Қатаң жазалау жүйесіне қоғамдық талаптар

Кіріспе

Қылмыстық сот жүйесінің қатаң болуын талап ету

Қазіргі саясатта "заң мен тәртіп" – қылмысты азайту жолы ретінде қатаң тәртіп орнату мен жазаларды күшейтуге бағытталған идеологиялық көзқарас. Бұзықшылық жасағандарға қатысты жазалар ұзақ мерзімге түрмеге жабу, міндетті түрде жазалау, үш рет қылмыс жасағандарға қатысты заңдар және кейбір елдерде тіпті өлім жазасын да қамтуы мүмкін. "Заң мен тәртіп" жақтастары қатал жазалаудың қылмыстың алдын алудың ең тиімді тәсілі екенін айтады. Ал қарсыластары қатал қылмыстық жазалау жүйесінің нәтижесінде қылмыс өзін-өзі қайталайтынын және қылмыстың түпкі себептері мен жүйелік мәселелерін шешпейтінін мәлімдейді. Олар сондай-ақ, бұл полицияның әскериленуіне және АҚШ-та жаппай түрмеге қамауға ықпал еткенін айтады. "Заң мен тәртіп" идеялары мен тәсілдері 1960-1980 жылдар аралығында кең таралды, осы кезеңде Ричард Никсон және Рональд Рейган сияқты президенттікке үміткерлер "қылмысқа қатысты қатаң шаралар" платформасымен сәтті сайлау кампаниясын жүргізді. Алайда, қылмыс статистикасы 1970 және 1980 жылдарда қылмыстың айтарлықтай өскенін көрсетті, ал қылмыс деңгейі тек 1990 жылдардан бастап төмендеді. Қылмыс мәселесі әртүрлі деңгейде Канада, Ұлыбритания, Австралия, Оңтүстік Африка, Франция, Германия және Жаңа Зеландия саясатында да маңызды орын алады.

АҚШ-тағы саяси мәселе

"Заң мен тәртіп" ұғымы да, дәл сөз тіркесі де 1960 жылдардың аяғында АҚШ-та күшті саяси тақырыпқа айналды. Осы дәуірде бұл терминді алғаш қолданған танымал американдық саясаткер – Алабама губернаторы Джордж Уоллес, ол 1968 жылғы президенттік науқанында бұл сөз тіркесін саяси ұран және нәсілдік сигнал ретінде пайдаланды. Басқа да екі республикашыл – Калифорния губернаторы Рональд Рейган және президенттікке үміткер Ричард Никсон да осы терминді қолданды. Никсон бұл терминді әртүрлі демографиялық топтарға, соның ішінде солтүстік қалалардағы жұмысшы сыныбының ақ нәсілді өкілдеріне үндеу үшін пайдаланды. Никсон Демократиялық партияны қылмысқа және тәртіпсіздікке бейімділік танығандығы үшін айыптап, осы сайлаушылардың көзінде оның беделін түсіруге тырысты. Бұрын да басқа саясаткерлер "заң мен тәртіп" терминін қолданған, бірақ олардың қолдануы Уоллес, Никсон немесе Рейганға қарағанда жүйелі және жиі болған жоқ. "Заң мен тәртіпке" деген саяси талап бұдан бұрын, 1780 және 1790 жылдары Джон Адамс тарапынан қойылған. Бұл 1900 жылы Кентукки штатының губернаторы Уильям Гобельдің қазасынан кейін саяси ұранға айналды. 1964 жылы президенттікке кандидат болған Барри Голдуотер де бұл терминді қолданған. Майкл Фламм либералдар алаңдаған сайлаушыларға тартымды хабарлама жасай алмады деп санайды. Олар қылмыс дағдарысын елемеді, "заң мен тәртіпті" нәсілшілдік әрекет деп мәлімдеді немесе әлеуметтік бағдарламалар азаматтық тәртіпсіздіктің "тамырына" шешім табады деп үміттенді, бірақ 1968 жылға қарай бұл үміт күмәнді көрінді және үкіметке деген сенімділіктің төмендеуіне әкелді – үкіметтің жеке қауіпсіздік пен жеке меншікті қорғауға ант берген міндетін орындау қабілетіне сенімсіздік туды. Консерваторлар либералдық көзқарастарды қабылдамады. 1966 жылы Өкілдер палатасының GOP жетекшісі Джеральд Форд: "Біз қанша уақытқа дейін заң мен тәртіпті сіздің терезеңізге кірпіш лақтырған немесе машинасыңызға отты бомба тастаған адамның жай ғана түсініксіз және қиын жағдайдағы үйдің өнімі деп есептейтін жұмсақ әлеуметтік теорияның пайдасына қанағаттандық?" деді. Фламм консерваторлардың азаматтық құқықтар қозғалысы нәсілдік тәртіпсіздікке ықпал еткенін және президент Линдон Б. Джонсонның "Ұлы қоғам" бағдарламасы зорлық-зомбылық жасағандарды жазалаудың орнына марапаттағанын дәлелдейтін сенімді хабарламаны қалай құрастырғанын көрсетеді. Консерваторлар ұлттық үкімет заң мен тәртіпке құрмет көрсетуді және оны бұзғандарды, себептеріне қарамастан, жек көруді талап етті. 1965 жылдың қаңтарында Джонсон өзі "қылмысқа қарсы соғыс" жариялады және 1965 жылғы Заң шығаруға көмек көрсету туралы заң мен 1968 жылғы Омнибус қылмысты бақылау және қауіпсіз көшелер туралы заңды Конгресс мақұлдағаннан кейін федералдық қаржыны жергілікті полицияға бағыттады. 1980 жылы түрмеде отырғандардың саны 500 мыңнан 1994 жылы 1,5 миллионға дейін өсті. Консерваторлар мемлекеттік деңгейде көптеген түрмелер салды және сотталғандар бұрынғыдан гөрі ұзақ мерзімге сотталды, сондай-ақ шартты түрде босату да аз болды. Бұл парадигма ұзақ мерзімге сотталғандардың босатылғаннан кейін жасы ұлғаятынын, осылайша келешекте қылмыс жасау ықтималдығы төмендейтінін көрсетеді.

Both the concept and the exact phrase "law and order" became a powerful political theme in the United States during the late 1960s. The first prominent American politician to use the term in this era was Alabama governor George Wallace, who used the phrase as a political slogan and racial dog whistle in his 1968 presidential campaign. Other leading proponents were two Republicans, the governor of California Ronald Reagan and presidential candidate Richard Nixon. Nixon used the term to appeal to various demographic groups, including working class white ethnics in northern cities. Nixon attempted to discredit the Democratic Party in the eyes of these voters, blaming it for being soft on crime and rioters. Previously, other politicians had used the term "law and order", although their use of the term was much less systematic and frequent than that of Wallace, Nixon, or Reagan. Political demand for "law and order" has been made much earlier before, by John Adams in the 1780s and 1790s. It was a political slogan in Kentucky around 1900 after the assassination of Governor William Goebel. The term was once used by Barry Goldwater in his run for president in 1964. Michael Flamm argues that liberals were unable to craft a compelling message for anxious voters. Instead, they either ignored the crime crisis, claimed that law and order was a racist ruse, or maintained that social programs would solve the "root causes" of civil disorder, which by 1968 seemed increasingly unlikely and contributed to a loss of faith in the ability of the government to do what it was sworn to do—protect personal security and private property. Conservatives rejected the liberal notions. In 1966, House GOP leader Gerald Ford said "How long are we going to abdicate law and order in favor of a soft social theory that the man who heaves a brick through your window or tosses a firebomb into your car is simply the misunderstood and underprivileged product of a broken home?". Flamm documents how conservatives constructed a persuasive message that argued that the Civil Rights Movement had contributed to racial unrest and President Lyndon B. Johnson's Great Society had rewarded rather than punished the perpetrators of violence. Conservatives demanded that the national government should promote respect for law and order and contempt for those who violated it, regardless of cause. In January 1965, Johnson himself called for a "war on crime", and with congressional approval of the Law Enforcement Assistance Act of 1965 and Omnibus Crime Control and Safe Streets Act of 1968 directed federal funding to local police. The number of prisoners tripled from 500,000 in 1980 to 1.5 million in 1994. Conservatives at the state level built many more prisons and convicts served much longer terms, with less parole. The paradigm asserts that prisoners serving longer sentences would be much older upon release, thus reducing the probability of subsequent offences.

Көтерілістер

1964 жылғы 2 шілдеде қабылданған Азаматтық құқықтар туралы заң нәсілге негізделген кез келген кемсітушілікке тыйым салғанмен, 1965 жылы полицияның жол тоқтату кезінде қара нәсілді адамға жасаған зорлық-зомбылығы Лос-Анджелестің Уоттс ауданындағы қара нәсілді қауымдастықта үлкен тәртіпсіздікке алып келді, ал үкіметтің бұл жағдайға берген жауабы көптеген адамдар тарапынан сәтсіз деп бағаланды. Шындығында, 1964 жылдан 1970 жылға дейінгі әрбір жаз "ұзақ, ыстық жаз" атанды, алайда 1967 жыл ерекше аталады, себебі сол жылы 159 тәртіпсіздік оқиғасы тіркелді. Сонымен қатар, 1968 жылғы 4 сәуірде Мартин Лютер Кингтің қазасынан кейін 100-ден астам қалада жаңа толқын тәртіпсіздіктер басталды, оның кезінде полицияға қарсы зорлық-зомбылық, жергілікті ақ нәсілділерге тиесілі кәсіпорындарды тонау және өртеу оқиғалары болды. Детройт, Лос-Анджелес, Ньюарк және Нью-Йорк сияқты көптеген ірі қалалардың орталық аудандары өртеніп кетті. Ұлттық гвардия және әскер шақырылды. Бір кезде Вашингтондағы Капитолий ғимаратының алдындағы сатыларға пулеметшілер орналастырылып, тәртіпсіздік тудырушылардың оны өртеуіне жол бермеуге тырысты.

Қылмыстар

Соғыстан кейінгі кезеңде көшедегі зорлық-зомбылық қылмыстардың, оның ішінде есірткіге байланысты кісі өлтірулердің, қарулы тонаулардың, зорлаулардың және қатыгез шабуылдардың күрт өскені байқалды. Қаланың орталық аудандары одан да зорлық-зомбылыққа толып, адамдар қауіпсіздеріне көшіп кетуге тырысты. 1960 жылы 288 000 зорлық-зомбылық қылмысы тіркелді (оның ішінде 9 110 кісі өлтіру), ал 1975 жылы бұл көрсеткіш 1 040 000-ға жетті (20 510 кісі өлтіру). Кейін бұл көрсеткіштер тұрақталды. 1960 жылдары қылмыстың күрт өсуіне жауап ретінде қылмыскерлерге қатысты айыптау және сот үкімі 1968 жылғы АҚШ президенттік сайлауындағы аса даулы мәселелердің біріне айналды. Республикалық вице-президенттікке үміткер Спайро Агню, сол кезде Мэриленд штатының губернаторы, жиі бір сөз тіркесін қолданды; Агню мен Никсон жеңіске жетіп, 1972 жылы қайта сайланды. Ең маңыздысы, оны босатып жіберген Массачусетс губернаторы Майкл Дукакиске қарағанда, Джордж Буш президенттікке сайлануына осы оқиғаның ықпалы болды деп есептеледі. Себебі қандай болмасын, Буш Дукакисті халықтың және сайлау коллегиясының дауыс беруі бойынша 1988 жылдан бері ешкім жеңе алмаған үлкен артықшылықпен жеңді. Пенсильвания штатының губернаторы міндетін атқарушы Марк Сингелдің сериялық кісі өлтірулер мен зорлаулар жасаған Reginald McFadden атты кісі өлтірушіні босатуы 1994 жылғы Пенсильвания губернаторы сайлауында Том Ридждің жеңісіне әсер еткен болуы мүмкін, онда Ридж Сингелді 45%-қа 39% есебімен жеңді.

Нәтижелер

Қылмысқа қатысты қатаң саясатты қолдайтындар және қылмыс жасады деген айыппен сотталатындар бұл мәселе маңызды болғаннан бері көп жеңіске жетті. Ерекше атап өткілік жайт, есірткінің сатуы мен қолданылуына қатысты қатаң заңдар қабылданды. Мысалы, 1973 жылы Нью-Йорк штатында Рокфеллер есірткі заңдары қабылданды, содан кейін рецидив жасағандарға қатаң жазалар белгілейтін заңдар, мысалы, 1993 жылдан бастап көптеген АҚШ штаттарында қабылданған "үш ереуіл" заңдары және бірнеше штаттарда өлім жазасын қайтадан заңдастыру болды. Бұл фразаны Дональд Трамп 2016 жылы президенттік үміткерлігін қабылдау кезіндегі сөзінде бірнеше рет қолданды, ал Salon.com бұл Никсонның осы терминді әдейі пайдалануына сілтеме ретінде қарастырды. Politico журналы бұл риториканың елдегі қылмыс көрсеткішінің 50 жылдағы ең төменгі деңгейге түскенімен үйлеспейтінін хабарлады.

Халықаралық мәселе

"Заң мен тәртіп" Ұлыбританияда, әсіресе Маргарет Тэтчер кезінде (Консервативтік партияның басшысы 1975–1990; премьер-министр 1979–1990) саяси ұран ретінде жиі қолданылды. Бұл термин "Лора Нордер" деп пародияланды және халық мәдениетіне енді, мысалы, Том Робинсон тобының 1979 жылғы "Заң мен тәртіп" атты сатиралық әнінде көрініс тапты.

Сын

Заң мен тәртіп саясатын сынаушылар сот және полиция билігінің нақты және болуы мүмкін заңбұзушылықтарына, соның ішінде полицияның қатыгездігі мен артыққылықтарына, нәсілдік белгілеуге, түрмелердің толып кетуіне және әділетсіз сот үкімдеріне назар аударады. Мысалы, олар Нью-Йорк қаласындағы қылмыс деңгейі мэр Джулиани басшылығымен төмендегенмен, сол кезеңде полицияның қатыгездігі туралы хабарлардың көбейгенін айтады. Осы кезеңде Амаду Диалло мен Шон Беллтің қазасына әкелген оқ жарылған оқиғалар мен Абнер Луимаға қатысты оқиға болды. 2009 жылы Пенсильвания штатындағы жасөсперімдер сотының судьялары Марк Сиаварелла мен Майкл Конахан "ақшаға бала сату" ісі бойынша кінәлі деп танылды, олар жеке түрмелердің өкілдерінен 1000-нан астам жастың қылмыстық істері бойынша жеңіл жаза беру үшін ақша алған. Марикопа округінің шерифі Джо Арпайо, қатал жазалауды жақтаушылар үшін үлгі болған, оның қатаң түзеу саясаты 2009 жылдан бастап ФБР-мен билікті теріс пайдалану және наразылық білдірген шенеуніктерді қорқыту сияқты мәселелер бойынша тергелді. 2011 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының "Браун против Плата" шешімі бойынша Калифорния штаты түрмедегі тұтқындар санын қысқартуға міндеттелді, себебі түрмелердің толып кетуі Конституцияның сегізінші түзетуіне қайшы деп танылды. Джордж Мейсон университетінің Саясат және басқару мектебіндегі Джерри Мейер бұл термин саясаттағы нәсілдік наразылықты баса көрсету үшін қолданылатынын, бірақ нәсілшіл көрінбеу үшін пайдаланылатынын айтты. 2020 жылға қарай АҚШ-тағы бағанашылар мен солшыл топтар бұл терминді екіжүзділік және Дональд Трамп пен оның қолдаушыларының Джордж Флойд наразылықтары кезінде осы терминді қолдануына жауап ретінде "ит сыбызғысы" деп сынады. Бір басылымда былай делінген: "Бұл елдің тарихында заң мен тәртіпке шақыру қылмысқа қарсы күресумен қатар, жеңілдіктерді қорғау туралы болды". 2021 жылғы АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылдан кейін бағанашылар мен ақпарат құралдарының сын-пікірлері республикалық саясаткерлерге "заң мен тәртіп партиясы" ретінде танылудан бас тартуы немесе екіжүзділік танытуы ретінде бағытталды.

Critics of law and order politics commonly point to actual and potential abuses of judicial and police powers, including police brutality and misconduct, racial profiling, prison overcrowding, and miscarriages of justice. As an example, they argue that while crime in New York City dropped under Mayor Giuliani, reports of police brutality increased during the same period. This period included the fatal shootings of Amadou Diallo and Sean Bell, and the Abner Louima incident. In 2009, Pennsylvania juvenile court judges Mark Ciavarella and Michael Conahan pleaded guilty in the "kids for cash" scandal of accepting money from private prison industry officials in exchange for sentencing over 1,000 youths to prison terms for minor offenses. Maricopa County Sheriff Joe Arpaio, a role model of tougher sentencing campaigners for his hardline corrections policies, was investigated by the FBI – starting in 2009 – for alleged abuses of power and intimidation of dissenting officials, among other controversies. A United States Supreme Court ruling in 2011, Brown v. Plata, ordered the State of California to cut its inmate population, citing prison overcrowding to be in violation of the Eighth Amendment. Jeremy Mayer, at the Schar School of Policy and Government at George Mason University, has argued that the term is used as a way to emphasize racial backlash in politics without appearing racist. By 2020, columnists and left leaning groups in the United States were increasing criticism of the term as hypocritical and a dog whistle in response to the use of the term by Donald Trump and his supporters during the George Floyd protests, with one outlet stating "[t]hroughout this nation's history, appeals to law and order have been as much about defending privilege as dealing with crime." In the wake of the 2021 United States Capitol attack, criticism from columnists and outlets mounted on Republican politicians seen as "abandoning" or otherwise being hypocritical of being known as the "law and order party."

Заңсыз тәртіп

Кейбір жағдайларда заңсыз тәртіпті сақтауға болады деп айтуға болады. Роберт Элликсон өзінің "Заңсыз тәртіп: көршілер дауларды қалай реттейді" атты кітабында, кейде шағын топтарда заңсыз тәртіпті сақтау мүмкін екенін көрсетті. Элликсон Калифорния штатының Шаста округінің ауылдық аймақтарын зерттеді, онда мал ашық жайылып, кейде егінге зиян келтіреді. Ол, әлеуметтік нормаларға сәйкес, мал иелерінің бүлінген егін үшін өтемақы төлеуге міндетті екенін анықтады, соның салдарынан даулар заңсыз шешіледі. Элликсонның пікірінше, бұл жағдайда тәртіпті сақтау үшін заң қажет емес, керісінше, дауларды реттеуде әлеуметтік нормалар тиімдірек.