Кіріспе

Лизис (Lysis; , genitive case Λύσιδος, түбірі Λύσιδ, одан сирек аударма Lysides) – Платонның филияның (φιλία) мәнін талқылайтын диалогы, көбінесе достық деп аударылады, бірақ сөздің бастапқы мағынасы одан да терең және жақын қарым-қатынасты білдіреді. Ол әдетте ерте диалогтардың қатарына жатады. Басты кейіпкерлер – Сократ, достар Лизис және Менексен, сондай-ақ Лизиске ғашық Гиппотал, сондықтан алғашқы әңгімеден кейін ол өзін айналасындағы тыңдаушылардың арасына жасырады. Сократ шынайы махаббат достығының мәніне қатысты төрт мүмкін пікірді ұсынады: Ұқсас адамдар арасындағы достық, Сократтың пікірінше, жақсы адамдар арасындағы достық. Біріне-бірі ұқсамайтын адамдар арасындағы достық. Жақсы да, жаман да емес, жақсы адамдар арасындағы достық. Біртіндеп пайда болатын: жан жаратылысы бойынша туыс (οἰκεῖοι "қандас емес") адамдар арасындағы достық. Сократтың ойынша, барлық нұсқалардың ішінде жақсы адамдар мен жаман емес адамдар арасындағы достық ғана логикалық мүмкіндік. Соңында Сократ бұл идеялардың барлығын дұрыс емес деп есептемейді, бірақ оның паралогикалық дәлелдері оларға қатысты иронияның айқын белгілерін көрсетеді.

Қысқаша мазмұны

Сократ күрес мектебінде өзін табады, онда жас жігіттер сабақтары арасында түрлі тақырыптарды талқылауды ұнатады. Олардың арасында Гиппотал деген жігіт бар, Сократ оның басқа жігітке терең ғашық екенін бірден байқайды. Мұны естіген кезде, қатысушы жігіттер Сократтың күмәнін растап, Гиппоталдың ғашықтығының (μαίνεται) соншалықты күшті екенін, оның жауапсыз махаббат туралы ән айтуы айналасындағылардың жүректерін дірілдеткенін айтады (204d 205а). Гиппоталдың құштарлығының нысаны – Лизис есімді жігіт, оның атымен диалог аталған, Сократ онымен тікелей сөйлесуге рұқсат сұрайды. Гиппотал келіседі және Сократқа Лизистің қызығушылығын ояту үшін біреумен пікірталас бастау жеткілікті дейді, себебі жігіт пікірталасқа өте құштар. Сократ солай істейді, Лизис досы Менексенмен бірге келеді. Ол жасы жетпеген Лизистен ата-анасының қалауынша әрекет етуге рұқсат беретінін сұрайды (207d). Лизис жоқ деп жауап береді; ата-анасы тіпті құлдарға рұқсат етілген кейбір нәрселерге тыйым салады, мысалы, көлік жүргізу. Диалектикалық әдіс арқылы Сократ Лизисті ата-анасының мінез-құлқы оның жасына байланысты емес деген тұжырымға келуге мәжбүр етеді, өйткені олар оған құжат көшіру сияқты маңызды нәрселерді сеніп тапсырады. Демек, олардың тыйымдары оның даналығына немесе оның жоқтығына байланысты болуы керек (210а 210d). Осы сәтте Сократ Гиппоталға достық ұсыныс жасауды ойлайды, егер Лизис онымен танысса, көп нәрсе біле алады деп ойлайды, бірақ соңғы сәтте Гиппоталдың оларға қорқынышпен қарап тұрғанын көріп, бас тартады (210e). Гиппоталды жағдайға түсірмеу үшін Сократ диалогтың басты тақырыбына – сүйіспеншілік достығының мәніне ауысады. Грек тіліндегі мәтінде бұл сөз «филия» (φιλία) деп аталады, ол сол кездегі мағынасында тек «достық» дегенді білдірмейді. Бұл ерікті адамдар арасындағы терең махаббатты білдіреді, кейде эротикалық сезімдерді де қамтиды. Филияның осы «құштарлық» аспектісін ескеру маңызды, өйткені бұл қазіргі достыққа қатысты емес. Сұрақтарды Менексенге (211d) бұра отырып, Сократ филияның асимметриялық екенін тұжырымдайды, яғни адам өзін сүймейтін адамды жақсы көруі мүмкін, ал жануарлар әрқашан иелерінің махаббатына жауап береді (212d). Сократ достықтың мәні туралы бірнеше анықтамаларды келтіреді, бірақ оларды өзі жоққа шығарады, тіпті тыңдаушылары әр жолы сенімді болса да. Біріншіден, достық туралы ол «ұқсас нәрселер ұқсас нәрселерді тартады» деген пікірді айтады, Гомер айтқандай, жақсы адамдар басқа жақсы адамдарға, ал жаман адамдар жаман адамдарға тартылады. Алайда, жаман адамдар тіпті өздерімен де дос бола алмайды, ал жақсы адамдар өте толыққанды болғандықтан, олар басқадан ештеңе іздеудің қажеті жоқ (214e). Демек, Гесиод айтқандай, қарама-қарсылықтар бір-бірін тартады (215e), бірақ Сократ оны да жоққа шығарады. Егер тартымдылық ұқсас немесе қарама-қарсы нәрселердің арасында болмаса, жақсы мен жаманның арасында бір нәрсе болуы керек, ал осы санатқа жататын адамдар сүйіспеншілікпен достықта жақсылыққа тартылады (216e). Сократтың айтуынша, осы аралықтарды жамандықтан қорқыныш итермелейді. Олар өздерін құтқару үшін жақсылықты іздейді, адам денесі сияқты, ол өзінен өзі жақсы да, жаман да емес, бірақ ауру кезінде дәрігердің «достығын» іздейді (217b). Менексен бұл соңғы анықтаманы толық деп санайды, бірақ Сократ ойланып, екеуінің де адасқанын түсініп, үмітсіздіктен жылайды (218c). Біріншіден, және екіншілік мәселе ретінде, егер бұл аралық нәрсе жақсылықтың досы болса, және достық тек теңдер арасында жұмыс істейтінін ескерсек, онда екеуі де, жақсылық пен аралық, тең болады, яғни Сократтың анықтамасы бұрын жоққа шығарылған «ұқсас нәрселер ұқсас нәрселерді тартады» деген бастапқы пікірге оралды. Бірақ ең бастысы, филия жақсылыққа жетуді мақсат ететіндіктен, басқаның сүйіспеншілік достығын іздейтін адам, шын мәнінде, осы басқа арқылы қол жеткізе алатын белгілі бір ізгілікке деген құштарлықпен қозғалады (219c d). Олардың анықтамасы шексіз қайталануға әкеледі, онда достық әрқашан басқа достық үшін бір нәрсеге қарайтын болады, біріншісі арқылы қол жетімді (ἕνεκα ἑτέρου φίλου φίλα ἔφαμεν εἶναι ἐκεῖνα (220e)). Сократ олардың анықтамасы – көлеңкелерді қуғандай (εἴδωλα) дейді. Ол барлық талқылауларына қарамастан, дұрыс анықтама әлі де табылмайтынын мойындайды. Дегенмен, Сократ Лизис пен Менексен екеуінің де дос екенін айтады, тіпті ол достықты дұрыс анықтай алмаса да. Сократ барлық анықтамаларын жоққа шығарса да, оның соңғысы, жақсы және аралық адам арасындағы сүйіспеншілік достығы, Платонның «Симпозиумдағы» эрос туралы айтқан пікірімен сәйкес келеді деп есептеуге себептер бар.

Қарапайым эрос (жыныстық махаббат) және филия (достық) суреті [203a207d]

Гиппоталды Ктесипп Лизистің құрметіне шамадан тыс мақтауларымен айналасындағыларды қынжырландырып жатыр деп айыптайды. Оның Лизиске деген әуесқорлығын көрсетуі оны тыңдағандарды жалықтырып, ашуға тітіркендіреді. Содан кейін Сократ одан Лизис үшін жазған әндерін орындауын және өлеңдерінен оқуын сұрайды. Гиппоталды Лизисті жақсы көретінін мойындайды, бірақ өзін ұятты жағдайға түсіретіндей әрекет ететінін жоққа шығарады. Ктесипптің пікірінше, ол жаңылысып отыр, әйтпесе басқалар оның сыртымнан махаббаты туралы білмес еді.

Гиппоталь өзінің құрметіне өлең жазады .

Лизистің сезіміне жауап беру – Гиппотальдың ән шұбырту мен өлең шығару арқылы жете алатын нағыз жеңісі. Лизис – Гиппоталь үшін марапат. Егер ол Лизистің жүрегін жеңсе, онда ол басқалардың қызығушылығын тудыратын сыйлыққа ие болады. Бұл оның басқалармен қарым-қатынасын күшейтеді және оны олар үшін де тартымды етеді. Дегенмен, ол өзіне сезім білдірмейтін адамға ән айтумен асығыс аяқтап, тек өзін ғана күлкіге қалдырады.

Алғыс айтудың көптігі мен мақтанышы , ал мақтанудың көптігі мен мақтанышы достық пен махаббаттың мүмкіндігін бұзады .

Сүйікті адамды мақтауға көміп жіберсең, ол өршіп, оны бағындыру қиынға соғады. Ақылдың жетіспеуі, эмоциялардың артық көрсетілуі және шектен тыс мақтау сүйікті адамда мақтаншақтықты күшейтеді, құрмет, көңіл толу немесе сыйластық сезімін тудырмайды. Бұл кісіні жеңуге кедерес келтіреді. Сүйікті адам өзіне сенімді болып, көңіл көтерушінің жылап, одан жалбарынуын лайықсыз деп санайды. Жаңа дос немесе жақын іздеген адам тек өзіне зиян келтіреді. Диалог Лисийдің ата-анасы оны жақсы көретінін айтқанда жалғасады, бірақ Сократ керісінше, оның істей алатындарының көп бөлігі шектеулі екенін айтады. Егер оны біреу жақсы көрсе, ол қалағанын істеуге рұқсат берер еді, бірақ ата-аналар балаларының көптеген шешімдерін қабылдайды. Лисий ата-анасына, ұстаздарына, тіпті құлдарына өз ісін шешуге мүмкіндік беруге мәжбүр (мысалы, арбашы оны айдап жүруге болады, бірақ оған мұны өзі жасауға рұқсат жоқ). Мұның себебі оның қабілетсіздігі. Егер оның қажетті дағдылары мен шеберліктері болса, олар оған қалағанын істеуге рұқсат берер еді. Мысалы, егер ол дәмді тағамдар пісіре білсе, тіпті Азияның Ұлы Патшасы да оған өзінің ұлының орнына керемет тағам дайындауға рұқсат берер еді. Соңында, достықты мақтау арқылы жеңіп алу мүмкін емес.

Білім - бақыттың көзі [207d210e]

Лизиспен болған әңгімеден тағы бір маңызды қорытынды – оның ата-анасы оның толық бақытты болуын тілесе де, оған жеткіліксіз білімі бар іс істеуге рұқсат етпейді. Ол тек қана ата-анасы оны сәтті аяқтай алатынына көз жеткізгенде ғана бірдеңе жасауға құқылы. Ол басқа балалардан жақсырақ болса, ата-анасын қуантып, олардың ризалығын жеңе алады.

Өзара және өзара емес достық [211a213d]

Диалог Лизиспен тек тыңдаушы ретінде жалғасады. Сократ достық нені білдіретінін анықтауға тырысады. Ол достық әрқашан өзара болады деп мәлімдейді. Ғашықтың достығы оның дәлелі, бірақ ол әлі де ашуланып, сүйіктісіне деген жек көру сезіміне толуы мүмкін. Кімді жек көреді немесе кім оны жек көреді, сол – дос. Бұл бұрын айтылған, яғни достық өзара болады деген тұжырымға қайшы келеді. Демек, керісінше болуы керек. Достық өзара емес. Әйтпесе, ғашық бақытты бола алмайды. Мысалы, ата-анасына бағынбай, тіпті жазаланғанда да оларды жек көретін бала. Соның салдарынан адамдар өз жауларынан (ата-аналарынан) сүйіспендік көреді, ал сүйіктілерінен (балаларынан) жек көруді. Олай болса, достық әрқашан өзара болады және ғашық әрқашан досынан сүйіспендік көреді деген пікір дұрыс емес. Бұл бұрын айтылған, яғни достық өзара болмауы мүмкін деген тұжырымға қайшы келеді.

Жақсылық - жақсылықпен дос [213e215c]

Жаман адамдар жамандармен де, жақсылармен де дос болмайды. Себебі, жаман адамдар бір-біріне ортақ жамандықтарымен зиян келтіруі мүмкін, ал жақсылар олардың жаман істеріне байланысты олардан бас тартады. Екінші жағынан, жақсы адамдар өзге жақсылардан ешқандай пайда көре алмайды, сондықтан олармен дос болудың қажеті жоқ. Олар өте жақсы, және олардың бір нәрсеге мұқтаждығы болған жағдайда ғана сүйініш сезімі тууы мүмкін, бірақ олар қазірдің өзінде жақсы болғандықтан, мұндай мұқтаждық болмайды.

Дәл осы сияқты емес [215c216b]

Қарама-қарсы нәрселер бір-бірін тартады. Мысалы, толыға босқа мұқтаж, ал бос толыға мұқтаж. Бірақ бұл адамдарға қатысты дұрыс емес. Мысалы, жақсы мен жаман, әділ мен әділетсіз.

Жаманның болуы махаббаттың себебі (филия) [216c218c]

Достықтың алғашқы қағидасын анықтауға тырысып іздеу жалғасуда. Достыққа орындалуы тиіс қандай да бір іс немесе, дәлірек айтқанда, қандай да бір пайда болуы керек. Бәлкім, ол жақсылық шығар. Бірақ, егер жамандық болмаса, достыққа жақсылықтың өзі қажет емес. Егер жақындары оларды толықтырмаса, олар тіпті достық іздемейтін еді.

Жақсылыққа ие болу - махаббаттың мақсаты (филия) [216d219b]

Достық бізді жамандыққа бастармауы керек. Ол жамандықтан қандай да бір жақсылыққа, оны толықтыратын жақсылыққа жетелеуі тиіс, әйтпесе ол тіпті достық та емес болар еді. Сондықтан, қарама-қарсысы жаман емес, жақсы. Бірақ, кейбір жағдайларда қарама-қарсылық болмайды, керісінше, екі нәрсенің арасындағы орталық жағдай болады. Мысалы, дене шөлдесе, ол жақсы нәрседен (судан) пайда көреді. Денеге дәрі қажет болғанда, жақсы дәрігердің көмегі тиімді болады. Дегенмен, дененің өзі жақсы да, жаман да емес. Жақсы мен жаманның арасында да достықтың элементтері дамуы мүмкін, бұл олардың қарама-қарсысынан тұрады деген пікірге қайшы келеді. Олай болса, жақсылыққа ие болу – достықтың мәні.

Сүйіспеншілікке ие нәрсе [219c220e]

Осы уақытқа дейін біз достықтың нағыз мәнін толыққанды түсіне алмаймыз, тек оның көлеңкесін ғана ұғына аламыз. Егер сіз махаббатқа берілген болсаңыз және сізде досыңыз болса, онда ол сіздің өз күшіңізбен жеткізе алмайтын бір қызметті немесе сезімді толықтыруы керек. Жамандықтан қашу үшін жақсылық қажет. Аурудан құтылу үшін денсаулық керек. Кедейліктен қашу үшін байлық керек. Надандықтан сақтану үшін білімді адамдардың білімі қажет. Махаббаттың да пайдасы болуы керек. Ол бізге қандай да бір жақсылық әкелуі тиіс.

Сүйіспеншілікке жауапсыз қалу мүмкін емес [221a221d]

Бізді бір-бірімізге жақындататын нәрсе - кемшілік. Достық бір адамның екіншісінен қандай да бір пайда көруінен туады. Сүйген адамға сүйіктісі қандай да бір жағынан ұнайды және осының арқасында сүйіспеншілік пайда болады. Егер адам сізге толығымен зиян келтіріп, ешқандай пайда әкелмейтін болса, сіз оны жақсы көре алмайсыз. Егер достық пен махаббатқа қандай да бір пайда қажет болса, онда олардың екеуі де пайдасыз болуы мүмкін емес. Сондықтан достық нысаны мен сүйікті адамды ажырату мүмкін емес. Сүйікті адам сүйген адамды жақсы көруі керек, ал махаббат тек бір жақты бола алмайды, себебі біреуі екіншісінің қажеттілігін қанағаттандырады, тіпті осыны қаламайтын болса да. Лизис Гиппотальға өте жақын болған болуы керек, немесе оның денесімен көруге ұнаған болуы керек, немесе оған қандай да бір пайда келтірген болуы керек, әйтпесе Гиппоталь оған осылай құмарлана бермес еді. Жоғарыда айтылғандай, олар екеуі де бір-бірін жақсы көреді.

Жақсылық пен жамандық жақсылықпен дос болмайды: апория [159e223a]

Ұқсас нәрселер бір-бірімен дос бола алмайды, себебі екеуінен де пайда жоқ. Өзіне толыққанды және жақсы адам, оны одан да жақсырақ ету үшін ештеңеге мұқтаж болмайды. Оларға ешқандай пайда келмейді. Зұлымдық жақсылықпен дос бола алмайды, өйткені олар жақсыларға да, өздеріне де зиянды. Бұл, нағыз жақсылардың да, нағыз зұлымдардың да бір-бірімен дос бола алмайтын қарама-қайшылықты тудырады. Соңғысы – жақсы да, жаман да емес адамдардың жақсылармен дос болуы мүмкін, себебі олар жақсылыққа мұқтаж. Олар осы қарым-қатынастан пайда көреді, себебі даналық пен "жақсылықты" иеленеді. Олар даналық пен шындықты іздейді. Бұл оларға пайда келтіріп, емшілікке зәру дене сауығып, толыққандай сезінеді.

Танымал мәдениетте

Француз аристократы Жак д'Адельшвард Ферсен 1900 жылдардың басында гомосексуалистік даудан кейін Парижден қашып, Капри аралында салған үйіне осы диалогтың атымен – Вилла Лизис деп ат қойды. Британдық жазушы Мэри Рено өзінің "Шараптың соңғы тамшысы" романында Лизисті маңызды кейіпкер ретінде пайдаланды, онда Сократтың екі шәкірті арасындағы қарым-қатынас суреттеледі. Бұл романда Лизис Демократтың ұлы болып табылады.

Грекше мәтін

Платон: Лизис, Симпозиум, Горгия. Грек тілінен аударған: В. Р. М. Лэмб. Лоб классикалық кітапханасы 166. Гарвард университеті Баспасөзі (алғаш рет 1925 жылы жарық көрген). HUP тізімі. Платон опералары, ред. Джон Бернет, Том. III, Оксфорд 1903 жыл.

Екіншілік әдебиет

Болотин, Дэвид. Платонның достық туралы диалогы: «Лизис» трактатының жаңа аудармасымен түсіндірілуі. Итака/Лондон 1979
Бордт, Майкл. Платон, «Лизис». Аударма және түсініктеме. Геттинген 1998
Гарнет, Эндрю. Платонның «Лизис» еңбегіндегі достық. CUA Press 2012

Кремер, Ханс және Мария Луалди. Платон. «Лисид». Милан 1998 жыл. (Грек мәтіні итальян тіліндегі аудармасымен, кіріспе және түсініктеме)
Петерс, Хорст. Платонның «Лизис» диалогы. Шешілмейтін жұмбақ па? Франкфурт-на-Майне 2001
Зич, С. П. Платонның «Лизисі» драма және философия тұрғысынан. Дис. Сан-Диего 1979 жыл.