Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бір топты екінші топтан ажыратып көрсететін әдет-ғұрып немесе дәстүр – шибболет (/audio=GT Shibboleth. ogg/'/ʃ//ɪ//b//əl//ɛ//θ//, // //ɪ//θ/;) – адамдардың бір тобын екіншісінен ерекшелейтін кез келген әдет немесе дәстүр, көбінесе сөздерді таңдау арқылы немесе тіпті бір сөзбен. Шибболеттер тарих бойында көптеген қоғамдарда пароль ретінде, өзін-өзі анықтаудың қарапайым тәсілі, адалдық пен жақындық белгісі, дәстүрлі оқшаулануды сақтау немесе нақты немесе қабылданатын қауіптерден қорғану үшін пайдаланылған.
Custom or tradition that distinguishes one group from another
A shibboleth (/audio=GT Shibboleth. ogg/'/ʃ//ɪ//b//əl//ɛ//θ//, // //ɪ//θ/; ) is any custom or tradition, usually a choice of phrasing or even a single word, that distinguishes one group of people from another. Shibboleths have been used throughout history in many societies as passwords, simple ways of self identification, signaling loyalty and affinity, maintaining traditional segregation, or protecting from real or perceived threats.
Шығу тегі
Бұл термин еврей сөзі shibbóleth (שִׁבֹּלֶת) сөзінен шыққан, яғни бидай немесе сұлы сабағының құлағы сияқты дәнді өсімдіктің бөлігі; немесе сирек болғанымен (бірақ, мүмкін, одан да дұрысы) "тасқын, ағын". Қазіргі қолданысы Еврей Киелі кітабындағы оқиғадан басталады, онда осы сөзді айту арқылы Ефрем тайпасының өкілдері ерекшеленген, олардың диалектісінде алғашқы әріп басқаша айтылған. Айырмашылық еврей әрпі shin-ге қатысты, ол қазір "shoe" сөзіндегідей айтылады. Билер кітабының 12-тарауында Ефтах басшылығындағы Ғалаад тұрғындары басып келген Ефрем тайпасын әскери жеңіске ұшыратқаннан кейін (шамамен б.з.д. 1370–1070 жылдары), аман қалған ефремдіктер өздерінің жеріне қайта оралу үшін Иордан өзенін кесіп өтуге тырысты, бірақ Ғалаадтықтар өзеннің арналарын қорғап, оларды тоқтатып қалды. Осы ефремдіктерді анықтап, өлтіру үшін Ғалаадтықтар күдіктілердің әрқайсысына "шибболет" сөзін айтуды бұйырды. Ефремдіктердің диалектісі Ғалаадтықтарға "сиболет" деп естілетіндей айтылуға себеп болды.
The term originates from the Hebrew word shibbóleth (שִׁבֹּלֶת), which means the part of a plant containing grain, such as the ear of a stalk of wheat or rye; or less commonly (but arguably more appropriately) "flood, torrent". The modern use derives from an account in the Hebrew Bible, in which pronunciation of this word was used to distinguish Ephraimites, whose dialect used a different first consonant. The difference concerns the Hebrew letter shin, which is now pronounced as (as in shoe). In the Book of Judges, chapter 12, after the inhabitants of Gilead under the command of Jephthah inflicted a military defeat upon the invading tribe of Ephraim (around 1370–1070 BC), the surviving Ephraimites tried to cross the River Jordan back into their home territory, but the Gileadites secured the river's fords to stop them. To identify and kill these Ephraimites, the Gileadites told each suspected survivor to say the word shibboleth. The Ephraimite dialect resulted in a pronunciation that, to Gileadites, sounded like sibboleth.
Қазіргі заманғы қолданысы
Қазіргі ағылшын тілінде "шибболет" сөзі әлеуметтік мағынаға ие, ол топ мүшелерін сырттан ажырататын кез келген сөз немесе тіркес болуы мүмкін. Сондықтан, жеке пайдаланушы нақты қолданылатын құпия сөзді білмейді – ол бастапқы серверде ішкі түрде жасалады, демек, оны сыртқа тарату мүмкін емес. Бұл термин жағымсыз мағынада да қолданылуы мүмкін, бұл символдың бастапқы мағынасы жоғалып, енді ол тек адалдықты көрсету үшін ғана қолданылатынын білдіреді, яғни "қана шибболет". 1956 жылы Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Пол Самуэльсон "Экономикалық талдау негіздері" сияқты еңбектерінде "құрал мақсатқа айналып, заңның формасы мазмұнынан басым түсетін" идеяға "шибболет" терминін қолданды. Самуэльсон бұл құбылысты "шибболет" деп атаудің толыққанды емес екенін мойындады.
In modern English, a shibboleth can have a sociological meaning, referring to any in group word or phrase that can distinguish members from outsiders. Hence the individual user does not know the password that is actually employed – it is generated internally by the origin server – and so cannot betray it to outsiders. The term can also be used pejoratively, suggesting that the original meaning of a symbol has in effect been lost and that the symbol now serves merely to identify allegiance, being described as "nothing more than a shibboleth". In 1956, Nobel Prize laureate economist Paul Samuelson applied the term "shibboleth" in works including Foundations of Economic Analysis to an idea for which "the means becomes the end, and the letter of the law takes precedence over the spirit." Samuelson admitted that "shibboleth" is an imperfect term for this phenomenon.
Мысалдар
Шиболеттер әр түрлі субмәдениеттер әлемде әр түрлі уақытта қолданған. Аймақтық айырмашылықтар, білу деңгейі және компьютерлік кодтау техникалары – шиболеттердің бірнеше түрі. Аңыз бойынша, 1302 жылдың мамырында Алтын шпор шайқасы алдында фламандтар Брюгге қаласында кездескен әрбір французды өлтірді, бұл оқиға Брюгге таңдары деп аталады. Олар француз тіліндегі «schild en vriend» («қалқан және дос») немесе «гильдияның досы» фразасын дұрыс айта алмағандықтан французды анықтады. Дегенмен, көптеген ортағасырлық фламанд диалектілерінде «sch» кластері болмаған (қазіргі Kortrijk диалектінде «sk» бар), ал ортағасырлық француз тілінде фламанд тілі сияқты «r» дыбысын айтқан. Сицилияда 1282 жылы Сицилиялық кешпендер көтерілісі кезінде арал тұрғындары француз басқыншыларын өлтірді, олар сұраққа жауап бере алмай, «cìciri» («бұршақ») сицилиялық сөзін дұрыс айта алмады. 1312 жылы қала әкімі Альберттің көтерілісінен кейін поляктар неміс тілді буржуазияны ажырату үшін «Soczewica, koło, miele, młyn» («Жүгері, дөңгелек, ұнтақтайды, диірмен») поляк тіліндегі шиболетті қолданды. Бұл фразаны дұрыс айта алмағандар өлім жазасына кесілді. «Bûter, brea, en griene tsiis; wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries» («Сары май, қара нан және жасыл ірімшік, мұны айта алмайтын нағыз фриз емес») фразасын 1515–1523 жылдардағы фриз көтерілісі кезінде Пиер Герлофс Дония қолданды. Бұл фразаны дұрыс айта алмаған кемелер тоналып, айта алмаған сарбаздар Донияның өзі бас кесті. 1937 жылдың қазан айында испан тіліндегі «петрушка» деген мағынаны білдіретін «perejil» сөзі Доминикан Республикасының шекарасында тұратын гаитилік иммигранттарды анықтау үшін шиболет ретінде қолданылды. Доминикан диктаторы Рафаэль Трухильо осы адамдарды өлтіруге бұйрық берді. Парсылы қырғынында бірнеше күн ішінде 20 000-дан 30 000-ға дейін адам өлтірілді деген хабар бар, бірақ соңғы зерттеулер мен бұқаралық қабірлердің жоқтығы нақты санды 1000-нан 12 168-ге дейін төмендетті. Екінші дүниежүзілік соғыста Нидерландыны неміс әскері басып алған кезде голландтар немістерден голландтарды ажырату үшін «Scheveningen» теңіз жағалауындағы қаланың атын шиболет ретінде қолданды («Sch» голланд тілінде «s» әрпі мен «ch» диграфының комбинациясы ретінде талданады, бұл консонант кластерін құрайды, ал неміс тілінде «Sch» триграф ретінде оқылады, ағылшын тіліндегі «sh» дыбысына жақын). Тынық мұхитындағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы кейбір американдық сарбаздар «lollapalooza» сөзін белгісіз адамдарды тексеру үшін шиболет ретінде қолданды, себебі жапондықтар «l» және «r» әрпін «r» ретінде айтады деп есептеді. Оливер Грамлингтің «Еркін адамдар соғысуда: Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихы» (1942) кітабында автор соғыста жапондық тыңшылардың көбінесе американдық немесе филиппин әскери қызметкерлері кейпінде бақылау пункттеріне жақындағанын атап өтті. Егер алғашқы екі буын «rorra» ретінде қайтарылса, сақшы «lollapalooza» шиболетін қолданып, қалғанын естімей-ақ атып тастайды. Одақтас күштері қолданған тағы бір белгі/қарсы белгі: сынақ/белгі «жарық», пароль «көк күркірі», ал қарсы белгі «Қош келдіңіз». Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстағы D күні қолданылды, себебі неміс тілінде дауыссыз тіс фрикативінің (th дыбысы) және лабиалдық-велярлық жуық дыбысының (w дыбысы) сирек кездесетініне байланысты. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезінде провинцияның екінші ірі қаласы үшін «Derry» немесе «Londonderry» атауын қолдану сөйлеушінің саяси көзқарасын білдіретін белгі ретінде қабылданады және көбінесе жай ғана жерді атаудан гөрі көп нәрсені білдіреді. «H» әрпінің айтылуы осыған ұқсас шиболет, католиктер оны «хаич» деп атайды, ал протестанттар әрпті әртүрлі айтады. 1983 жылы Шри-Ланкадағы Қара шілде төңкерісінде көптеген тамилдерді сингаль жастары өлтірді. Көп жағдайда бұл қазалар автобустарға отырып, жолаушыларды сөз бастамай сөз айтуға мәжбүрлеу (мысалы, «балдия» – «шелек») және қиындыққа тап болған адамдарды өлтіру түрінде болды. Австралия мен Жаңа Зеландияда «fish and chips» сөздері әр елдің қысқа «i» дауысты дыбысының [ɪ] айырмашылығын көрсету үшін жиі қолданылады және біреуден сөз тіркесін айтуды сұрағанда, олардың қай елден екенін анықтауға болады. Австралия ағылшын тілінде жоғары алға қарай дыбыс бар [i], «бақытты» және «қала» сөздеріндегі «y» дыбысына жақын, ал Жаңа Зеландия ағылшын тілінде төменгі артқа қарай дыбыс бар [ɘ], «туралы» және «үтір» сөздеріндегі «a» дыбысының сәл жоғары нұсқасы. Сондықтан, Жаңа Зеландияда тұратын адамдар австралиялықтардың «fiːʃ ænd ʃiːps» деп айтқанын естиді, ал австралиялықтар Жаңа Зеландиялықтардың «fʊʃ ænd tʃʊps» деп айтқанын естиді. Брисбен және Мельбурн қалаларының аттарын әдеттегі австралиялық «bun» аяқталуынан гөрі созылған түрде айту, жаңа келгендерді анықтаудың оңай жолы. Австралия ішінде «devon» деп атау немесе оларға тапсырыс берген сыраның көлемін атау олардың қай штаттан екенін анықтауға көмектеседі, себебі екеуі де ел бойынша әртүрлі атауларға ие. Канадада Канаданың екінші ірі қаласы Монреальдің аты ағылшын тілінде /mʌnˈtriːɔl/ деп айтылады. Бұл Монреаль қаласының американдық айтылуынан /mɒnˈtriːɔl/ ерекшеленеді. АҚШ-та «Nevada» штатының аты испан тілінен келген nevada neˈβaða, яғни «қармен жабылған» деген мағынаны білдіреді. Невадалықтар екінші буынды «trap» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтады (/nɪˈvædə/), ал штаттан тыс жердегілер «palm» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтуы мүмкін (/nɪˈvɑːdə/). Көптеген американдықтар соңғы дауысты дыбысты испан тіліне жақын деп есептесе де, бұл Невадалықтардың айтуы емес. Сонымен қатар, осы тестті Оңтүстік-Батыс Миссуримен таныс емес адамды анықтау үшін де қолдануға болады, себебі Невада, Миссури қаласы «cape» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтылады (/nɪˈveɪdə/). 2014 жылдан бері жалғасып келе жатқан Ресей-Украина соғысы кезінде украиндар украиналық нанның бір түрі «паляниця» сөзін украиндар мен орыстарды ажырату үшін қолданды. Нью-Йорк қаласында Манхэттендегі Хьюстон көшесінің аты туристер мен қала тұрғындарының арасындағы айырмашылықты анықтау үшін жиі қолданылады. Туристтер оны Техас штатындағы қаланың атындай айтады, ал Нью-Йорк айтылуы HOW stun (/ˈhaʊstən/).
Shibboleths have been used by different subcultures throughout the world at different times. Regional differences, level of expertise, and computer coding techniques are several forms that shibboleths have taken. The legend goes that before the Battle of the Golden Spurs in May 1302, the Flemish slaughtered every Frenchman they could find in the city of Bruges, an act known as the Matins of Bruges. They identified Frenchmen based on their inability to pronounce the Flemish phrase schild en vriend "shield and friend", or possibly gilden vriend "friend of the Guilds". However, many Medieval Flemish dialects did not contain the cluster sch either (even today's Kortrijk dialect has sk ), and Medieval French rolled the r just as Flemish did. There is an anecdote in Sicily that, during the rebellion of the Sicilian Vespers in 1282, the inhabitants of the island killed the French occupiers who, when questioned, could not correctly pronounce the Sicilian word cìciri "chickpeas". Following Mayor Albert's Rebellion in 1312 Kraków, Poles used the Polish language shibboleth Soczewica, koło, miele, młyn ("Lentil, wheel, grinds (verb), mill) to distinguish the German speaking burghers. Those who could not properly pronounce this phrase were executed. "Bûter, brea, en griene tsiis; wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries" ("Butter, rye bread and green cheese, whoever cannot say that is not a genuine Frisian") was a phrase used by the Frisian Pier Gerlofs Donia during a Frisian rebellion (1515–1523). Ships whose crew could not pronounce this properly were usually plundered and soldiers who could not were beheaded by Donia himself. In October 1937, the Spanish word for parsley, perejil, was used as a shibboleth to identify Haitian immigrants living along the border in the Dominican Republic. The Dominican dictator, Rafael Trujillo, ordered the execution of these people. It is alleged that between 20,000 and 30,000 individuals were murdered within a few days in the Parsley Massacre, although more recent scholarship and the lack of evidence such as mass graves puts the actual estimate closer to between 1,000 and 12,168. During the German occupation of the Netherlands in World War II, the Dutch used the name of the seaside town of Scheveningen as a shibboleth to tell Germans from Dutch ("Sch" in Dutch is analyzed as the letter "s" combined with the digraph "ch", producing the consonant cluster , while in German "Sch" is read as the trigraph "sch", pronounced , closer to "sh" sound in English). Some American soldiers in the Pacific theater in World War II used the word lollapalooza as a shibboleth to challenge unidentified persons, on the premise that Japanese people would often pronounce both letters L and R as rolled Rs. In Oliver Gramling's Free Men Are Fighting: The Story of World War II (1942) the author notes that, in the war, Japanese spies would often approach checkpoints posing as American or Filipino military personnel. A shibboleth such as "lollapalooza" would be used by the sentry, who, if the first two syllables come back as rorra, would "open fire without waiting to hear the remainder". Another sign/countersign used by the Allied forces: the challenge/sign was "flash", the password "thunder", and the countersign "Welcome". This was used during D Day during World War II due to the rarity of the voiceless dental fricative (th sound) and voiced labial–velar approximant (w sound) in German. During The Troubles in Northern Ireland, use of the name Derry or Londonderry for the province's second largest city was often taken as an indication of the speaker's political stance, and as such frequently implied more than simply naming the location. The pronunciation of the name of the letter H is a related shibboleth, with Catholics pronouncing it as "haitch" and Protestants often pronouncing the letter differently. During the Black July riots of Sri Lanka in 1983, many Tamils were massacred by Sinhalese youths. In many cases these massacres took the form of boarding buses and getting the passengers to pronounce words that had at the beginning (like baldiya 'bucket') and executing the people who found it difficult. In Australia and New Zealand, the words "fish and chips" are often used to highlight the difference in each country's short i vowel sound [ɪ] and asking someone to say the phrase can identify which country they are from. Australian English has a higher forward sound [i], close to the y in happy and city, while New Zealand English has a lower backward sound [ɘ], a slightly higher version of the a in about and comma. Thus, New Zealanders hear Australians say "feesh and cheeps", while Australians hear New Zealanders say "fush and chups". A long drawn out pronunciation of the names of the cities Brisbane and Melbourne rather than the typically Australian rapid "bun" ending is a common way for someone to be exposed as new to the country. Within Australia, what someone calls "devon", or how they name the size of beer they order can often pinpoint what state they are from, as both of these have varied names across the country. In Canada, the name of Canada's second largest city, Montreal, is pronounced /m//ʌ//n//t//r//i/'/ɔː//l/ by English speaking locals. This contrasts with the typical American pronunciation of the city as /m//ɒ//n//t//r//i/'/ɔː//l/. In the United States, the name of the state "Nevada" comes from the Spanish nevada neˈβaða, meaning "snow covered". Nevadans pronounce the second syllable with the "a" as in "trap" (/n//ɪ/'/v//æ//d//ə/) while some people from outside of the state can pronounce it with the "a" as in "palm" (/n//ɪ/'/v//ɑː//d//ə/). Although many Americans interpret the latter back vowel as being closer to the Spanish pronunciation, it is not the pronunciation used by Nevadans. Likewise, the same test can be used to identify someone unfamiliar with southwest Missouri, as Nevada, Missouri is pronounced with the "a" as in "cape" (/n//ɪ/'/v//eɪ//d//ə/). During the Russo Ukrainian War (2014–present), Ukrainians have used the word palianytsia (a type of Ukrainian bread) to distinguish between Ukrainians and Russians. In New York City, how one pronounces the name of Houston Street in Manhattan is a common differentiatior between tourists and those who live in the city. Tourists tend to pronounce it similarly to the name of the city in Texas, while the New York pronunciation is HOW stun ('/h//aʊ//s//t//ən/).
Ұрлықпен жасалған шибболеттер
"Жасырын шибболет" – бұл жеке адамдарды бір немесе бірнеше сөзді дұрыс айтуына емес, көріне бергенде зиянсыз фразаны құпия хабар ретінде тану қабілетіне сүйене отырып, белгілі бір топқа жатқандығын анықтайтын шибболет түрі. Мысалы, Анонимді алкоголиктер қауымының мүшелері кейде өздерін "Билл В-дың досы" деп атайды, бұл АА-ның негізін қалаушы Уильям Гриффит Уилсонға сілтеме. Бұл сөзді білмейтін адамға бұл кездейсоқ, тіпті тақырыптан тыс пікірдей көрінеді, бірақ басқа АА мүшелері оның мағынасын түсінеді. Сол сияқты, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың гомосексуал теңізшісі өзін "Доротидің досы" деп атауы мүмкін, бұл "Оз сиқыршысы" фильміндегі Джуди Гарландқа деген стереотиптік құштарлықты әжуалай мойындау. Бұл код өте тиімді болды, сондықтан Әскери тергеу қызметі, бұл фразаның гомосексуал теңізшілердің бір-бірін тану жолы екенін білгеннен кейін, Чикаго аймағындағы гомосексуал әскери қызметшілермен байланысы бар деп санайтын нақты "Доротиді" іздеуді бастады. Сол сияқты, Ұлыбританиядағы гомосексуалистер Polari деп аталатын арго тілін қолдануы мүмкін. Марк Твен жасырын шибболетті жасыру үшін ашық шибболетті пайдаланды. "Шетелдегі Надандықтар" кітабында ол Шибболет туралы оқиғаны көріне бергенде "шешілмейтін және қызықты емес" екендей сипаттады. Алайда, оны білгендерге Твеннің масон екені анық болды. "14 сөз", "14" немесе "14/88" – бұл ағылшын тіліндегі ақ үстемдік жақтастары арасында қолданылатын жасырын шибболеттер.
A "furtive shibboleth" is a type of a shibboleth that identifies individuals as being part of a group, not based on their ability to pronounce one or more words, but on their ability to recognize a seemingly innocuous phrase as a secret message. For example, members of Alcoholics Anonymous sometimes refer to themselves as "a friend of Bill W.", which is a reference to AA's founder, William Griffith Wilson. To the uninitiated, this would seem like a casual – if off topic – remark, but other AA members would understand its meaning. Similarly, during World War II, a homosexual US sailor might call himself a "friend of Dorothy", a tongue in cheek acknowledgment of a stereotypical affinity for Judy Garland in The Wizard of Oz. This code was so effective that the Naval Investigative Service, upon learning that the phrase was a way for gay sailors to identify each other, undertook a search for this "Dorothy", whom they believed to be an actual woman with connections to homosexual servicemen in the Chicago area. Likewise, homosexuals in Britain might use the cant language Polari. Mark Twain used an explicit shibboleth to conceal a furtive shibboleth. In The Innocents Abroad he told the Shibboleth story in seemingly "inept and uninteresting" detail. To the initiated, however, the wording revealed that Twain was a freemason. "Fourteen Words", "14", or "14/88" are furtive shibboleths used among white supremacists in the Anglosphere.