Кіріспе

Фиц Хью Ладлоудың 1857 жылғы автобиографиялық кітабы «Хашиш жегіш» (1857) – Фиц Хью Ладлоудың өмірбаяны. Кітапта автордың марихуана тұнбасын қолданған кездегі сананың өзгеруін және философиялық ойлардың еркіндігін сипаттайды. АҚШ-та бұл кітап хашишке деген қызығушылықты күшейте түсіп, хашиштен жасалған тәттілер мен жеке хашиш клубтарының ашылуына себеп болды. Кейіннен кітап 1960-шы жылдардағы контрмәдениет қозғалысында кең танылды. «Хашиш жегіш» көбінесе Томас Де Квинсидің 1821 жылы жарық көрген «Англиялық опиум жегіштің мойындауы» кітабымен, онда автор лауданумға (апиын мен спирт) тәуелділігін баяндайды, салыстырылады.

Жариялану тарихы

1857 жылы алғаш рет жарық көрген «Хашиш жегіш» кітабы 1850-ші жылдардың соңы мен 1860-шы жылдардың басында Harper & Brothers баспа үйінен төрт рет жарық көрді. 1903 жылы тағы бір баспа үйі кітаптың түпнұсқа басылымын қайта басып шығарды, бұл 1970 жылға дейінгі соңғы толық басылым болды. 2006 жылға қарай екі басылым қолда бар, оның ішінде 2003 жылы алғаш рет жарық көрген түсіндірмелі нұсқасы да бар.

Әдеби маңызы

Ладлоу: "Табиғаттың толық шындығын көшіру мүмкін емес", - деді, сондықтан "суретші сыртқы әлемнің маңызды және екінші дәрежелі фактілері арасында таңдау жасауы керек; ол орындауға кіріспес бұрын, жанға тиіп, ауыр талдаусыз ие болатын негізгі әсерді, әлде геометрияға жататын және әсерді жоятын жеке ерекшеліктерді бейнелеу керектігін анықтауы керек". Оның көптеген сөздері, замандастарына фантастикалық миф жасау сияқты көрінгенмен, қазір психоделикалық күй туралы жаңа біліммен шындыққа жақын. Ладлоу бір галлюцинацияны былай сипаттайды: "Сосын уақытпен бірге кеңістік те кеңейді. Барлық атмосфера иілгіштей сезілді және маңайымдағы зор кеңістіктерге шексіз созылып жатты". Ладлоу марихуана қолданушыны "жанның қазіргі қапасының тесіктері арқылы алатын қарапайым түсініктерден гөрі, кеңірек болу, терең түсіну, сұлулық, шындық және жақсылық туралы ұлы көзқарастарға қабілеттілігіне жетуге тырысатын адам" деп сипаттайды. Ал, керісінше, ол гашиш қолданушылар туралы былай дейді: "Тоқта! Өтіп бара жатырсың; мен осы жолмен жүріп көрдім, ол соңында улағыш шөлге алып келеді". Президент Линкольннің жақын досы, кейін АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы болған Джон Хей, Браун университетін "Мен гашиш жеп, армандар көрген жер" деп есіне алды. Ал оның бір сыныптасы Ладлоудың кітабын оқығаннан кейін Хейдің "біршама гашишпен тәжірибе жасап, Фитцхуг Ладлоу айтқандай, ол қиялға қаншалықты керемет ынталандырушы екенін көруі керек" екенін еске алады. "Джонни Хейдің гашиш ішкен түні" Хоуп колледжінің тұрғындары үшін маңызды оқиға болды. "Гашиш жегіш" кітабы жарық көргеннен кейін жиырма бес жыл ішінде АҚШ-тың көптеген қалаларында жеке гашиш үйлері ашылды. Сонымен қатар, каннабисқа мас болудың заңдылығы мен моральдық жағына қатысты пікір таластар туды. 1876 жылы туристер Филадельфиядағы жүз жылдық көрмеде гашиш сатып ала бастағанда, "Иллюстрацияланған полиция жаңалықтары" газеті "Нью-Йорктің құпия бұзылысы – Бесінші авенюдегі гашиш тозағы" туралы жазды. Говард Филлипс Лавкрафт 1925 жылы әріптесі, жазушы және кітап сатушы Сэмюэл Лавманнан "Гашиш жегіш" кітабының бір данасын сатып алды. 1927 жылы Бернард Остин Дуайерге жазған хатында Лавкрафт Ладлоудың жазбаларының өзіне тигізген әсерін айтты: Мен Фитцхуг Ладлоудың "Гашиш жегіш" кітабын оқыдым ба? Әрине, мырза, мен оны өз кітапханамада сақтаймын және ешқандай себеппен одан айрылмаймын! Мен сол экзотикалық түстердің фантасмагориясын жиі қайта оқыдым, ол менің қиялымды кез келген өсімдік алкалоидінен гөрі күштірек ынталандырды. [ ] Уақыт пен кеңістіктен тыс панорамалардың шынайылығы бар, тіпті метафизикалық болжамдар да құрғақ емес еді.

Қайта табу

Людлоудың жазбалары 20 ғасырдағы Америкада марихуанаға тыйым салынғанға дейін бірнеше жерде кездеседі. Оккультист Алистер Кроули «Хашиш жегішті» «де Квинси мен сентименталистерге деген құрметпен» бағалап, бірақ Лудлоудың «тамаша интроспекциясына» таң қалды және кітаптан маңызды үзінділерді өзінің «The Equinox» журналында жариялады. Оливер Хаддо псевдонімімен Кроули өзінің марихуана тәжірибесі туралы кеңінен жазып, оларды Лудлоумен салыстырды. Ол [Лудлоу] Ведантизм мен Йога ілімдерін білмесе де, оларды бұрмаланған түрінде білдіргеніне таң қалды.

Марихуанаға тыйым салынғаннан кейін Лудлоудың жазбаларын екі лагерь түсіндірді. Бір жағынан, Лудлоудың «хашишке» тәуелділігі мен қорқынышты галлюцинацияларын көрсеткен тыйым салушылар болды; екінші жағынан, марихуана екінші мүмкіндікке лайық деп сенгендер және Лудлоуды есірткінің көмегімен қол жеткізілетін мистикалық биіктердің сауатты баяндаушысы ретінде қарастырды. 1938 жылы, федералды үкімет марихуанаға тыйым салғаннан кейін көп ұзамай, тыйым салушылардың ескертуі «Марихуана: Американың жаңа есірткі проблемасы» кітабында жарияланды. Кітапта «Хашиш жегіштен» үзінділер бірнеше бетке жайылып, Лудлоудың хашиш әсерін ең керемет сипаттағаны айтылды. Ол өзінің қатты маскүнемдікке ұшырағанын өте нақты және шынайы түрде сипаттап қана қоймай, тәуелділікпен күресіп, одан арылу жолын да баяндады. Наркомандардың автобиографиясы ретінде ол бірнеше жағынан Де Квинсидің «Өзі туралы мойындауларынан» артық.

1953 жылы Юнион колледжі Фитц Хью Лудлоуды «Колледжге лайықты» деп танып, үш академикті осы оқиғаға арналған сөздер дайындауға шақырды. Моррис Бишоп (кейіннен өзінің ойларын «Экцентриктер» кітабында жариялаған) Лудлоудың көркем әдебиетке жасаған кейінгі әрекеттерін сынап, оның әңгімелерін «өз заманының журналдардағы басқа әңгімелердің ескірген және мағынасыз көшірмесі» деп атады, олар өмірден емес, әдебиеттен туындаған, шындыққа және шынайылыққа мән бермейтін. Ал «Хашиш жегіш» кітабында: ол шыншылдық пен шынайылықты қайта жасай алмады, тек қана қиялынан әңгімелер құрастыруға тырысқанда. Ол өзінің көріністерінің керемет сұлулығын және одан кейін келген зұлым қиялдың қорқыныштылығын жеткізу үшін лирикалық тілді қолданды. Ол – баңгиланған Данте, жұмақтан тозаққа қарай төмендеп барады. Оның суреттері, санадан тыс ерекшеліктері мен сұмдықтың таңғажайып араласуы, көбінесе Дали мен басқа сюрреалистердің туындыларын еске түсіреді. Жазушының құлшынысы оның шығармасына оқырманды қызықтырып, жанашырлық сезім тудыратын қарқындылық береді. Бұл – әдебиеттегі маңызды жетістік.

Роберт Деропп 1957 жылы «Дроги және ақыл» кітабында Лудлоудың «тәуелділік» оқиғасына күмәнмен қарады, есірткінің ақылға тигізетін әсеріне қызығушылық танытқандар Лудлоудың кітабын оқуы керек екенін атап өтті, бірақ Лудлоуды «қиялдың гипертрофиясымен» және Де Квинсидің шығармаларына тым тәуелділікпен айыптады (бірақ ол «Хашиш жегішті» «Англиялық опиум жегіштің» тым жоғары бағаланған мойындауларынан гөрі жанды және түсті оқу деп тапты). Деропп «көптеген жағдайларда әдеби әсерге қызығу үшін ғылыми бейтараптық құрбан етілгеніне» күдіктенді.

Осы кезде АҚШ-та марихуанаға қызығушылық қайта жанданып, ағылшын тілді әлемде психоделиктер пайда болды. Мескалин зерттеушісі Генрих Клювер сияқты зерттеушілер жаңа дәрі-дәрмектер туралы түсінік алу үшін Лудлоудың психоделикалық тәжірибе туралы жазған еңбектеріне жүгінді. 1960 жылы «The Hasty Papers: A One Shot Review» журналы «Хашиш жегіштің» бірінші басылымын толыққанды қайта басып шығарды, ал Дэвид Эбиннің «Дроги тәжірибесі» кітабында «Хашиш жегіштен» үш тарау енді. 1966 жылы Дэвид Соломон редакциялаған «Марихуана қағаздарында» үзінділер жарияланды. 1970 жылы Грегг Пресс 1857 жылғы басылымның қайта басылуын шығарды, ал Беркли Барб бірнеше тарауларды қайта басып шығарды. Осы уақытқа дейін Лудлоу есірткі мен нашақорлықты зерттеушілер және есірткіге қарсы мәдениеттің өкілдері тарапынан қайта ашылды.

1971 жылы «The International Journal of the Addictions» журналында Ориана Дж. Калант «Хашиш жегішті» марихуананың әсерін керемет сипаттаған деп тапты: Лудлоу марихуананың өзіне тән субъективті әсерлерінің көпшілігін ерекше көзге түсетіндей білген. Ол сондай-ақ дозаның әсерге қатынасын, жеке адамдар арасындағы айырмашылықтарды, жағдай мен ортаның әсерін және тәуелділіктің дамуын одан бұрын ешкім сияқты толыққанды және шеберлікпен баяндады. Оның бастапқы мотивтері, оның жеке басының ерекшеліктері, анық зиянды әсерлеріне қарамастан, міндетті түрде қолдану, тоқтаусыз маскүнемдікке ұшырау, дозаны біртіндеп азайту мүмкін емеуі, және күрт тоқтатудан кейін туындайтын қатты құштарлық пен депрессия, бәрі де нақты сипатталған. Лудлоу тоқтату кезінде физикалық белгілердің жоқтығын және оның опиум тоқтатудан қаншалықты ерекшеленетінін де атап өтті. Кері перспективада қарағанда, Лудлоудың баяндамасында қазіргі біліммен сәйкес келетін тағы бірнеше ерекшеліктерді анықтауға болады, бірақ оның замандастары оларды біле алмайтын. Мысалы, төзімділіктің бастапқы өзгеруі, эйфория мен галлюцинациялар арасындағы байланыс, галлюцинациялық процестер мен оған байланысты эмоционалдық реакциялардың айырмашылығы, спонтанды және есірткі шақырылған сезім өзгерістері арасындағы қатынас, марихуана мен басқа галлюциногендердің әсері арасындағы ұқсастық, есірткіні алмастыру терапиясы (опиум, темекі) және психотерапия мен абрактивті жазудың рөлі, бәрі де қазіргі ойлармен сәйкес келеді. Бұл тұжырымдар қазіргі оқырманға Лудлоудың жазбаларының ерекше дәлдігі мен сезімталдығына одан да көп сенімділікпен қарауға мүмкіндік береді. 1970 жылдардың ортасында «Хашиш жегіштің» екі жаңа басылымы жарық көрді, біреу Сан-Францисконың «City Lights Books» баспасынан, екіншісі Майкл Хоровичтің редакциялаған және «Level Press» баспасынан шыққан, жақсы түсіндірілген және суреттелген нұсқасы. 1970 жылдардың соңына қарай, Фитц Хью Лудлоудың суретін Юнион колледжінің футболкасында табуға болады, өйткені колледж 1979 жылы «Фитцху Лудлоу күнін» тойлады. 2000 жылдары Лудлоу Теренс Маккенна арқылы жаңа психоделик қолданушыларға таныстырылды, ол «Victorian Tales of Cannabis» атты таспалар жинағы үшін «Хашиш жегіштен» тарауларды оқыды және Лудлоуды өзінің кітаптарында жиі мақтады, Лудлоу «Уильям Берроуз бен Хантер С. Томпсон сияқты кейінгі жазушылардың фармакопикалық әдебиеттер дәстүрін қалады. Ол генийдің бір бөлігі, бір бөлігі ақылсыз, Капитан Ахаб пен П.Т. Барнумның арасындағы, хешпен маскүнем болған Марк Твен сияқты. Оның хеш әлеміне қадам басқандағы еркін, псевдоғылыми ашықтығына қызықтылық тудырады».

«Хашиш жегіш» Лудлоудың ең көп еске алынатын туындысы болып табылады. 19 ғасырдан бері оның басқа бір ғана кітабы, «The Heart of the Continent», жаңа басылымды көрді.