Кіріспе
Көпшілік көлік жүйесі (1892–1949)
Сан-Диего электр темір жолы (SDERy) – Оңтүстік Калифорниядағы, АҚШ-тағы көпшілік көлік жүйесі, 600 вольтты тұрақты токпен жұмыс ілейтін трамвайлар мен (кейінгі жылдары) автобустарды пайдаланды. SDERy 1892 жылы қант өндірушісі және жер дамытушы Джон Д. Спрекельс құрды. Темір жолдың бастапқы желісі бес бағыттан тұрды: Бесінші көше және Логан Хайтс бағыттары, Бірінші және "D" көшелері бағыттары, Депо бағыты, Паром бағыты және "K" көшесі шаттлы. Компания көлік сұранысы артып, жаңа бағыттар ашылғанда қосымша операциялық бөлімдер құрды. Компания 1923 жылдан 1929 жылға дейін Спрекельстің Сан-Диего және Аризона темір жолымен (SD&A) байланыс ретінде шектеулі жүк тасымалымен де айналысты. Өз өркендеген кезеңінде SDERy бағыттары Сан-Диего аймағының ішінде 165 миль (266 км) жол бойымен қозғады. Автомобильдердің пайдалануының өсуіне байланысты жолаушылар саны азайды, нәтижесінде компания 1949 жылы барлық трамвай қызметін тоқтатты және автобус бағыттарына көшті. Кейбір мамандар бұл жағдайды National City Lines компаниясының General Motors компаниясымен жасаған трамвайға қатысты келіспеушілік дауына байланысты деп санайды, себебі SDERy президенті бұрын NCL компаниясында жұмыс істеген. Темір жолдың сақталған бірнеше бөліктері Камподағы Тынық мұхитының оңтүстік-батыс темір жол мұражайында, Сан-Диего электр темір жолы қауымдастығында және Калифорния штатының Перрис қаласындағы Оранж Империя темір жол мұражайында қойылған.
Алдыңғылар
1886 жылдың 3 шілдесінде Х. Л. Стори мен Э. С. Бэбкок құрған Сан-Диего көшелік трамвай компаниясының (SDSCC) алғашқы атпен жүретін ашық трамвайы 5-ші көше бойымен жүріп өтті. Бағасы бес цент болды. Келесі жылы, 9 қарашада, алғашқы электрмен жүретін трамвай Бродвейден Кетнер бульварына және "Ескі қалаға" дейінгі жаңа жолдарда сынақтан өтті. 19 қарашада Сан-Диего және Ескі қала көшелік теміржолында электр трамвай қызметі басталды, бұл Батыс жағалауындағы алғашқы электр теміржолы және елдегі электр тогын "жерге қайтару" принципін қолданған екінші теміржол болды. 1888 жылы Electric Rapid Transit Company (ERTC) Сан-Диегода электр трамвайын тұрақты түрде пайдалануға енгізді. ERTC банкрот болғаннан кейін, оның орнын басу үшін 1889 жылдың шілдесінде Сан-Диего кабельді теміржолы (SDCR) құрылды. SDCR-дің ашылу күні 1890 жылдың 7 маусымы болды, және ол көп ұзамай Mission Valley-ге көрініс ашатын, шағын демалыс паркі – Сан-Диегоның алғашқы қоғамдық демалыс орындарының бірі болған "Mission Cliffs Gardens" бағын, кабельді трамвай жолдарының соңғы аялдамасы ретінде ашты.
Сан-Диего электр темір жолы компаниясы
1891 жылдың 30 қарашасында Джон Д. Спрекельс Сан-Диего электр теміржолы компаниясын (SDERy) тіркеді. 30 қаңтарда SDERy SDSCC және оның активтерінің басым бөлігін 115 000 долларға сатып алды; ал келесі бірнеше жылда компания бәсекелес Park Belt Line және Ocean Beach Railroad компанияларын да сатып алады. Барлық қолданыстағы желілерді traction жүйесіне ауыстыру жоспарланды, содан кейін J. G. Brill and Company компаниясынан он бір доңғалақты, бір троллейлі, ашық платформалы ағаш вагондары сатып алынды. 1892 жылдың 21 қыркүйегінде АҚШ-та алғашқы электрмен жүретін экипаж – екі қабатты No. 1 вагоны салтанатты түрде жолға шықты, оның бортында қаланың көрнекті тұлғалары болды. Бірнеше аптадан кейін SCCR соңғы рейсін жасады, ал компания жыл басында банкротқа ұшыраған болатын. 1892 жылдың соңында желінің ұзындығы 16,70 мильге (27 км) жетті (электрленген желінің 12,21 милі (20 км) және атпен жүретін вагондарға арналған 4,49 миль (7 км)). Келесі жылдары көптеген жаңа электрленген желілер салынды. 1895 жылдың тамызында Citizens Traction Company (CTC) құрылып, SDCR компаниясының қалдықтарын 17 600 долларға сатып алды, осылайша SDERy компаниясымен бәсекелесу үшін желіні электрмен жұмыс істеуге бейімдеді. 1896 жылдың 28 шілдесінде алғашқы қайта жабдықталған троллейбус 7 шақырымдық CTC желісінің бойымен толығымен жүріп өтті. Алайда, 1897 жылдың ақпанына қарай қаржылық қиындықтар CTC компаниясын банкротқа мәжбүр етті. Элиза Бэбкок, SDERy агенті ретінде, 1898 жылдың наурыз айында CTC компаниясының мүліктері мен франшизаларын 19 000 долларға және "ақы мен шығындарға" сатып алды. Содан кейін жолдың ені 3 фут 6 дюймнан стандарттық енге дейін кеңейтілді. 1905 жылы Спрекельс кеңейіп жатқан трамвай желісінің артуын қамтамасыз ету үшін жаңа электр энергиясын өндіру стансасын салдырды. Келесі жылы ол Сан-Диего және Аризона теміржолының (SD&A) құрылуы және Сан-Диего мен Эль-Центро арасындағы 148 миль (238 км) желісін салу жоспарларын жариялады. Үшінші даңғыл трамвай желісі жұмысын бастады. SDERy 798 152 шақырымдық вагондарды жүргізді. 1907 жылы Үшінші даңғыл трамвай желісі болашақ Мишн Хиллз қалашығына дейін созылды және қысқа мерзімге Мишн Хиллз желісі деп аталды. 1910 жылы Спрекельс трамвай қызметін жүргізуге берілген мерзімін 25 жылдан астамға ұзарту үшін Сан-Диего қаласымен шартын өзгерту үшін референдум өткізуге мәжбүр болды. Осылайша ол қызмет көрсетуді және инфрақұрылымды кеңейту үшін ірі несиелер алуға мүмкіндік алды. Келесі жылы қала орталығында Империал даңғылының операциялық бөлімі құрылды. Спрекельс екінші электр стансасын Кетнер бульвары мен "E" көшесінде салдырды, өйткені 1905 жылғы станса жеткілікті қуатты қамтамасыз ете алмады. Спрекельс тапсырған, Уильям Клейтон басшылығымен және Гомер МакНатт пен Абель А. Баттерворттың жобалауымен 1912 жылы Сан-Диегоға 24 «Arts and Crafts» стиліндегі трамвайлар («1 сынып» трамвайлары деп аталды) жеткізілді. Келесі жылы Адамс даңғылы мен Флорида көшесінде орналасқан кірпіштен жасалған жаңа вагондар депосының құрылысы аяқталды. 1914 жылдың соңына қарай SDERy-ның жалғыз рельстік жолдарының ұзындығы 38,9 миль (63 км), ал қос рельстік жолдарының ұзындығы 22,4 миль (36 км) болды, барлығы 83,7 миль (135 км) «теңдестірілген жалғыз рельстік жол» құрады. 1915 жылы Балбоа паркінде өткен Панама-Калифорния көрмесі көліктің дамуының келесі кезеңіне түрткі болды. Парк кіреберісіне дейін 12-ші көше бойында жаңа электрлік вагондар желісі салынды, St. Louis Car Company компаниясынан 101 жаңа вагон жеткізілді, ал Нормал Хайтста Адамс даңғылының операциялық бөлімі құрылды. Сан-Диегодағы Виктория стиліндегі алғашқы пойыз депосы бұзылып, оның орнына жаңа Миссиялық қайта жаңғыру стиліндегі Санта-Фе депосы салынды. SDERy 3 521 571 шақырымдық вагондарды жүргізді. 1916 жылы болған «Үлкен су тасқыны» көптеген теміржол желілеріне зиян келтіріп, оларды жойды. Бірінші дүниежүзілік соғыс теміржол құрылысына қажетті материалдардың құнын 50-150 пайызға дейін арттырды. Жеке автомобильдердің саны көбейді, ал SDERy жеке «Jitney Buses» компанияларына табыс жоғалта бастады. 1919 жылдың 15 қарашасында «алтын қазық» қағылып, SD&A құрылысы салтанатты түрде аяқталды, оның құны 18 миллион долларды құрады (бастапқы бағалаудан үш есе көп). 1920 жылы Спрекельс шығындарды өтеу үшін бірнеше теміржол желілерінде қызмет көрсетуді тоқтату жоспарларын жариялады, бұл «аймақтық тарифтерді» бекітуге әкелді. SDERy екі емес, бір ғана жүргізуші/кондукторды қажет ететін жаңа трамвайлар сатып алды; еңбек шығындарын азайту үшін ескі вагондар жаңартылды. Спрекельс өзінің электр энергиясын өндіру стансаларын Consolidated Gas and Electric Company компаниясына сатты.
Алғашқы автокөлік автобустары
1921 жылы National City мен Chula Vista арасында алғашқы автобус жұмыс істеді. "Бірінші нөмірлі" автобустың дөңгелектері қатты резеңкеден жасалған, екі дөңгелекті механикалық тежегіштері, төрт цилиндрлі қозғалтқышы және фанерадан жасалған корпусы болды. 1923 жылдың 17 наурызында SDERy өзінің соңғы ірі теміржол желісін Mission Beach ("Belmont Park"), Pacific Beach және La Jolla қалаларына дейін кеңейтті. 2,5 миллион доллар рельстерге, Mission Revival стиліндегі терминалдар мен подстанцияларға, ал Мысырлық Revival стиліндегі станцияларға жұмсалды. Тағы 800 000 доллар 50 жаңа вагонды сатып алуға кетті. Құрылысы 1925 жылы аяқталды. Жабық корпусы бар, толығымен болаттан жасалған және SDERy-де пантограф типті ток қабылдағышымен жабдықталған алғашқы модель – 400 нөмірлі вагон 1923 жылдың желтоқсанында жеткізілді. Пантографтардың нашар жұмыс істеуіне байланысты, барлық 50 пантографпен жабдықталған вагондардың әр шетіне троллейбус бағаналары орнатылды. 1930 жылға қарай Ocean Beach-тен La Jolla-ға дейінгі көше трамвайлары автобустармен ауыстырыла бастады, және автопаркке 222 жаңа автобус қосылды. Жолаушылар саны мен түсім азайды, бірақ SDERy экономикалық төмендеуді жеңе алды. 1935 жылы Balboa Park-те Калифорния Тынық мұхиты халықаралық көрмесі ашылды, оған қосымша көлік қызметтері қажет болған жоқ. 1936 жылы SDERy St. Louis Car Company-ден 25 бір ұшты Президенттер Конференциясы Комитетінің (PCC) вагондарына тапсырыс берді және АҚШ-тағы ең алғашқы жылдам вагондарды пайдаланған трамвай жүйелерінің бірі болды. Вагонтар 6-сыныпқа жатқызылды. Келесі жылы тағы үш бірлікке тапсырыс берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс Сан-Диегоны қайтадан "өркендеген қалаға" айналдырды. Әскери қызметкерлер мен қорғаныс өнеркәсібінің келуіне байланысты қала халқы өсті, соғыс жылдарында қоғамдық көліктердегі жолаушылар саны 600 пайызға өсті. Ескі көлік құралдары елдің түкпір-түкпірінен сатып алынды, және тағы да көп электрлік подстанциялар салынды (біреуі Бродвейдегі Spreckels Theatre ғимаратының жертөлесінде). 1920 жылдары жағажайларға салынған 2,5 миллион долларлық теміржол желісі, әсем станциялар мен терминалдармен бірге демонтаждалды және оның орнына автобус желісі салынды. 1942 жылға қарай трамвай және автобус желілері 94 миллион адамды тасымалдады. Нью-Йорк, Солт-Лейк-Сити және Пенсильвания штатындағы Wilkes-Barre қалаларынан қарызға алынған қосымша трамвайлар сұранысқа жауап беруге көмектесті. 1944 жылғы жалпы жолаушылар саны 146 миллионнан астам сапарға әкелді. 1946 жылы SDERy трамвай желілерін біртіндеп тоқтатып, оларды автобус бағыттарымен алмастыра бастады. Келесі жылға қарай тек үш көше трамвайы ғана жұмыс істеді.
Жаңа иелер мен жүйелі түрде автобустарға ауысу
1948 жылғы 26 шілдеде Джесси Хоуге тиесілі Батыс Транзит Компаниясы (WTC) SDERy-ді 5,5 миллион долларға сатып алды. Хоу сонымен қатар Key System компаниясының президенті және Pacific Electric Railway компаниясының бас директоры болды. Келесі айда 13 жаңа, әрқайсысы 45 жолаушыға арналған автобус пайдалануға берілді. 1948 жылдың қыркүйегінде WTC SDERy енді Сан-Диего транзиттік жүйесі (SDTS) деп аталатынын жариялады. Жаңа эмблема (ортасында қалқан бар екі қанаттың суреті) және "Қауіпсіздік, құрмет, қызмет" деген ұран қабылданды. 1949 жылдың қаңтар айында SDTS қосымша жаңа автобустар сатып алу үшін 720 000 доллар қарыз алды және Мемлекеттік коммуналдық пайдалы қызметтер комиссиясына (PUC) трамвай қызметін тоқтату туралы өтініш берді, ол наурыз айында мақұлданды. Лос-Анджелес теміржол қоғамының демеушілігімен "трамвайларға саяхат" экскурсиясы ұйымдастырылды, ол қалған учаскелермен жүргізілді. Келесі айда 45 жаңа GM автобусы (әрқайсысының құны 20 000 доллар) Бродвей көшесімен шеру етіп өтіп, трамвайлардың қызметтен шығуына орай мерекелік шара өтті; шеру кезінде жолаушыларға тегін саяхат жасау мүмкіндігі берілді. SDERy трамвайының 446 нөмірі Адамс даңғылындағы вагондар депосына кірген кезде Сан-Диего оңтүстік-батыста трамвайларды толығымен алып тастап, автобус жүйесіне көшкен алғашқы ірі қала атанды. 1949 жылдың мамыр айында жұмысшылар Santa Fe Depot-тағы айналымдағы жоғары кернеулі сымдар мен рельстерді алып тастау жұмыстарын бастады. 1950 жылы 17 PCC модельді вагоны Эль-Пасо қалалық желілеріне (EPCL) Техас штатының Эль-Пасо қаласы мен Мексиканың Чиуауа штатындағы Сиуадад-Хуарес қаласы арасындағы халықаралық маршрутта пайдалану үшін сатылды. Бірнеше жылдан кейін тағы үш PCC EPCL-ге сатылды. Қалған барлық 5-сыныпты вагондар мен үш "қызметтік" вагондар Allied Salvage Company компаниясымен металл тескісі ретінде сатып алынды. Қалған сегіз PCC вагоны 1957 жылдың тамызында Сан-Диего фрезерлік жабдықтау компаниясы сатып алды. 508 нөмірі Orange Empire Traction Company компаниясымен Калифорния штатының Перрис қаласындағы мұражайда көрсету үшін сатып алынды, ал 528 нөмірі Сан-Диего теміржол тарихи қоғамына сақтау және көрмеге қою үшін берілді.
Қайта өрлеу: Сан-Диего троллейбусы
Көп жылдық жоспарлау мен дамытутан кейін, "Сан-Диего троллейбусы" (жаңа қалааралық жеңіл рельстік көлік жүйесі) 1981 жылғы 19 шілдеде Downtown мен Мексика шекарасы арасындағы 15,9 миль (26 км) ұзындықтағы "Оңтүстік желісінде" тұңғыш рейс жасады. Келесі аптада Сан-Диего троллейбусы жол ақысын алуды бастады; Сан-Диего көлік саласында "АҚШ-та 'жеңіл рельстік көліктің толқынын' бастаған қала" ретінде танылды. 1996 жылдың тамызында Сан-Диего үшін үш "1-сынып" трамвайы сақталды. Бұл 126, 128 және 138 нөмірлі вагондар 1915 жылғы Панама-Калифорния көрмесіне дайындалу үшін Джон Спрекельс тапсырыс берген. SDERy логотипі әлі де көрініп тұр. Сан-Диего тарихи орындары кеңесі үш түпкілікті "1-сынып" трамвайды Сан-Диегоның #339 нысанымен ресми түрде таныды. 2005 жылдың ақпанында Сан-Диего электр теміржол қауымдастығы 357 нөмірі бар вагонның (бұрынғы Беллингем, Вашингтон трамвай жүйесінен) корпусын құтқарып алды, ол 1972 жылдан бері Downtown мейрамханасында асхана ретінде пайдаланылып келген. 2005 жылдың желтоқсанында Сан-Диего Vintage Trolley Co. үш бұрынғы Сан-Франциско қалалық теміржолының PCC вагонын сатып алды (біреуінің нөмірі 529). 2014 жылдың наурызында МТС екінші 1946 жылғы PCC трамвайын алды, ол #530 вагон ретінде қоғамдық қызметке қосылуы тиіс. PCC вагондары Сан-Диего троллейбусының бар жолдарында Downtown айналасындағы шеңберлік маршрутпен жүруге жоспарланған. Сан-Диего қалалық көлік жүйесі, Сан-Диего тарихи трамвай қоғамымен серіктестікте, 2011 жылдың тамызында осы жаңа мұра трамвай Silver Line-ында таңдамал жұмыс күндері, демалыс және мерекелік күндері күндізгі қызмет көрсетуді бастады, ол жаңартылған PCC трамвай #529 арқылы Сан-Диего қаласының орталығында жұмыс істейді. 2011 жылдың наурызында МТС Балбоа паркін, Сан-Диего зообағын және Сан-Диего орталығын тұрақты жолмен, электрленген трамвай желісі арқылы қайта байланыстыру мүмкіндігін бағалау үшін зерттеу жұмыстарын бастады, бұл Silver Line-ның ұзартылуы ретінде жұмыс істейтін және басқа қалпына келтірілген мұра трамвайларымен пайдаланылатын болады.