Кіріспе

Громатици (лат. groma немесе gruma, жер өлшеу құралы) немесе agrimensores – ежелгі римдіктердегі жерді өлшеушілердің атауы. "Громатикалық жазушылар" – жерді өлшеу техникаларын жүйелеген техникалық жазушылар, олардың сақталған еңбектерінің көп бөлігі Corpus Agrimensorum Romanorum жинағында кездеседі.

Рим Республикасы

Колонияның негізі қаланғанда және жерлер бөлінгенде, жақсы белгі алу үшін аруақтардың көмегіне жүгінетін, ол үшін аруақтардың қатысуы қажет болатын. Бірақ аруақтардың қызметі діни рәсімдермен ғана шектелді: жерді бөлу және өлшеуді кәсіби өлшеушілер жүргізді. Бұлар ертедегі жазушылардың айтуынша, финиторлар еді, ал кейінгі кезеңдерде менсорлар және агрименсорлар деп аталды. Финитордың жұмысын тек еркін адам ғана атқара алатын, ал оның лауазымының құрметтілігі оның қызметі үшін ақы алмай, сыйлық түрінде төленгенімен көрсетілген. Осы финиторлар, сондай-ақ, шекаралар туралы дауларда, тек техникалық сипаттағы, құқықтық емес мәселелерде арбитр (бір төреші) деген атпен төрешілер ретінде де әрекет еткен көрінеді. Алғашқы кәсіби геодезист Марк Антонийдің лагерьлерді өлшеу үшін жұмысқа алған Луций Децидий Сакса болды. Бірақ геометрия және құқық пәнінің мұғалімдері мұғалімдік міндеттен босатылмады, сондай-ақ басқа да міндеттерден де босатылмады, бұл сол кездегі элементарлық ғылым мұғалімдерінің төмен дәрежеде болғанын көрсетеді. Агрименсор центуриялардың шекараларын белгілей алатын, шатасқан жерлердегі шекараларды қалпына келтіре алатын, бірақ императордың рұқсатысыз жерді бөліп бере алмайтын. Әскери шенділер де кейде жерді өлшеумен және шекаралар туралы дауларды шешумен айналысқан. Кәсіби агрименсордың бұрынғы финиторлармен салыстырғанда төмен дәрежеде болуы императорлық кезеңде агрименсормен оның қызметі үшін ақы төлеу туралы келісім жасауға болатындығынан көрінеді.

Соңғы империя

Кейінгі кезеңдегі жерөлшеуші тек қана меншік шекараларына қатысты дауларда жұмыс істеді. Жаңа колониялар құру мен жерлерді бөлу енді жиі кездеспесе де, империяның соңғы кезеңінде колониялар құрылғандығы туралы мәліметтер бар, демек жерлердің шекаралары тиісті тәртіппен белгіленген болуы керек. Әскери лагерьтерде солдаттардың шатырларын орнату үшін жерді белгілегендер де менсорлар деп аталды, бірақ олар әскери қызметкерлер болды. Жерөлшеушінің міндеттері Гигинус еңбегінің бір бөлімінен көрінеді: шекараларды белгілер (сигна), аудандарды өлшеу және карталар мен жоспарларды түсіндіру арқылы анықтау мәселелерінде жерөлшеушінің қызметі қажет болды. Алайда, меншік, жол өту құқығы, су пайдалану және басқа да жеңілдіктерге (сервитуттар) қатысты мәселелерде олардың қатысуы талап етілмеді, себебі бұл таза құқықтық мәселелер еді. Сондықтан, олар көбінесе шекараларды белгілеу үшін тараптармен тікелей жұмыс істеді немесе осы мақсатта judex-тен нұсқаулар алды. Осы ретте олар advocati рөлінде болды. Бірақ олар сонымен қатар судьялардың да қызметін атқарды және Лекс Мамилия заңында (usucapio-ға бағынбаған белгілі бір шекаралық кеңістіктерді анықтау) көрсетілген quinque pedes-ке қатысты ұсақ мәселелер бойынша соңғы шешім шығаруға құқылы болды, бұл Frontinus еңбегінен белгілі. Христиан императорлары тұсында менсорлар атауы Феодосий I және Юстиниан I кодекстерінде кездесетін менсорлардың басқа тобынан ажырату үшін жерөлшеушілерге (agrimensores) өзгертілді. Константин I мен Констанстың (344 ж.) рескриптісі бойынша геометрияны оқытушылар мен оқушылар азаматтық міндеттерден босатылды. Теодосий II мен Валентиан III (440 ж.) конституциясына сәйкес, олар аллювио мәселелерінде сот құқығын алды; бірақ кейбір авторлар осы маңызды мәтіннің түпнұсқалығына күмәнді қарады. Жастағы жерөлшеушілер студенттік кезеңде "clarissimi", ал кәсіби қызметін бастағанда "spectabiles" деп аталды.

Жазушылар мен шығармалары

Громатика жазушыларының ең ертеңгісі Фронтин болды, оның «De agrorum qualitate» еңбегі өнердің құқықтық жағымен айналысады және христиан мектеп мұғалімі Агген Урбик жазған түсіндірмеге ие болды. Траян тұсында императордың Дакиядағы жорығына қатысқан Белбус жер өлшеушілерге арналған геометрия нұсқаулығын жазды («Expositio et ratio omnium formarum немесе mensurarum», бұл Геронның грек тіліндегі түпнұсқасынан кейін жазылған болуы мүмкін), оны граматикалық құралды (мүмкін, диоптраны, қазіргі теодолитке ұқсас) жетілдірген Цельс есімді адамға арнады. Гигиннің трактаттары туралы аталған есімді қараңыз. Траяннан сәл кейінірек Сикул Флакк («De condicionibus agrorum», сақталған), ал осы тақырыптағы ең қызықты еңбек варварлық латын тілінде жазылған және «Casae litterarum» (ұзақ жылдар бойы мектеп оқулығы болған) деп аталатын Инокентийдің (4-5 ғасырлар) жұмысы. Боэцийге жатқызылатын трактаттардың авторы оның өзі екендігі күмәнді. «Gromatici veteres» колониялық және басқа жер зерттеулерінің ресми тіркемелерінен (бәлкім, 5 ғасырға жататын) үзінділерді, шекара тастарының тізімдері мен сипаттамаларын және Теодосиан кодексінен үзінділерді қамтиды. Моммсеннің сөзіне сәйкес, бұл жинақ 5 ғасырда Римдегі викарийдің (епархиялық губернатордың) кеңсесінде пайда болды, оның қарауында бірнеше жер өлшеушілер болды. Жер өлшеушілер әртүрлі атаулармен белгілі болды: десемпедатор (қолданылған құралға байланысты); республикалық дәуірде финитор, метатор немесе менсор кастрорум; императорлық мемлекеттік қызметкерлер ретінде тогати Августорум; кәсіби оқытушылар ретінде профессор, автор. «Gromatici» ең жақсы басылымы Карл Лахман және басқалардың (1848) еңбегі, сондай-ақ қосымша том «Die Schriften der römischen Feldmesser» (1852). Карл Олоф Тулиннің 1913 жылғы басылымында бірнеше ғана еңбек бар. 2000 жылғы Брайан Кэмпбеллдің басылымы әлдеқайда кең және ағылшын тіліне аудармасын да қамтиды.