Кіріспе

Қытайдың экономикалық даму аймақтары
Қытайда ашылуды және одан кейінгі экономикалық реформалар сериясын негіздеуде Дэн Сяопин Карл Маркс пен оның теорияларына сілтеме жасады, олар халықтар табиғи социалистік ауысу үшін урбанизация мен капитализм кезеңінен өтуі керек деп болжады. Денгтің ең танымал реформаларының бірі – Қытайдың оңтүстік-шығыс жағалауында төрт «арнайы экономикалық аймақ» құру болды: Шэньчжэнь, Шанту және Чжухай Гуандун провинциясында, ал Сямен – Фуцзянь провинциясында орналасқан. Аталған төрт арнайы экономикалық аймақ 1980-1981 жылдары құрылған. 2024 жылға қарай тағы 3 арнайы экономикалық аймақ құрылды. 1988 жылы Хайнань бесінші «АЭА» атанды. 1990 жылы Шанхай қаласындағы Пудун ауданы алтыншы «АЭА» болды. 2009 жылы Тяньцзиньдегі Бинхай ауданы жетінші «АЭА» атанды. Қытайдың арнайы экономикалық аймақтары (АЭА) басқа жерлердегі жоспарлы экономикаға қарағанда Қытай үкіметінен нарыққа бағдарланған экономикалық саясат пен икемді мемлекеттік шараларға ие. Бұл АЭА-ға шетелдік және отандық кәсіпорындар үшін тартымды экономикалық басқаруды пайдалануға мүмкіндік береді. АЭА-да «шетелдік және ішкі сауда мен инвестициялар Қытайдың орталық үкіметінің, Пекиннің рұқсатысыз жүзеге асырылады» және «шетелдік инвестициялар мен технологияларды тарту үшін салық және бизнеске қатысты жеңілдіктер бар». Сауда бастапқыда Қытайдың орталықтандырылған үкіметімен бақыланатын. Алайда, осы арнайы аймақтарда Қытайға шетелдік инвестицияларды тарту мақсатында нарыққа негізделген капиталистік саясат іске асырылуда. 1986 жылы Қытай арнайы экономикалық аймақтар тізіміне тағы 14 қала қосты.

Тарих

1970-ші жылдардың соңында, әсіресе 1978 жылдың желтоқсанында Қытай Коммунистік партиясының 11-ші Орталық Комитетінің 3-ші пленум отырысында, Қытай үкіметі Маоистік экономикалық саясаттың экономикалық өсімге жеткізбеуіне жауап ретінде реформалар мен есік ашу саясатын бастады. Бұл Қытайға батыстың өнеркәсіп дамыған елдерімен ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан аймақтық державалармен – Жапония, Корея, Сингапур, Тайвань және Гонконгпен бәсекелесуге мүмкіндік беруді мақсат етті. Гуандун провинциясының партиялық хатшысы Си Чжунчжун бастама көтеріп, Хонконгтағы «Қытай саудагерлерінің бу кемелері» компаниясы атынан Юань Гэн дайындаған Шэкоу инвестициялық жобасын іске қосты. Бұл жоба, бастапқыда кемелерді бөлшектеу орны болған, 1979 жылдың 31 қаңтарында Ли Сяньнянь бекітті. 1979 жылдың сәуірінде Си Чжунчжун және басқа Гуандун шенеуніктері Пекинге Гуандун мен Фуцзянь провинцияларының жағалау аймақтарына шетелдік инвестицияларды тарту үшін кеңейтілген өкілеттік беру туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсынысқа Жемчуг өзені дельтасы аймағындағы Шэньчжэнь, Гуандун провинциясының Чжухай және Шаньтоу қалалары, сондай-ақ Фуцзянь провинциясының Сямынь (Амой) қалалары үшін қосымша жеңілдіктер қарастырылған. Қытайдың жоғары басшысы Дэн Сяопин бұл аймақтарды «арнайы аймақтар» деп атап, оларды 1949 жылға дейінгі коммунистік базалық аймақтардың үлгісіндегі тәжірибелік жобалар ретінде сипаттады. Ұсыныс 15 шілдеде мақұлданды және төрт арнайы аймақ 1979 жылдың 26 тамызында ресми түрде құрылды. Осы арнайы экономикалық аймақтарда экспортқа бағытталған кәсіпорындар шетелдік нарықтардағы сұранысқа жылдам жауап беруге мүмкіндік алды. Бұл алғашқы арнайы экономикалық аймақтар Тайвань, Гонконг және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы этникалық қытайлардың капиталдарын тартуға сәттілікке жетті. Бұл аймақтардағы шетелдік бизнес еңбек ақысының төмендігі, артықшылықты экономикалық саясат және жаһанданудың өсуімен байланысты өндірістің қарапайым түрлерін шетелге жылжытудың жалпы тенденциясы салдарынан Қытайдың арнайы экономикалық аймақтарына өндірісті көшіруге ынталанды. 1992 жылдан бастап Мемлекеттік кеңес бірқатар шекаралық қалаларды, сондай-ақ ішкі провинциялар мен автономиялық аймақтардың барлық орталықтарын ашты. Бұған қоса, ірі және орташа қалаларда 15 еркін сауда аймағы, 32 мемлекеттік деңгейдегі экономикалық және технологиялық даму аймағы және 53 жаңа және жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы құрылды. Бұл ашық аймақтар әртүрлі артықшылықты саясаттарды қабылдағандықтан, сыртқы экономиканы дамытуда «терезелер» және экспорт арқылы сыртқы валюта табу, сондай-ақ озық технологияларды импорттау рөлін, сонымен қатар ішкі экономикалық дамуды жеделдетуде «радиаторлар» рөлін атқарады. Қытайдың көптеген арнайы экономикалық аймақтары бұрынғы келісім-шарт порттарында орналасқан, сондықтан Қытайдың шетелдіктермен қарым-қатынасындағы «бақыттың өзгеруін» көрсетуде символдық маңызға ие. 2015 жылы Кинмен округінің (Қытай Республикасы) сол кездегі басшысы Чэнь Фухай, «Қытай Коммунистік партиясымен тығыз байланысы бар» Тайваньдық коммерциялық емес ұйыммен бірлесіп, Кинменнің арнайы экономикалық аймаққа айналуы және оның көршілес Сямынь арнайы экономикалық аймағымен еркін сауда мен еркін инвестицияны қамтамасыз ету үшін референдум өткізуді ұсынды. Бұл жоспар Қытайдың Қытай Халық Республикасына инвестиция салуын қатаң бақылауға алуына байланысты дау тудырды; оны Сямынь үкіметінің өкілі мен Қытайдың мемлекеттік БАҚ мақтады, бірақ референдум Ченнің өкілеттігі 2018 жылы аяқталғанға дейін Тайвань үкіметінен мақұлдама алмады.

ЭЭА экономикалық саясаты

Экономикалық аймақтардың (ЭА) экономикалық саясаты салық жеңілдіктерін, кедендік баждарды төмендетуді, жер бағасын арзан етуді және еңбек шарты мен қаржы шарты бойынша келіссөздер жүргізудегі икемділікті арттыруды қамтыды. ЭА-ға өз заңнамасын әзірлеуге де рұқсат берілді. Төмендегі кестеден көрінетіндей, 1980 жылдан 1990 жылға дейінгі он жылдық экономикалық реформа Шэньчжэнь қаласының халқын алты есеге, ЖІӨ-ні шамамен алпыс есеге, ал жалпы өнеркәсіптік өндірісті екі жүз есеге арттырды. 1980 жылға дейін Шэньчжэньнің ЖІӨ Гонконгтың 0,2 пайызын құрады. 2018 жылы қаланың ЖІӨ-сі 2,42 триллион юаньға (372 миллиард АҚШ доллары) жетіп, Гонконгтан басып өтті. Шэньчжэньдегі табыстар Қытайдың орталық үкіметін провинциялық шенеуніктерге Шэньчжэньнен үйренуге нұсқау беруге итермеледі. Жалпы, Қытай үкіметі осындай аймақтарды құруды қытай кәсіпорындарының өз күштерімен істеуіне мүмкіндік береді (бірақ гранттар, несиелер және субсидиялар түрінде қолдау көрсетеді, соның ішінде Қытай-Африка даму қоры арқылы). Бұл ЭА-дағы күш-жігер көбінесе «Бір белдеу – бір жол» бастамасының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Оған Қытайдың Сауда министрлігі және Экспорт-импорт банкі қолдау көрсетті. Көптеген ғалымдар ЭА-ның Қытайдың дамуында және Қытайдағы коммунизмнің табысында шешуші рөл атқарғанын айтады. Олар құрылғаннан бері Қытайдың ЖІӨ-сінің 22 пайызын, жалпы ұлттық тікелей шетелдік инвестициялардың 45 пайызын және экспорттың 60 пайызын құрады. ЭА-ның 30 миллионнан астам жұмыс орнын құрғаны, қатысушы шаруалардың табысын 30 пайызға арттырғаны және индустрияландыру, ауыл шаруашылығын жаңғырту және қалалану процесін үдеткені есептеледі. ЭА-ның негізгі теориялық негіздерінің бірі – инновацияның ерекше түрін қалыптастыру қабілеті, ол үкімет тарапынан қолдау көрсетіліп жоғарыдан төменге, ал жергілікті мәселелерді шешу арқылы төменнен жоғарыға қарай дамиды, сонымен қатар барлық деңгейдегі ресурстар мен зерттеулерді пайдаланады. ЭА-лар Дэн Сяопиннің ҚКП-сының коммунистік реформаларды жүзеге асыру кезінде тәжірибелік, икемді және жергілікті болуға деген ұмтылысын көрсетеді. Дегенмен, ЭА-ны сынға алатындардың арасында қысқа мерзімді пайдаға басымдық беру, шектеулі салаларды қамту және кәсіпкерлікті дамытудың жетіспеушілігі сынға алынады. Гопалакришнан сияқтылар "дамудағы теңсіздіктер, егістік жердің жоғалуы, жылжымайтын мүлікпен байланысты құлқылау және еңбек құқығының бұзылуы", сондай-ақ бюрократиядағы айқын емес мәселелер назардан тыс қалғанын атап көрсетеді. Қытай ЭА-дан шетелдік кәсіпорындардың тәжірибесі, технологиясы және жабдықтарын әкелу арқылы пайда тапты. 2022 жылы American Economic Journal журналында жарияланған зерттеуде Қытайдағы ЭА-лар білім беру сапасын жақсарту арқылы адам капиталына инвестициялардың өсуіне әкелгені анықталды.