Кіріспе
Көне заманның халықтық құсы.
Стрикс (көпше түрі – стрикс немесе стрикстер) – классикалық антикалық мифологияда жаман ниетті құс, метаморфоз нәтижесінде пайда болған, адам еті мен қанымен қоректенетін жаратылыс. Сондай-ақ, бұл сөз сиқыршылар мен оларға байланысты зұлым фольклорлық тұлғаларды да білдіреді.
Сыртқы келбеті
Стрикс Овидийдің "Фасти" шығармасында үлкен басы, тұншығып тұрған көздері, жыртқыш мүсіні, сұр-ақ қанаттары және ілгекті тырнақтары бар құс ретінде сипатталған. Бұл классикалық әдебиетте стрикстің жалғыз толық сипаттамасы. Бұл әңгіме тек 100-300 жылдар аралығында өмір сүрген Антонийдің жазбаларында сақталған, бірақ ол Бойос жазған, б.з.б. 4 ғасырдың соңына дейін датыланған, жоғалған "Ornithologia" еңбегінен алынған көне әңгімені сақтаған. Бұл грек мифінде, жаман ниетті стрікс өзі адамдарға зиян келтірмеген. Бірақ бір зерттеу оның ұлдары арқылы кінәлі болу мүмкіндігін қарастырады және осы кезеңге (б.з.б. 4 ғасыр) дейін жететін, адам жейтін стрікс туралы ежелгі гректердің сенімін қайта құруға тырысады. Ал қарсы пікірдегі бір зерттеу ежелгі гректердің стріксті адамзатқа "қорқыныш" ретінде қарағанын анықтамады, бірақ Италияда оның "құс түріндегі қанқұмар жәндік" екеніне кең таралған сенім болғанын атап өтті. Бұл зерттеу гректердің кейіннен стріксті сиқыршы ретінде қабылдағанын болжайды, бұл түсінік Овидийде айтылған, ал бір ғалым гректердің б.з.б. соңғы ғасырларда стріксті "бала өлтіретін қорқыныш" ретінде қабылдағанын есептейді. Қазіргі грек тіліндегі στρίγλα латын тіліндегі strigula сөзінің кішіртілген түрінен әсер алған болуы мүмкін.
Латын тіліндегі алғашқы сілтеме
Латын тіліндегі алғашқы сілтеме Плауттың б.з.б. 191 жылы жазылған "Псевдолус" комедиясында кездеседі. Онда нашар аспаздың тағамы "стригтер" ("вампир түйеқұстар") деп метафоралық түрде бейнеленеді, олар тірі адамдардың асқазан-ішек органдарын жеп, өмір сүру ұзақтығын қысқартады. Зерттеушілер бұл оқиғаның стригтердің адам жейтін (антропофагизм) жануарлар ретінде қарастырылғанын көрсететінін айтады.
Сатирикон
Петронийдің "Сатирикон" романында (б.з. 1-ғасырының соңы) Трималхио кейіпкерінің баяны бар. Онда, бұрыннан өлген баланың денесін ұрлап алып, оның орнына сабаннан жасалған қуыршақ қойған штригтер туралы айтылады. Олардың келуін дауыспен білдірген, ал бұл оқиғаға куә болған қызметші әйелді тауып, қылышпен жаралаған. Ол азаптап ұңылдаған, бірақ денесі күлгінге боялып, бірнеше күннен кейін қайтыс болған. Осы еңбекте штригтердің тірілердің сүйек кемігі немесе жүйкелерімен (nervus) қоректенетіні де жазылған. Алайда, бұл сөз тек қарғыс ретінде қолданылған болуы мүмкін, оның нәсілді құрсақ деп есептелгенін көрсетеді. Стрикстің қауырсыны және басқа да бөліктерінен жасалған ингредиенттердің сиқырда қолданылған мысалдары көп. Гораций өзінің "Эподтарында", оның замандасы Пропертий сияқты, стрикстің қауырсыны махаббат суының құрамына кіретінін жазған. Медеяның жасарған жасарғыш құрамында көптеген ингредиенттер болған, соның ішінде стрикстің қанаттары да бар. Стригтер "қарқын" немесе "ызақор" деген мағынаны да білдірген. Бір зерттеме бұл мағынаның б.з.д. 4 ғасырға дейін, Бойостың мифологиясында түрлі атаулардың Македония-Фракия аймағымен байланысты болуы мүмкін дейді, ол аймақ әйел-қарқыншыларға танымал болған. Бірақ, Овидийдің "Fasti" (б.з. 1-ғасырының басында) еңбегінде одан да нақты мысалдар кездеседі, онда штригтерді ескі әйелдердің түрленуі ретінде түсіндіру ұсынылады, ал Секст Помпей Фест (шамамен б.з. 2-ғасырының соңында) оларды "қарқыншылықпен айналысатын әйелдер" ("maleficis mulieribus") немесе "ұшатын әйелдер" ("қарқыншылар" ауысу арқылы) деп түсіндірген.
Жер асты әлемі
Сенеканың "Геркулес Фуренс" трагедиясында айтылғандай, Аидтың батпақтарында, Тартардың шетінде, құрлы қаздар, қарғалар және сұрқия құстар дауыстайды. Сонымен қатар, Отус пен Эфиальтес туралы аңыз бойынша, олар Аидта жыландармен бағанаға байланып, сол бағанаға сызық қонған күйде жазаланды.
Орта ғасырлар
Исидордың "Этимологиясы" еңбегінде жазылғандай, стрикс туралы аңыз орта ғасырларға дейін жетті. 7-8 ғасырда Дамаскілік Иоанн стиригелерді (грекше көпше: στρίγγαι, Στρῦγγαι) геллудтармен (көпше: gelloudes) қатар қойды. Ол олардың кейде денесі бар, кейде киім киетінін, ал кейде рухтар түрінде көрінетінін жазды.
Қазіргі заманғы туынды терминдер
Ортағасырлық лексикографтар анықтаған латынша "стрига" термині Орталық және Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында қолданылған. "Стрега" (көрінеу латынша "стрига" сөзінен туындаған) - итальян тілінде "қарқын" немесе "ырысқыл" деген мағынаны білдіреді. Осы сөзден ағылшын тілінде де қолданылатын "стрегерия" термині пайда болды, ол сиқыршылықтың бір түрі. Румын тілінде "strigăt" - "айқай", "strigoaică" - румын әйел вампирі, ал "strigoi" - румын ер вампирі. Екеуі де қатты айқайлай алады, әсіресе полтергейстке айналғанда – бұл баншилерге тән қасиет. "Strigăt" сонымен қатар румын тілінде өлім басындағы соқа мен қанатты түнгі көбелектің (death's head hawkmoth) атауы болып табылады. Албан фольклорында "штрига", ал славян тілінде "стрига/стряга" сөздері кездеседі. Линней құлақтары жоқ сүректің (earless owls) биологиялық туысын "Strix" деп атады; тарихи тұрғысынан, бұл туысқа қора сүректері де кіретін деп қате пікір болған.