюллетенінде бірінші орынға ие болса қуаныштайды, себебі олар «есек дауысының» артықшылығына ие болады».

Австралия Сенаты

Австралия Сенатында 1919-1949 жылдар аралығында басымдық жүйесі болды. 1934 жылдан бастап, штаттың үш сенаторын мерзімді Сенат сайлауында сайлау үшін, сайлаушылар сайлау қағазында тізімделген кандидаттардың атына қарсы, олардың басымдық ретін белгілеуі керек болды (1-ден басталатын тізбектелген бүтін сандармен). Кандидаттар топтар бойынша тізімделуі мүмкін, бірақ сайлаушылар кандидаттардың топтасуына қарамастан, кез келген тәртіпті таңдай алады, себебі Конституцияның 7-бабында сенаторлар халық тарапынан тікелей сайлануы тиіс делінген. Әр топтың ішінде кандидаттар әліпбилік тәртіппен тізімделеді, ал топтар «әліпбилік ретімен» тізімделеді, бұл «А» әріпінен басталатын тегі бар топтың, егер басқа топта мұндай есімдер болмаса, дауыс беру қағазының басында тұруын қамтамасыз етті. Топтар партиялық атаумен көрсетілмей, тек А тобы, В тобы сияқты белгіленді. «Есек дауыс берушілер» анықтамасы бойынша, А тобындағы кандидаттарға қарсы ең алғашқы басымдықтарын қойды, сондықтан осы позициядағы топқа сайлауда ішкі артықшылық болды. 1937 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының сенаторларын сайлауда Лейбористтік партия Амур, Эшли, Армстронг және Артур атты төрт кандидатты ұсынды. «Төрт А» аталған барлық кандидаттар лайықты сайланды. Бұл 1940 жылғы Ұлттық сайлау заңына әкелді, ол бұл бюллетень макетін қазіргі макетқа жақын нұсқамен алмастырды, онда әр топтағы кандидаттардың есімдерінің реті осы кандидаттардың өзара келісімімен анықталады, ал іс жүзінде бұл партия ұйымымен шешіледі. Чифли үкіметі 1948 жылы Австралия Сенатында пропорционалды өкілдік жүйесін енгізді. Кандидаттар партиялық тізім бойынша әліпбилік тәртіппен тізімделді, ал партия кандидаттарының сайлау бюллетеніндегі орны, тіркеу аяқталғаннан кейін лотерея арқылы анықталды. Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория сияқты ірі штаттарда сайлау бюллетенінде кейде 100-ден астам кандидат болды, сайлаушылар әр кандидатты басымдық ретімен тізімдеуге міндетті болды. Осының салдарынан Сенат сайлауларында жарамсыз дауыстар мен «есек дауыстарының» үлесі жоғары болды. Нәтижесінде 1983 жылы сайлау реформалары енгізілді, олар сайлаушыларға өздері таңдаған партияға 1-ші нөмірлі басымдық беріп дауыс беруге мүмкіндік берді, ал басымдықтар дауыс беру басталғанға дейін Австралия сайлау комиссиясына ұсынылған тізімге сәйкес таратылды. Бұл реформа Австралия Сенаты сайлауларында «есек дауыс беру» және жарамсыз дауыстардың санын едәуір азайтты. Алайда, бұл жүйе партиялардың басымдықтарды бөлу мәселесінде келіссөздер жүргізуіне әкелді, себебі ол осы штатты білдіретін Сенаттағы соңғы бірнеше орындарды кім толтыратынын шешуде маңызды рөл атқарады. Мысалы, Стив Филдингтің 2004 жылы Виктория штатының Сенатына сайлануы, оның партиясы 1,88% дауыс жинағанымен, осы процеске байланысты келіссөздердің нәтижесінде болды. Пропорционалды өкілдік жүйесімен Жоғарғы палаталарын сайлайтын штаттар, мысалы Жаңа Оңтүстік Уэльс, Сенатқа ұқсас жүйе қолданады.

The Australian Senate had a preferential system between 1919 and 1949. From 1934, to elect a State's three senators at a periodic Senate poll, voters had to mark their preference order among the candidates listed on the ballot paper against the names of each of the candidates (with consecutive integers beginning from 1). Candidates could be listed in groups, but voters could choose any order of candidates regardless of their grouping, because Section 7 of the Constitution provides that senators must be directly chosen by the people. Within each group, the candidates were listed in alphabetical order, and the groups were listed in what was called 'ranked alphabetical order', which ensured that a group in which all surnames started with 'A' would be at the top of the ballot paper if there were no other group with that feature. The groups were not identified by a party name, but just shown as Group A, Group B, etc. Donkey voters, by definition, marked their earliest preferences against the candidates in Group A, so a group that appeared in that position had an inbuilt electoral advantage. At the election of senators for New South Wales in 1937, Labor's group featured four candidates named Amour, Ashley, Armstrong and Arthur—all of the "Four A's" were duly elected. This prompted the Commonwealth Electoral Act 1940, which replaced that ballot paper layout with one closer to the present layout where the order of candidates' names within each group was determined by those candidates' mutual consent, which in practice means it is determined by the party organization. The Chifley Government introduced proportional representation for the Australian Senate in 1948. Candidates were listed alphabetically in party order and the position of the parties candidates on the ballot paper was determined by lot after the close of nominations. In large states such as New South Wales and Victoria, there were at times over 100 candidates on the ballot paper, with voters required to list each candidate in order of preference. Consequently, there was a high percentage of informal votes and donkey votes cast in Senate elections. As a result, electoral reforms were introduced in 1983 allowing voters an alternative of voting 1 above the line for the party of their choice, with preferences being distributed according to a ticket lodged with the Australian Electoral Commission prior to the commencement of voting. This reform has greatly reduced the incidence of donkey voting and informal voting in Australian Senate elections. However, this system has led to a great increase of horse trading by parties in the development of the distribution of preferences as it makes the difference in deciding who fills the final few positions in the Senate representing that State. For example, the election of Steve Fielding of the Family First Party in the Victorian Senate election in 2004 with a party vote of 1.88% resulted from horse trading associated with this process. States that use proportional representation to elect their upper houses such as New South Wales use a similar system to the Senate.

Бiрыңғай ауыстырылатын дауыспен сайлау

Австралияның екі юрисдикциясы бір ауыстырылатын дауыс жүйесін қолданады, ол Харр-Кларк пропорционалды өкілдік жүйесі ретінде де белгілі: Тасмания Мәжілісінің палатасы және Австралиялық астаналық аумақтың Заңнамалық Ассамблеясы (соңғысы бірпалаталы жүйе). Тасмания 1907 жылдан бері Hare–Clark жүйесін, ал Австралия астаналық аумағы 1995 жылдан бері пайдаланады. Тасманияда кандидаттар бұрын партиялық бағанада әліпбилік тәртіппен тізімделетін, бұл "есек дауысы" әсеріне алып келді. Дауыс беру бюллетендерінің жарамды болуы үшін сайлаушылар толтырылатын бос орындар санына тең кандидаттарды нөмірлеуі керек, бірақ олар барлық кандидаттарды нөмірлеуге құқылы. Алайда, жиі танымал кандидаттың (мысалы, штаттық партия басшысы) атынан төмен тұрған кандидаттың екінші дауыс бойынша сайланатыны байқалды. Робин Грей, Кейт Карнелл немесе Джон Станхоуп сияқты танымал көшбасшылар өте танымал болған кезде бірінші дауыс бойынша бірнеше квотаға жеткендіктен, бұл позицияның әсері кандидаттардың көшбасшылардың "арқасына ілініп" сайлануына әкелуі мүмкін. Осыған ұқсас құбылыс Ирландия мен Мальтада да байқалды, олар да бір ауыстырылатын дауыс жүйесін қолданады (кандидаттар әліпбилік тәртіппен тізімделеді). 1979 жылы Тасмания парламентінің Басс округінен либералды депутат Нил Робсон Робсон айналымын енгізді. Бұл жүйе бойынша әрбір бюллетеньде кандидаттардың әртүрлі тізбесі болады, сондықтан әр кандидат өзінің партиялық бағанындағы әр позицияда белгілі бір пайызбен кездеседі, осылайша "есек дауыстарын" тең бөліп, олардың партияның қай кандидаттарына басымдық берілгеніне әсерін жояды, бірақ партияға тұтастай алғанда тиісті пайда әкеледі.

Басқа сайлау жүйелеріндегі көрінісі

Есек дауыстары Австралиядан басқа демократиялық елдерде де кездеседі, тіпті міндетті преференциялық дауыс беру жүйесі жоқ елдерде де, бірақ Австралиядағы осы екі фактордың болуы осы құбылысты көрінеуіне мүмкіндік береді. Дауыс беру міндетті емес жүйелерде, сайлауға келген көптеген адамдардың немқұрайлы болуы парадоксалды көрінеді. Дегенмен, ерікті түрде дауыс беру кезінде де "есек дауысын" тудыруы мүмкін кері факторлар бар. АҚШ-тағы көптеген сайлауларда сайлаушы, мысалы, президенттік сайысқа қатты қызығушылық танытса да, сол "ұзын бюллетеньдегі" басқа, көңіл көтермейтін жарыстарға қызығушылық танытпауы мүмкін. Басымдық берілмейтін сайлауларда сайлаушы бір ғана кандидатты немесе бір партиялық тізімді белгілеуге міндетті болғандықтан, бюллетеньдегі бірінші кандидатқа немесе партияға берілген дауыстардың қаншасы шынайы қолдаушылар екенін, ал қаншасы "есек дауысы" екенін анықтау қиын. Кейбір сайлауларда (мысалы, Германия және АҚШ-тың кейбір штаттарында) партиялардың бюллетеньдегі орналасуы алдыңғы сайлаудағы қолдауына қарай төмендейді (ал жаңа партиялар кездейсоқ тәртіппен ең төменгі орынға қойылады). Мұндай жүйе бюллетеньдегі жоғары орынды сайлаушылық қолдаудың себебі де, нәтижесі де етеді.

Америка Құрама Штаттары

Есек дауыс беру көптеген лауазымдар үшін "ұзын бюллетеньді" пайдаланатын АҚШ штаттық сайлауларында немесе бір партиядан бірнеше кандидат бар көпмандатты сайлауларда кездеседі. Уорд Э. Ю. Эллиотт өзінің "Қорғау демократиясының қалыптасуы: Жоғарғы соттың дауыс беру құқығындағы рөлі, 1845–1969" (Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1974) кітабында былай деп жазады:

"Денвердегі бір демократ округ басшысы, кандидаттың партияның немесе лоббидің қолдауына ие болудан өзге, бюллетень тізімінде жоғары тұруы қажет екенін айтты. Бюллетень тізімі әліпби бойынша реттелгендіктен, Денвердің сегіз штат сенаторының көпшілігінің есімдері А, В немесе С әріптерімен басталады" (362-бет, Лукас Колорадо ісі бойынша сотқа шағымданушылардың үндеуіне сілтеме). 1990 жылы бұрынғы республикалық сенатор Лоуэлл Вайкер Коннектикут штатының губернаторы лауазымына екі негізгі американдық саяси партиясынан (республикалық және демократиялық) тыс тұрып үміткер болғанда, бюллетеньде әліпби бойынша бірінші болып тізілу үшін партиясын "Коннектикут партиясы" деп атады. Ол сайлауда жеңіске жетті. 2018 жылғы Солтүстік Каролина Жоғарғы сотының сайлауында ереже өзгергеніне байланысты бюллетеньдегі есімдердің реті бұрынғы жылдардан өзгеше болды. "Шарлотта Обсервер" газеті "Зерттеулер көрсеткендей, бюллетеньдегі рет бірінші тізілген кандидатқа артықшылық береді және тартысты жарыста шешуші рөл атқара алады" деп мәлімдеді, тіпті штат ерікті дауыс беру жүйесін қолданса да.

Ұлыбритания

Британдық STV жақтасы Энид Лейкман Ұлыбританиядағы жергілікті сайлауларда да осындай құбылысты байқады, онда үш кеңес орындығына үш кандидатты таңдауға шақырылған сайлаушылардың көп бөлігі, олар әртүрлі партиялардан болса да, бюллетеньдегі ең жоғары көрсеткішті үш үміткерге жай ғана X белгісін қоятын.

Ирландия

Ирландияда, дауыс беру артықшылықты, бірақ міндетті емес болатын елде, «есек дауысы» партиялар арасында емес, олардың ішінде барынша күшті әсер етеді. Кандидаттардың алфавит бойынша тізімі және әр ауданға үштен беске дейін тағайындалатын орындарға ірі партиялардан бірнеше кандидаттардың қатысуына байланысты, Dáil Éireann депутаттарының А-дан М-ға дейінгі әріптермен басталатын тегінің үлесі әдетте 50%-дан асып түседі, ал ирландиялық телефон анықтамасы бойынша халықтың шамамен жартысы осылай аталады. О’Райли мен Қоршаған орта министріне қатысты іс бойынша Ирландияның Жоғарғы соты алфавиттік тізімнің конституциялық заңдылығын теңдік құқығына қатысты шағымға қарсы растады, оның кемшіліктеріне қарамастан, А-дан Z-ға дейінгі тізімнің дауыс бюллетенінде кандидаттарды табуды жеңілдететінін атап өтті.