Кіріспе
1948 жылдан 1962 жылға дейін Йеменнің патшасы және имамы Ахмад бин Яхья Хамидаддин (أحمد بن يحيى حميد الدين; 18 маусым 1891 – 19 қыркүйек 1962) – 1948 жылдан 1962 жылға дейін билік еткен Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігінің соңғы патшасы. Оның толық аты мен лақабы – Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігінің патшасы, адалдардың имамы және қолбасшысы, әл-Насыр ли Динулла Ахмад бин әл-Мутавакил 'Аллах Яхья. Ахмадтың қатал, еріксіз және тұрақсыз билеуі оны төңкеріс әрекеттерінің, жиі жасалған қастандықтардың нысанына айналдырды және нәтижесінде оның қайтысынан кейін көп ұзамай Корольдік құлап кетті. Оның жаулары амбициялы отбасы мүшелерінен бастап, панарабтар мен республикашылдарға дейін жетеді, олар оған «Ахмад шайтан» деген есім берді. Ол халқының арасында, әсіресе солтүстік тайпалары арасында үлкен құрметке ие болды, олар оны «Үлкен Түрбан» деп атады. Көптеген қастандықтардан аман қалған қабілеті үшін оны әл-Джин деп білді. Әкесі сияқты Ахмад та өте консервативті болды, бірақ бұл ретте Кеңес Одағы, Коммунистік Қытай және Мысыр Республикасымен одақ құрды, олар Корольдікке экономикалық және әскери көмек көрсетті. Бұл одақтардың басты себебі – британдықтарды Оңтүстік Йеменнен қуып шығу және Аден протекторатының аумағын «Ұлы Йемен» құрамына қайтару еді. Соңында ол Мысыр мен Кеңес Одағына қарсы шықты, олар оның қайтысынан кейін оның ұлы мен мұрагеріне қарсы республикалық төңкерілді қолдады.
Ahmad bin Yahya Hamidaddin (أحمد بن يحيى حميد الدين; June 18, 1891 – September 19, 1962) was the penultimate king of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen, who reigned from 1948 to 1962. His full name and title was H. M. al Nasir li Dinullah Ahmad bin al Mutawakkil 'Alallah Yahya, Imam and Commander of the Faithful, and King of the Mutawakkilite Kingdom of the Yemen. Ahmad's ruthless, arbitrary and inconsistent rule made him the subject of a coup attempt, frequent assassination attempts and eventually lead to the downfall of the kingdom shortly after his death. His enemies ranged from ambitious family members to forward looking pan Arabists and Republicans and from them he was given the name "Ahmad the devil." He remained surprisingly popular among his subjects, particularly the northern tribesmen from whom he had the name "Big Turban". For his remarkable ability to narrowly escape numerous assassination attempts, he was known as al Djinn. Like his father, Ahmad was profoundly conservative, but nevertheless forged alliances with the Soviet Union, Communist China and the Republic of Egypt, all of which provided economic and military aid to the kingdom. These alliances were largely driven by his desire to expel the British from southern Yemen and recover the territory of the Aden Protectorate as part of "Greater Yemen". In the end, he turned against Egypt and the Soviet Union, both of which after his death supported a republican coup against his son and successor.
Жастық шағы мен мінезі
Ахмад бин Яхья әл-Қасими әулетінің Хамид әл-Дин тармағының Хамид Мухаммад Хамид ад-Диннің үлкен ұлы болды. Яхья 1904 жылдан бастап, әкесінен мұрагерлік еткеннен кейін, Солтүстік Йемендегі тайпалардың ішінде сақталған шиит исламының заидит ағымының имамы болды. Яхья 1918 жылы Осман империясының елдегі үстемдігі күйреген кезде Йемен патшасы атағын алды. Ахмад жастығынан-ақ ерекше қатыгездігімен көзге түсті. Ол бойшақ, денелі және айқын көздерімен ерекшеленді, кейбіреулер оның оларды қастап жасағанын айтты. Жастығынан өлең жазғанмен, оның шаршаңқы мінезімен танымал болды. Әңгімелерге сәйкес, ол құқық білімін оқып жүргенде, бір күні өзін болашақта имам ретінде қолдайтындарын мойындау үшін студенттерге пышақ тіктеген. Қызыққа толысы, оның туған күні бұрынғы имамның туған күнімен бірдей болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1916 жылдың желтоқсан айында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Ахмад әкесіне қарсы әскери көтеріліс ұйымдастырды, алдыңғы айда британдық одақтас Әсір Идрисид әмірлігінен көмек сұрағаннан кейін. Көтерілістің себебі – биліктегі Осман империясына (әкесі олармен одақтас болған) қарсылық болды, олар Мекеге оқ атып, "білімді адамдарды" өлтіргені және Қағбаға оқ жаудырғаны айтылды. Оған Хашид және Бакель, Хамдан, Бани Харит және Бани Матар тайпалары қолдау көрсетті. Оның көтерілісі Бани Матар аймағында басталды. 1917 жылдың 28 наурызында Ахмад әкесіне бас иді.
Карьерасының алғашқы жылдары және 1948 жылғы төңкеріс
1920-1930 жылдары Ахмад әкесіне стратегия, дипломатия, тайпалық соғыс және интрига арқылы өз мемлекетін құруға көмектесті. Ахмад 1918 жылдан 1948 жылға дейін Таиз губернаторы болып тағайындалды. 1927 жылы ол вали ахад, яғни тақ мұрагері аталды. Әкесінен Ахмад жаңалықтарға деген күдік пен ортағасырлық басқару әдістеріндегі кез келген өзгеріске қарсы терең наразылықты сіңірді. Дегенмен, губернатор болып қызмет еткен кезінде ол өзін реформаторлармен қоршады. Ол әрқашан фракцияларды жақын ұстауға тырысты, бірақ оның шаршылы мінезі көбінесе оны жасырып тастады. 1944 жылы Таиздегі сарайында ол: «Құдайға жалбарынамын, осы модернистердің қанымен қылышымды боямай тұрып өлмейін» деп айқайлады. Бұл жарылыс Ахмад Мұхаммед Нұман, Мұхаммед әл-Зөбайри және басқа да болашақ «либералдардың» (йемендік мағынада – йемендік тәуелсіздік пен орташа реформаторлар) сарайын тастап, Аденге қашуына себеп болды. Олар «Еркін Йемен» қозғалысын құрды. Алайда оның өршіл және тұрақсыз мінезі Таиздегі оның танымалдығын азайтқан жоқ. Губернатор болып қызмет еткен кезінде ол Шафии дінбасыларының қарсылығынсыз Ибн Альванның мазарын қиратты. Дегенмен, ол догматик зейди емес еді. 1952 жылы ол Әлиден бұрын үш халифті мақтаған уағыз айтқан Иббтегі дін қызметкеріне шабуыл жасаған зейдилерді әйгілі Хаджа түрмелеріне қамады. Оның әскерлері зейди болса, ал Таиз халқы шафии болғанымен, британдық бақылаушы «Имамның тұлғасына емес, Йеменге деген жалпы адалдық бар екенін» анықтады. 1948 жылдың ақпан айында Яхья, оның үш ұлы және бас кеңесшісі төңкеріс кезінде өлтірілді, онда діни көшбасшы Абдулла бин Ахмет әл-Вәзир имам деп жарияланды. Яхьяның ұлы (және Ахмадтың інісі) Ибрагим бин Яхья «конституциялық үкіметтің» басшысы болып тағайындалды. Ибрагим 1946 жылы Аден протекторатында «Еркін йемендіктер» тобына қосылып, бір жылдан бері әкесіне қарсы ашық көтеріліс жасаған еді. Бір мезгілде Ахмады Таизде өлтіру жоспары сәтсіз аяқталды, ол Хаджаға қарай жол ашты, онда адал тайпалар оның әскерін жабдықтады. Абдулла Санаға орналасты. Яхьяның үшінші ұлы Хасан Хамид әл-Дин, сол кездегі оңтүстік Ибб провинциясының губернаторы, бірақ солтүстік тайпалардың сүйіктісі, олардың күштерін ағасы Ахмадтың ісіне біріктірді, Санаға кірді және қысқа өмір сүрген революциялық үкіметті тоқтатты. Ахмад оны премьер-министр және Сана губернаторы лауазымдарымен марапаттады. Солтүстік тайпалардың қолдауымен, сондай-ақ Ахмадтың Таиздегі шафии бекінісімен, заговоршылар төрт апта ішінде ұсталды. Көбінің басы кесілді. Жаңа имам Ахмад, Насир ли Дин Алла («Құдай дінінің қорғаушысы») Таизден билік жүргізді, ал Сана қарақшыларға берілді. Бұған қатысы жоқ либералдар да ұсталды. Тридцятқа жуық адамның басы кесілді, ал қалғандары түрмеде қалды. Көбі екі жыл ішінде босатылды, көбінесе имамды мақтағаннан кейін, бірақ басқалары түрмеде одан да ұзақ уақыт қалды.
In February 1948 Yahya, three of his sons and his chief adviser were assassinated in a coup, in which the religious leader Abdullah bin Ahmed al Wazir was proclaimed Imam. Yahya's son (and Ahmad's brother) Ibrahim bin Yahya was appointed head of the "constitutional government." Ibrahim had been in open revolt against his father for a year having fled and joined a group called "Free Yemenites" in the Aden Protectorate in 1946. The plan to simultaneously murder Ahmad in Ta'izz failed, and he advanced on Hajjah where loyal tribes supplied his forces. Abdullah was established in Sana'a. Yahya's third son, Hasan Hamid al Din, then governor of the southern province of Ibb but beloved by the northern tribes, rallied those forces to his brother Ahmad's cause, entered Sana'a and ended the short lived revolutionary government. Ahmad rewarded him with the offices of prime minister and governor of Sana'a. With the support of the northern tribes as well as Ahmad's Shafi'i stronghold in Ta'izz, the conspirators were rounded up in four weeks. Most were beheaded. The new Imam Ahmad, all Nasir li Din Allah ("the Protector of God's Religion") would rule from Ta'izz, while Sana'a was given over to looters. Unaffiliated liberals were also swept up in the net. About thirty were beheaded, while the rest were left in dungeons. Most were released in two years, often after writing obsequious flattery of the imam, but others were left in prison for much longer.
Имам ретінде билік ету
Ахмад патша әкесіне қарағанда шетелмен байланысқа көбірек дайын болды, бірақ ол басқа ұлттармен еркін араласуға ешқашан рұқсат бермеді. Оның билеуі автократиялық және консервативті болды, ол ешқандай ұсынысты қабылдамады. Ең кішкентай, тіпті ұсақ-түйек мәселелердің өзі имамның бекітілуін қажет етті, тіпті Таизде мемлекеттік көліктің немесе жем беру үшін қашырдың жылжуы үшін де. Аден әкімі хабарлады: «Барлық нәрсе патшаның мақұлдауына байланысты. Бірақ оның жағдайы өкінішті, өйткені ол достары жоқ екенін біледі». Сыртқы әлемге имам жақсы таныс емес, тек ерекше мінез-құлқымен ғана есімдері таныс болды. 1950 жылы бір телеграммада ол және оның ұлы Мұхаммед әл-Бадр Санадағы жалғыз ауруханада медбике болған екі қарындасқа үйленгені жайлы хабарланды. Әкесі ұшақтарды апаттан кейін тыйым салғанмен, Ахмад оларға қызығушылық танытып, таққа отырғаннан кейін екі DC-3 және 1951 жылы тағы біреуін сатып алды. Дегенмен, барлық ұшақтар имамның жеке қарамағында болды. Швециялық экипаж оның тұрақсыз бұйрықтарынан қорқып жүрді. Бір кезде оның сарайы болған мұражайда (қазір көпшілікке жабық) оның «жүздеген бірдей бөтелкелердегі одеколон, Old Spice және Christian Dior, электрондық төсек, балалардың KLM сөмкесі, проекторлар, фильмдер, қару-жарақ, оқ-дәрі және қылыштар, паспорттар, жекелеген швейцариялық сағаттар және қанға боялған киімдердің ерекше жинағы» бар екені айтылады. Оның көңіл күйінің өзгеруіне және болжамсыз мінез-құлқына бірнеше себеп болды. Олардың ішіндегі бастысы – созылмалы ревматизмге қарсы қабылдаған морфин қосылған есірткіге тәуелділігі. Ол кенеттен өлімнен және құдайдың жазасынан қорқып өмір сүрді. Ол мистикалық сенімдерге берілді, жорамалшыларға жүгінді және көбінесе апталар бойы ораза ұстап, әлемнен оқшауланатын «мистикалық дағдарыстарға» ұшырады. Аден сонымен қатар «Еркін Йемен» қозғалысының орталығы болды, ол солтүстіктен келген эмигранттардан құралған зиялылар мен республикалық көзқарастағы ұлтшылдардың тобы еді. Риторика шекарадағы қақтығыстарға ұласты және 1955 жылдың 26 наурызында Ахмад Ұлыбританияны Йеменнің оңтүстігінде «қатыгез шабуыл» кезінде бірнеше йемендіктерді өлтіргені үшін айыптады. Ол британдықтардың протекторат ішіндегі 18 ұсақ шейхтіктер мен сұлтандықтарды біріктіру жоспарынан да алаңдады, бұл Йемен әлі де талап етіп отырған британдық қорғаныстағы аумақты консолидациялайтын еді. Адендегі британдықтармен арадағы шиеленіс Ахмадты Сауд Арабиясына деген қарсылығын жеңуге мәжбүр етті, ол оны әкесінен де мұра еткен еді. 1955 жылы Йемен Мысыр, Сирия және Сауд Арабиясымен әскери келісімге қол қою мақсатында келіссөздер бастады. Мысырдың мүддесі – жақында жасалған Ирак-Түркия келісіміне (Пакистан мен Ұлыбритания қосылғаннан кейін Бағдад келісімі деп аталған) қарсы тұру үшін жалпы араб лигасы құру еді. Үш күннен кейін өздерінің астаналарынан Мысыр, Сирия және Сауд Арабиясы «араб құрылымын саяси, әскери және экономикалық жағынан нығайту» туралы келісімді жариялайтын бірлескен жарлық шығарды. Мысыр Араб лигасының қалған төрт мүшесін (Ливан, Иордания, Ливия және Йемен) қалаған, бірақ Батыс пен араб әлеміндегі сауда мүдделері бар Ливан күмәнді болды, ал Иордания өзінің қорғанысына британдық қатысу шарттарына сәйкес жарамсыз деп танылды. Наурыз айының соңында Мысырдың дипломатиялық дереккөздері Түркия мен Ирактың дипломатиялық қысымымен Сирия бірлескен қорғаныс жоспарларын жүзеге асырудан бас тартатынын және келісімге қол қоюшылар араб емес елдермен қорғаныс туралы келісімге кіруге тыйым салған жағдайда, одан бас тартуды шеше алатынын мойындады. 1955 жылдың 26 наурызында Мысыр премьер-министрі Хасан Каирде Йеменнің Мысыр-Сирия-Сауд келісіміне қосылатынын және келісімді аяқтау үшін Каирдегі жоспардан тыс премьер-министрлер конференциясына қатысатынын мәлімдеген кезде Мысыр беделін сақтап қалды. 1955 жылы офицерлер тобы мен Ахмадтың екі бауыры жасаған төңкеріс талқандалды, имам Ахмад төңкеріске қатысушылардың кейбірімен жеке бетпе-бет кездесті. 1958 жылы Мысыр мен Сирия Біріккен Араб Республикасын (БАР) құру туралы мәлімдегеннен кейін, имам Ахмад өзінің патшалығы мен БАР арасындағы конфедерацияға қатысуға келісті, ол Біріккен Араб Штаттары деп аталды. Алайда, 1961 жылы конфедерация тарады, бұл имамның Насеризмді сынаған өлең жазуына себеп болды.
Патшаның Йемендегі яһудилермен қарым-қатынасы
Имам Ахмад 1948 жылы араб-израиль қақтығысының ең қызу кезінде еврей халқының Палестинаға көшіп кетуіне рұқсат берді. 1949 жылдың мамыр айында Имам Ахмад Йеменді қалдырғысы келетін кез келген еврейге үш талаппен рұқсат берді: ең алдымен, джизия деп аталатын жеке салықты қоса, барлық қарыздарын төлеуі керек; мүлкін сатуы керек; және егер ол шебер қолөнерші болса, жергілікті йемендік арабтарға өнер шеберлігін үйретуі керек. Имамның бұл шешімі діни және саяси тұрғыдан таң қалдырды. Мүліктерін сата алмайтындарын Имамға шағымданған еврейлерге мүліктерін қалай сатуға және жол ақысын төлеуге болатыны туралы кеңес берілді. Оның бұл хабарламасынан кейін 1949 жылдың маусымынан 1950 жылдың қыркүйегіне дейін "Бүркіт қанатымен" деп аталған еврейлердің жаппай қоныс ауруы басталды. Осы кезеңде 50 000-ға жуық йемендік еврей Израильге көшіп келді, оның ішінде 1948 жылдың желтоқсанында көшіп келгендер де болды. Ол әл-Мансур атағын алды, бірақ бір аптадан кейін көтерілісшілер Сана қаласының Бир-аль-Азаб ауданындағы Дар-аль-Башаир резиденциясын бомбалады. Ұлттық офицерлер тобы жасаған төңкеріс нәтижесінде әл-Бадр биліктен құлатылды, және Абдулла әл-Саллал басшылығымен Йемен Араб Республикасы (YAR) жарияланды.