Кіріспе

Бір топты екінші топтан ажыратып көрсететін әдет-ғұрып немесе дәстүр – шибболет (/audio=GT Shibboleth. ogg/'/ʃ//ɪ//b//əl//ɛ//θ//, // //ɪ//θ/;) – адамдардың бір тобын екіншісінен ерекшелейтін кез келген әдет немесе дәстүр, көбінесе сөздерді таңдау арқылы немесе тіпті бір сөзбен. Шибболеттер тарих бойында көптеген қоғамдарда пароль ретінде, өзін-өзі анықтаудың қарапайым тәсілі, адалдық пен жақындық белгісі, дәстүрлі оқшаулануды сақтау немесе нақты немесе қабылданатын қауіптерден қорғану үшін пайдаланылған.

Шығу тегі

Бұл термин еврей сөзі shibbóleth (שִׁבֹּלֶת) сөзінен шыққан, яғни бидай немесе сұлы сабағының құлағы сияқты дәнді өсімдіктің бөлігі; немесе сирек болғанымен (бірақ, мүмкін, одан да дұрысы) "тасқын, ағын". Қазіргі қолданысы Еврей Киелі кітабындағы оқиғадан басталады, онда осы сөзді айту арқылы Ефрем тайпасының өкілдері ерекшеленген, олардың диалектісінде алғашқы әріп басқаша айтылған. Айырмашылық еврей әрпі shin-ге қатысты, ол қазір "shoe" сөзіндегідей айтылады. Билер кітабының 12-тарауында Ефтах басшылығындағы Ғалаад тұрғындары басып келген Ефрем тайпасын әскери жеңіске ұшыратқаннан кейін (шамамен б.з.д. 1370–1070 жылдары), аман қалған ефремдіктер өздерінің жеріне қайта оралу үшін Иордан өзенін кесіп өтуге тырысты, бірақ Ғалаадтықтар өзеннің арналарын қорғап, оларды тоқтатып қалды. Осы ефремдіктерді анықтап, өлтіру үшін Ғалаадтықтар күдіктілердің әрқайсысына "шибболет" сөзін айтуды бұйырды. Ефремдіктердің диалектісі Ғалаадтықтарға "сиболет" деп естілетіндей айтылуға себеп болды.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі ағылшын тілінде "шибболет" сөзі әлеуметтік мағынаға ие, ол топ мүшелерін сырттан ажырататын кез келген сөз немесе тіркес болуы мүмкін. Сондықтан, жеке пайдаланушы нақты қолданылатын құпия сөзді білмейді – ол бастапқы серверде ішкі түрде жасалады, демек, оны сыртқа тарату мүмкін емес. Бұл термин жағымсыз мағынада да қолданылуы мүмкін, бұл символдың бастапқы мағынасы жоғалып, енді ол тек адалдықты көрсету үшін ғана қолданылатынын білдіреді, яғни "қана шибболет". 1956 жылы Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Пол Самуэльсон "Экономикалық талдау негіздері" сияқты еңбектерінде "құрал мақсатқа айналып, заңның формасы мазмұнынан басым түсетін" идеяға "шибболет" терминін қолданды. Самуэльсон бұл құбылысты "шибболет" деп атаудің толыққанды емес екенін мойындады.

Мысалдар

Шиболеттер әр түрлі субмәдениеттер әлемде әр түрлі уақытта қолданған. Аймақтық айырмашылықтар, білу деңгейі және компьютерлік кодтау техникалары – шиболеттердің бірнеше түрі. Аңыз бойынша, 1302 жылдың мамырында Алтын шпор шайқасы алдында фламандтар Брюгге қаласында кездескен әрбір французды өлтірді, бұл оқиға Брюгге таңдары деп аталады. Олар француз тіліндегі «schild en vriend» («қалқан және дос») немесе «гильдияның досы» фразасын дұрыс айта алмағандықтан французды анықтады. Дегенмен, көптеген ортағасырлық фламанд диалектілерінде «sch» кластері болмаған (қазіргі Kortrijk диалектінде «sk» бар), ал ортағасырлық француз тілінде фламанд тілі сияқты «r» дыбысын айтқан. Сицилияда 1282 жылы Сицилиялық кешпендер көтерілісі кезінде арал тұрғындары француз басқыншыларын өлтірді, олар сұраққа жауап бере алмай, «cìciri» («бұршақ») сицилиялық сөзін дұрыс айта алмады. 1312 жылы қала әкімі Альберттің көтерілісінен кейін поляктар неміс тілді буржуазияны ажырату үшін «Soczewica, koło, miele, młyn» («Жүгері, дөңгелек, ұнтақтайды, диірмен») поляк тіліндегі шиболетті қолданды. Бұл фразаны дұрыс айта алмағандар өлім жазасына кесілді. «Bûter, brea, en griene tsiis; wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries» («Сары май, қара нан және жасыл ірімшік, мұны айта алмайтын нағыз фриз емес») фразасын 1515–1523 жылдардағы фриз көтерілісі кезінде Пиер Герлофс Дония қолданды. Бұл фразаны дұрыс айта алмаған кемелер тоналып, айта алмаған сарбаздар Донияның өзі бас кесті. 1937 жылдың қазан айында испан тіліндегі «петрушка» деген мағынаны білдіретін «perejil» сөзі Доминикан Республикасының шекарасында тұратын гаитилік иммигранттарды анықтау үшін шиболет ретінде қолданылды. Доминикан диктаторы Рафаэль Трухильо осы адамдарды өлтіруге бұйрық берді. Парсылы қырғынында бірнеше күн ішінде 20 000-дан 30 000-ға дейін адам өлтірілді деген хабар бар, бірақ соңғы зерттеулер мен бұқаралық қабірлердің жоқтығы нақты санды 1000-нан 12 168-ге дейін төмендетті. Екінші дүниежүзілік соғыста Нидерландыны неміс әскері басып алған кезде голландтар немістерден голландтарды ажырату үшін «Scheveningen» теңіз жағалауындағы қаланың атын шиболет ретінде қолданды («Sch» голланд тілінде «s» әрпі мен «ch» диграфының комбинациясы ретінде талданады, бұл консонант кластерін құрайды, ал неміс тілінде «Sch» триграф ретінде оқылады, ағылшын тіліндегі «sh» дыбысына жақын). Тынық мұхитындағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы кейбір американдық сарбаздар «lollapalooza» сөзін белгісіз адамдарды тексеру үшін шиболет ретінде қолданды, себебі жапондықтар «l» және «r» әрпін «r» ретінде айтады деп есептеді. Оливер Грамлингтің «Еркін адамдар соғысуда: Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихы» (1942) кітабында автор соғыста жапондық тыңшылардың көбінесе американдық немесе филиппин әскери қызметкерлері кейпінде бақылау пункттеріне жақындағанын атап өтті. Егер алғашқы екі буын «rorra» ретінде қайтарылса, сақшы «lollapalooza» шиболетін қолданып, қалғанын естімей-ақ атып тастайды. Одақтас күштері қолданған тағы бір белгі/қарсы белгі: сынақ/белгі «жарық», пароль «көк күркірі», ал қарсы белгі «Қош келдіңіз». Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстағы D күні қолданылды, себебі неміс тілінде дауыссыз тіс фрикативінің (th дыбысы) және лабиалдық-велярлық жуық дыбысының (w дыбысы) сирек кездесетініне байланысты. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезінде провинцияның екінші ірі қаласы үшін «Derry» немесе «Londonderry» атауын қолдану сөйлеушінің саяси көзқарасын білдіретін белгі ретінде қабылданады және көбінесе жай ғана жерді атаудан гөрі көп нәрсені білдіреді. «H» әрпінің айтылуы осыған ұқсас шиболет, католиктер оны «хаич» деп атайды, ал протестанттар әрпті әртүрлі айтады. 1983 жылы Шри-Ланкадағы Қара шілде төңкерісінде көптеген тамилдерді сингаль жастары өлтірді. Көп жағдайда бұл қазалар автобустарға отырып, жолаушыларды сөз бастамай сөз айтуға мәжбүрлеу (мысалы, «балдия» – «шелек») және қиындыққа тап болған адамдарды өлтіру түрінде болды. Австралия мен Жаңа Зеландияда «fish and chips» сөздері әр елдің қысқа «i» дауысты дыбысының [ɪ] айырмашылығын көрсету үшін жиі қолданылады және біреуден сөз тіркесін айтуды сұрағанда, олардың қай елден екенін анықтауға болады. Австралия ағылшын тілінде жоғары алға қарай дыбыс бар [i], «бақытты» және «қала» сөздеріндегі «y» дыбысына жақын, ал Жаңа Зеландия ағылшын тілінде төменгі артқа қарай дыбыс бар [ɘ], «туралы» және «үтір» сөздеріндегі «a» дыбысының сәл жоғары нұсқасы. Сондықтан, Жаңа Зеландияда тұратын адамдар австралиялықтардың «fiːʃ ænd ʃiːps» деп айтқанын естиді, ал австралиялықтар Жаңа Зеландиялықтардың «fʊʃ ænd tʃʊps» деп айтқанын естиді. Брисбен және Мельбурн қалаларының аттарын әдеттегі австралиялық «bun» аяқталуынан гөрі созылған түрде айту, жаңа келгендерді анықтаудың оңай жолы. Австралия ішінде «devon» деп атау немесе оларға тапсырыс берген сыраның көлемін атау олардың қай штаттан екенін анықтауға көмектеседі, себебі екеуі де ел бойынша әртүрлі атауларға ие. Канадада Канаданың екінші ірі қаласы Монреальдің аты ағылшын тілінде /mʌnˈtriːɔl/ деп айтылады. Бұл Монреаль қаласының американдық айтылуынан /mɒnˈtriːɔl/ ерекшеленеді. АҚШ-та «Nevada» штатының аты испан тілінен келген nevada neˈβaða, яғни «қармен жабылған» деген мағынаны білдіреді. Невадалықтар екінші буынды «trap» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтады (/nɪˈvædə/), ал штаттан тыс жердегілер «palm» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтуы мүмкін (/nɪˈvɑːdə/). Көптеген американдықтар соңғы дауысты дыбысты испан тіліне жақын деп есептесе де, бұл Невадалықтардың айтуы емес. Сонымен қатар, осы тестті Оңтүстік-Батыс Миссуримен таныс емес адамды анықтау үшін де қолдануға болады, себебі Невада, Миссури қаласы «cape» сөзіндегідей «a» дыбысымен айтылады (/nɪˈveɪdə/). 2014 жылдан бері жалғасып келе жатқан Ресей-Украина соғысы кезінде украиндар украиналық нанның бір түрі «паляниця» сөзін украиндар мен орыстарды ажырату үшін қолданды. Нью-Йорк қаласында Манхэттендегі Хьюстон көшесінің аты туристер мен қала тұрғындарының арасындағы айырмашылықты анықтау үшін жиі қолданылады. Туристтер оны Техас штатындағы қаланың атындай айтады, ал Нью-Йорк айтылуы HOW stun (/ˈhaʊstən/).

Ұрлықпен жасалған шибболеттер

"Жасырын шибболет" – бұл жеке адамдарды бір немесе бірнеше сөзді дұрыс айтуына емес, көріне бергенде зиянсыз фразаны құпия хабар ретінде тану қабілетіне сүйене отырып, белгілі бір топқа жатқандығын анықтайтын шибболет түрі. Мысалы, Анонимді алкоголиктер қауымының мүшелері кейде өздерін "Билл В-дың досы" деп атайды, бұл АА-ның негізін қалаушы Уильям Гриффит Уилсонға сілтеме. Бұл сөзді білмейтін адамға бұл кездейсоқ, тіпті тақырыптан тыс пікірдей көрінеді, бірақ басқа АА мүшелері оның мағынасын түсінеді. Сол сияқты, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың гомосексуал теңізшісі өзін "Доротидің досы" деп атауы мүмкін, бұл "Оз сиқыршысы" фильміндегі Джуди Гарландқа деген стереотиптік құштарлықты әжуалай мойындау. Бұл код өте тиімді болды, сондықтан Әскери тергеу қызметі, бұл фразаның гомосексуал теңізшілердің бір-бірін тану жолы екенін білгеннен кейін, Чикаго аймағындағы гомосексуал әскери қызметшілермен байланысы бар деп санайтын нақты "Доротиді" іздеуді бастады. Сол сияқты, Ұлыбританиядағы гомосексуалистер Polari деп аталатын арго тілін қолдануы мүмкін. Марк Твен жасырын шибболетті жасыру үшін ашық шибболетті пайдаланды. "Шетелдегі Надандықтар" кітабында ол Шибболет туралы оқиғаны көріне бергенде "шешілмейтін және қызықты емес" екендей сипаттады. Алайда, оны білгендерге Твеннің масон екені анық болды. "14 сөз", "14" немесе "14/88" – бұл ағылшын тіліндегі ақ үстемдік жақтастары арасында қолданылатын жасырын шибболеттер.