Кіріспе

Музыкалық аспаптарды топтастыру

Органотануда, музыкалық аспаптарды зерттеуде, аспаптарды жіктеудің көптеген әдістері бар. Көптеген әдістер нақты бір мәдени топқа тән және сол мәдениеттің музыкалық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған. Мәдениетке негізделген жіктеу әдістері кейде сол мәдениеттен тыс қолданылғанда дұрыс болмайды. Мысалы, аспапты қолдану арқылы жіктеу, басқа мәдениетте сол аспапты басқаша пайдаланғанда сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Батыс музыкасын зерттеуде аспаптарды жіктеудің ең көп тараған әдісі оларды мынадай топтарға бөледі:
Ішекті аспаптар (көбінесе тартылатын және доғамен тартылатын аспаптар);
Желді аспаптар (көбінесе ағаш және металл үрмелі аспаптар);
Соққылы аспаптар; және
Электрондық аспаптар.

Сыныптастыру критерийлері

Музыкалық аспаптарды жіктеу критерийлері көзқарас, уақыт және орынға қарай өзгеріп отырады. Көптеген әртүрлі тәсілдер аспаптың физикалық қасиеттерін (формасы, құрылысы, материалдық құрамы, физикалық күйі сияқты), ойнау тәсілін (құбыламен тартылуы, ішегімен тартылуы және т.б.), дыбыс тудыру жолын, аспаптың шығарған дыбысының сапасын немесе тембрін, дыбыстық және динамикалық диапазонын, музыкалық қызметін (ритмикалық, мелодиялық және т.б.) және оркестрде немесе басқа да ансамбльдегі орнын қарастырады.

Еуропа және Батыс

2-ғасырдағы грек грамматигі, софисті және риторигі Юлий Полюкс өзінің он томдық "Ономастикон" кітабының "Музыка" деп аталатын тарауында екі кластық жүйені ұсынды: соққылы (ішекті аспаптарды қоса алғанда) және үрлемелі аспаптар. Бұл жүйе орта ғасырлық және орта ғасырдан кейінгі Еуропада кеңінен қолданылды. Оны 4- және 5-ғасырлардағы Санкт-Августин өзінің "De Ordine" еңбегінде пайдаланды, "ритмикалық" (соққылы және ішекті аспаптар), "органикалық" (үрлемелі аспаптар) терминдерін қолданып, "гармониялық" (адам дауысы) терминін қосты. Сондай-ақ оны Севильялық Исидор (6-7 ғасырлар), Сент-Виктордың Юго (12 ғасыр) дауысты қоса отырып, Магистер Ламбертус (13 ғасыр) және Михаэль Преториус (17 ғасыр) қолданды. Қазіргі заманғы синтезаторлар мен электрондық аспаптар осы санатқа жатады. Әр санаттың ішінде көптеген кіші топтар бар. Бұл жүйе жылдар бойы сынға ұшырап, қайта қарастырылды, бірақ этномузыкатанушылар мен органологтар оны жиі қолданады. Бұл сынның бір көрнекті мысалы – электрофондарға қатысты сақтық тану қажет, себебі электр гитарасы (ішекті аспап) және кейбір электрондық клавиатуралар (кейде соққылы немесе ішекті аспаптар) сияқты кейбір электрондық аспаптар электр қуатысыз немесе күшейткішсіз де музыка шығара алады. Hornbostel–Sachs музыкалық аспаптардың жіктелуінде ламеллофондар тілшелі соққылы аспаптар деп есептеледі, бұл санатқа жақ арфасының түрлі нұсқалары, еуропалық механикалық музыкалық қораптар, сондай-ақ Африка мен Афро-латындық бас бармақ пианиноларының, мысалы, мбира мен маримбуланың көптеген түрлері кіреді.

Индонезия тілі

Индонезиялық ансамбль, гамеланға қатысты жіктемелерді Жап Кунст (1949), Мартопангравит, Пурбапангравит және Сумарсам жасаған (барлығы 1984 жылы). Яле тобы бес санатқа бөлінеді: ламеллалары бар аспаптар (санзалар); ішегі бар аспаптар; мембранасы бар аспаптар (әртүрлі барабандар); қуыс ағаш, темір немесе бөтелкеден жасалған ыдыстар; және әртүрлі дірілдегіштер мен қоңыраулар. Сонымен қатар, Батыс Африкадан шыққан хауса тайпасы барабаншыларды барабан тарқандарға және ішек тарқандарға бөледі (қалған төрт ойыншы класы – үрлеушілер, әншілер, мадақтаушылар және сөйлеушілер).