Құрған тілдерінің жоғалып кеткен анатолиялық тармағы

Кіріспе

Үнді-еуропа тілдерінің жойылған тармағы

Анатолия тілдері – қазіргі Түркияның бір бөлігі Анатолияда сөйленген үнді-еуропа тілдерінің жойылған тармағы. Ең танымал анатолия тілі – хетт тілі, ол ең ерте куәландырылған үнді-еуропа тілі саналады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басына дейін табылмай келген бұл тілдер, көбінесе үнді-еуропа тілдері отбасынан ең бірінші бөлініп шыққан тармақ деп есептеледі. Хетт және лувия тілдеріндегі ḫ және ḫḫ дауыссыздарының табылуы прото-үнді-еуропа тіл білімінің ларингиялық теориясын қолдады. Хетт тілінің жазбалары қола дәуірінен кейін тоқтаса, иероглифтік лувия тілі Ассирияның нео-хетт мемлекеттерін басып алғанға дейін сақталды. Анатолия тілдеріндегі әліпбилік жазулар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының басына дейін шашыраңқы түрде кездеседі, бірақ грек отарлауының нәтижесінде Анатолия эллинизациясына ұшырап, жойылды.

Шығу тегі

Анадолу тармағы көбінесе Индоеуропа тілінен ең ерте бөлінген деп саналады, Индо-Хетт немесе "Архаикалық ПИЕ" деп аталатын кезеңнен; әдетте б.з.д. 4 мыңжылдықтың ортасында деп есептеледі. Құрған гипотезасы бойынша, алғашқы анатолиялық тілдес адамдардың Анатолияға қалай жеткеніне қатысты екі мүмкіндік бар: солтүстіктен Кавказ арқылы немесе батыстан Балқан арқылы; Мэллори (1989), Штайнер (1990) және Энтони (2007) соңғысын сәл ықтимал деп санайды. Квентин Аткинсон және басқалардың Байес тұжырымдамасы мен глоттохронологиялық маркерлерді пайдаланатын статистикалық зерттеулері Анатолияда Индоеуропа тілінің пайда болғанын қолдайды, бірақ әдістің дұрыстығы мен дәлдігі талқылауға ашық. Сернавода мәдениеті, Средний Стог мәдениетімен бірге, анатолия тілдерінің бастауы болды деп саналады және Анатолия тілдерін Балқан арқылы Анатолияға әкелді, Анатолия Proto-Indo-Анатолия тілінен бөлінгеннен кейін, кейбір тіл білімі мамандары мен археологтар оны Средний Стог мәдениетінің аймағына орналастырады. Петра Гюдегебуре Анатолияның б.з.д. 4500 жылға дейін солтүстікте ПИЕ-ден бөлініп, Кавказ арқылы көшіп, шамамен б.з.д. 2500 жылға қарай Анатолияға жеткенін болжайды.

Фоналогия

Анадолы тілдерінің фонологиясы Үнді-Еуропа тілдерінің туысқан тармақтарында жоғалған айырмашылықтарды сақтайды. Атап айтқанда, анадолы тілдері хетт тіліндегі āran (ср. ежелгі грек тілінде ὄρνῑς, литва тілінде eręlis, көне скандинав тілінде ǫrn, PIE *h₃éron) және ликия тіліндегі 𐊜𐊒𐊄𐊀 χuga (ср. латын avus, көне прус awis, архаикалық ирланд ᚐᚃᚔ (avi), PIE *h₂éwh₂s) сияқты сөздерде PIE ларингеалдарын сақтап қалды. PIE-нің үш артқы дауыссыз сериясы да прото-анатолия тілінде ерекше қалды және лувик тілдерінде әртүрлі өзгерістерге ие, мысалы, лувия тілінде *kʷ > ku, *k > k және *ḱ > z. Прото-анатолия ларингеалдық дауыссыз *H күшейіп және әлсіреп, клинописьте екі еселенген ḫḫ немесе қарапайым ḫ түрінде кездеседі. Хетт тіліндегі *H өзгерістері угартика және египет тілдеріндегі қарыз сөздерге, сондай-ақ дауыстылардың өзгеруіне сүйене отырып, көмейлік үскіріктер ретінде, ал лувия тіліндегі өзгерістер тіл ұшымен жасалатын үскіріктер ретінде түсіндіріледі. Ларингеалдар лидия тілінде жоғалып кетті, бірақ ликиялық 𐊐 (χ) және карийлік 𐊼 (k) түрінде сақталды, екеуі де [k] деп айтылады, сондай-ақ ерін-жақ дауыссыздары — ликиялық 𐊌 (q), карийлік 𐊴 (q) — лабиализацияланған кезде. Прото-анатолия тілінде оларды жүзеге асыру мүмкіндіктері ретінде көмейлік үскіріктер, тіл ұшымен жасалатын үскіріктер немесе тіл ұшымен жасалатын тоқтаулар қарастырылады.

Іс-әрекеттер

Ежелгілігіне қарамастан, анатолия тілінің морфологиясы басқа ерте үнді-еуропалық тілдерге қарағанда айтарлықтай қарапайым. Етістік жүйесінде тек екі уақыт (қазіргі/болашақ және өткен), екі рай (белсенді және орта/пассив) және екі модальдық түр (хабарламалық және бұйрық) бар, ал тохария, санскрит және ежелгі грек тілдері сияқты басқа көне үнді-еуропалық тілдерде кездесетін шартты және тілек модальдық түрлері жоқ. Анатолиялық етістіктер әдетте екі жіктелуге бөлінеді: mi жіктелуі және ḫi жіктелуі, олардың бірінші жақ, жекеше түріндегі қазіргі хабарламалық жұрнағы бойынша хетт тілінде аталған. mi жіктелуінің анатолиядан тыс жерлердегі туыс тілдері бар, ал ḫi жіктелуі ерекше және прото-үнді-еуропа тілінде қайталанған немесе күшейтілген түрінен шыққан болуы мүмкін.

Жынысы

Анадолылық гендерлік жүйе екі классқа негізделген: тірі және тірі емес (оларды ортақ және бейтарап деп те атайды). Прото-анадолы тілі, PIE-ден жеке әйелдік келісім класын мұраға алмағаны анық. Екі гендерлік жүйе PIE-дегі a түбірлерінің o түбірлерімен фонетикалық бірігуінен кейін ер және әйел гендерлерінің қосылуы ретінде сипатталған. Дегенмен, ликия тілінде *eh2 жұрнағымен жасалған мұрагерлік есімдер тобының табылуы, сондай-ақ прото-анадолы тілінде PIE-де әйел гендерінің болғандығына күмән келтірді. Анатолиялық емес үнді-еуропа тілдерінде әдетте ā арқылы белгіленетін әйел гендері, анатолиялық абстрактті есімдер мен жиынды есімдерде куәландырылған *h2 туынды жұрнағымен байланысты болуы мүмкін. *ih2 қосымшасы анатолия тілінде сирек кездеседі, бірақ тохар тілінде әйелдік маркер ретінде толыққанды қолданылады.

Іс

Прото-анатолий тілі прото-индоевропалық тілдің атау септеу жүйесін сақтап қалды, оған шақыру, белгісіз, анықталған, құрал, беру, меншік және орналасқан септеулер кірді, сондай-ақ жаңадан қосымша бағыт септеуін енгізді.

Синтаксисі

Анатолия тіліндегі негізгі сөз тәртібі – Ликиядан басқа, жайттарды бірінші қойып, содан соң етістік келеді. Клаузаның басындағы бөлшектер анатолиялық синтаксистің ерекше белгісі болып табылады; нақты бір сөйлемде жалғаушы немесе бірінші буынды сөз Ваккернагель позициясындағы клитикалар тізбегін көбінесе қамтиды. Энклитикалық жалғаулар, сөйлеу маркерлері, жалғаулар және жергілікті немесе модальді бөлшектер қатаң ретпен орналасқан орындарда пайда болады. Бөлшектер тізбегінің алдына шығарылған сөздер тақырып ретінде қарастырылады. Бұл модельде тек бір анық топ – лувик тілдері ғана танылады. Дегенмен, тармақталу ретін өзгерту және жаңарту жұмыстары жалғасуда. Екінші нұсқа хетт тілін Батыс Анатолия тілінен ажыратады және соңғысын лидиялық, палайлық және лувиялық топтарға бөледі (лувиктердің орнына).

Хетт

Хетт тілі (nešili) шамамен б.з.д. 1650–1200 жылдары құрылған, сол кезде Анатолияның көп бөлігін билеген Хетт империясының тілі болды. Хетт тілінің ең ерте деректері – б.з.д. 19 ғасырға жататын Күлтепе жазбалары, қаланың ішіндегі ассириялық саудагерлер анклавы – карум канештің аккад тіліндегі жазбалары. Бұл жинақта хетт есімдері мен аккад тіліне хетт тілінен ауысқан сөздер тіркелген. Хетттер бұл қалаға Неша деп ат қойған, осыдан тілдің өзіндік атауы – Нешили шыққан. Анклавтың ассириялықтарға тиесілі болуы және қала атауының тіл атауына айналуы, хетттердің Анатолияның орталық бөлігінде ықпалды, тіпті үстемдік құрғандығын көрсетеді. Хетт жазбаларының негізгі қоры – қазіргі Түркияның Боғазкөй (бұрынғы атауы Боғазкале) қаласының жанындағы тау беткейінде орналасқан Хаттуша хандық қаласының жазбаларынан алынған, шамамен 30 000 саз тақташаның сынықтары. Олардың тек бір бөлігі ғана зерттелген. Жазбалар Анатолия тілінде сөйлейтіндердің жергілікті хаттилерден күш алып, ақырында патшалықтың Анатолиялықтардың құқығына айналуына дейін болған жолын көрсетеді. Осыдан кейін хаттилер туралы көп мәлімет қалмады, бірақ хетттер бұл атауды сақтап қалды. Жазбаларға діни ғұрыптар, медициналық трактаттар, хаттар, заңдар және басқа да қоғамдық құжаттар кіреді, бұл өркениеттің көптеген қырларын тереңінен зерттеуге мүмкіндік береді. Жазбалардың көп бөлігі б.з.д. 13 ғасырға (Кейінгі қола дәуірі) жатады. Олар Месопотамия жазу жүйесінен көп нәрсені алған клинописьпен жазылған. Бұл жазу жүйесі буындық жазу болып табылады. Бұл факті, аккад және шумер тілдеріндегі сөздердің жиі қолданылуымен, сондай-ақ бүкіл сөздерді білдіретін логограммалардың (немесе белгілердің) қолданылуымен бірге, түпнұсқаның формасын анықтауда маңызды қиындықтар тудырады. Дегенмен, V, CV, VC, CVC формасындағы буындарды көрсететін фонетикалық буын белгілері де бар, мұнда V – «дауыссыз дыбыс», ал C – «деңгейлі дыбыс». Хетт тілі ерте, орта және жаңа (нео) деп бөлінеді. Күндері шамамен өзгеріп тұрады. Олар тарихи кезеңдер мен жазу жүйесінің нұсқаларының шамамен сәйкес келуіне негізделген: Ескі патшалық және Ескі жазу, Орта патшалық және Орта жазу, Жаңа патшалық және Жаңа жазу. Фортсон патшалардың билік ету кезеңдеріне сүйене отырып, бұл мерзімдерді б.з.д. 1570–1450, б.з.д. 1450–1380 және б.з.д. 1350–1200 жылдары деп көрсетеді. Бұл мерзімдер глоттохронологиялық емес. Барлық клинописьте жазылған хетт жазбалары б.з.д. 1200 жылы Хаттушаның қирауымен және империяның құлауымен аяқталды.

Hittite (nešili) was the language of the Hittite Empire, dated approximately 1650–1200 BC, which ruled over nearly all of Anatolia during that time. The earliest sources of Hittite are the 19th century BC Kültepe texts, the Akkadian language records of the kârum kaneš, or "port of Kanes," an Assyrian enclave of merchants within the city of kaneš (Kültepe). This collection records Hittite names and words loaned into Akkadian from Hittite. The Hittite name for the city was Neša, from which the Hittite endonym for the language, Nešili, was derived. The fact that the enclave was Assyrian, rather than Hittite, and that the city name became the language name, suggest that the Hittites were already in a position of influence, perhaps dominance, in central Anatolia. The main cache of Hittite texts is the approximately 30,000 clay tablet fragments, of which only some have been studied, from the records of the royal city of Hattuša, located on a ridge near what is now Boğazkale, Turkey (formerly named Boğazköy). The records show a gradual rise to power of the Anatolian language speakers over the native Hattians, until at last the kingship became an Anatolian privilege. From then on, little is heard of the Hattians, but the Hittites kept the name. The records include rituals, medical writings, letters, laws and other public documents, making possible an in depth knowledge of many aspects of the civilization. Most of the records are dated to the 13th century BC (Late Bronze Age). They are written in cuneiform script borrowing heavily from the Mesopotamian system of writing. The script is a syllabary. This fact, combined with frequent use of Akkadian and Sumerian words, as well as logograms, or signs representing whole words, to represent lexical items, often introduces considerable uncertainty as to the form of the original. However, phonetic syllable signs are present also, representing syllables of the form V, CV, VC, CVC, where V is "vowel" and C is "consonant". Hittite is divided into Old, Middle, and New (or Neo ). The dates are somewhat variable. They are based on an approximate coincidence of historical periods and variants of the writing system: the Old Kingdom and the Old Script, the Middle Kingdom and the Middle Script, and the New Kingdom and the New Script. Fortson gives the dates, which come from the reigns of the relevant kings, as 1570–1450 BC, 1450–1380 BC, and 1350–1200 BC respectively. These are not glottochronologic. All cuneiform Hittite came to an end at 1200 BC with the destruction of Hattusas and the end of the empire.

Палалық

Пала тілінде сөйлеген, солтүстік-орталық Анатолияның Пала (кейін Пафлагония) аймағында кең таралған, шамамен б.з.б. 13 ғасырда жойылған. Бұл тіл көне хетт мәтіндерінде келтірілген дұғалардың шағын бөліктері арқылы ғана белгілі. Пала мәдениетінің орнына басқа мәдениет келгені, тіпті халқы да алмастырылған болуы мүмкін, бұл хеттілер тоқтата алмаған Каска тайпаларының шапқынының нәтижесінде болды.

Лувик филиалы

Лувик терминін Крейг Мелхерт анатолиялық тілдердің басқа тілдерімен салыстырғанда жақын туысқандық байланысы бар бірнеше тілді қамтитын тармақтың түйіні ретінде ұсынды. Бұл жаңа сөз емес, себебі XX ғасырдың басында Лувик атауы Анатолия тілдері тобын немесе хетт мәтіндерінде Лувий тілдері ретінде танылған тілдерді білдіру үшін қолданылған. Атау хетт тіліндегі *лувили* сөзінен шыққан. Лувик терминінің бұрынғы қолданылуы Лувий пайдасына тоқтатылды. Ал қазір Лувий немесе Лувик деп аталатын көптеген тілдердің мәні тек XX ғасырдың соңында ғана анықталды. Болашақта одан да көп фрагменттер табылса мүмкін. Лувий және Лувик сөздері ағылшын тілінде басқа мағыналарды да білдіреді, сондықтан қазір Лувий және Лувик терминдері қолдануға артықшылық беріледі. Лувий және оның ең жақын туыстары үшін Лувик термині ұсынылғанға дейін, ғалымдар Лувий терминін «Лувик тілдері» мағынасында қолданған. Мысалы, Сильвия Лурагидің Лувий тармағы, ол «Лувий тобы» деп атаған негізгі тілден басталады, бұл логикалық тұрғыдан Жалпы Лувий немесе Прото-Лувийдің орнында тұрады. Оның үш ұрпағы, оның сөзінше, Мильян, Прото-Лувий және Ликий, ал Прото-Лувий клинопись және иероглифтік Лувий тілдеріне бөлінеді.

Луви тілінде

Лувия тілі мың жылдан астам уақыт бойы екі түрлі жазуда сақталған: клинопись және анатолиялық иероглифтер. Алдыңғы зерттеулер бұл екі корпусты жеке тілдік бірліктер ретінде қарастырғанмен,

Клинопись корпусы (Мелхерттің CLuwian) негізінен Боғазкөйден алынған хетт мәтіндеріндегі глоссаларда және қысқа фрагменттерде кездеседі. Шамамен 30 000 тақташаның 200-ге жуығы CLuwian жазбаларын қамтиды. Көптеген тақташалар Орта және Жаңа жазу үлгісін көрсетеді, бірақ кейбір Ескі жазу фрагменттері де табылды. Бенджамин Фортсон «лувия тілі хетттер қабылдаған ритуалдарда қолданылған» деген гипотеза ұсынады. Лувия жазбалары бар тақташалардың көп бөлігі Кидзуватнадан шыққан ритуалдарды көрсетеді. Алайда, хетт мәтіндеріндегі көптеген лувий глоссалары (шет тіліндегі сөздер) басқа диалектті, атап айтқанда Империялық лувияны көрсетеді. Тақташалардың хетт тілі кейде интерференциялық ерекшеліктерді көрсетеді, бұл олардың лувия тілінде сөйлейтін адамдармен жазылғанын көрсетеді. Иероглифтік корпус (Мелхерттің HLuwian) Анатолиялық иероглифтерде сақталған, ол Империялық лувия және оның мұрагері – Темір дәуірінің лувия тілін көрсетеді. Боғазкөйде HLuwian жазбаларының табылуы оны бұрын «иероглифтік хетт» деп санауға себеп болды. CLuwian және HLuwian табылған контексттер негізінен ерекшеленеді. Анник Пейн былай деп мәлімдейді: «Диграфтық мөрлерді қоспағанда, екі жазу ешқашан бірге қолданылмаған». HLuwian мәтіндері балшықтан, қабықтан, қыш сынықтарынан, керамикадан, металдан, табиғи тас беттерінен, құрылыс тастарынан және мүсіндерден, әсіресе оюлы арыстан суреттерінен табылды. Суреттер рельеф немесе контррельеф түрінде кескінделген, олар кесу арқылы немесе бояумен жасалған. Сондай-ақ, мөрлер мен мөр басымдары да бар. Мөр басымы – мөрдегі рельефті бейнеленген иероглифтік белгілердің контррельефтік ізбесі. Нәтижесінде, қолтаңбаны мөр балауызы сияқты жұмсақ материалға басып немесе орап беруге болады. HLuwian жазу жүйесінде 500-ге жуық белгі бар, оның 225-і логограммалар, ал қалғаны – V, CV немесе сирек CVCV пішіміндегі сөз тіркестерін білдіретін, функционалдық анықтауыштар мен сөз тіркестері. HLuwian мәтіндері б.з.д. 14 ғасырға дейін Хаттусадағы мөрлер мен мөр басымдарындағы аттар мен лауазымдарда кездеседі. Ұзындығырақ мәтіндер б.з.д. 13 ғасырда пайда бола бастады. Пэйн қола дәуірі HLuwian-ын Империялық лувия деп атайды. Барлық хетт және CLuwian б.з.д. 1200 жылы, Соңғы қола дәуірінің құлауының бір бөлігі ретінде аяқталады, бірақ Хетт империясының «құлауы» түсінігі оңтүстікке қатысты жұмсатылуы керек, онда бірқатар Сиро-Хетт мемлекеттерінің өркениеттері үзіліссіз жалғасты, HLuwian-ды қолданады, оны Пэйн Темір дәуірінің лувия тілі деп атайды және б.з.д. 1000–700 жылдарға дейін датарады. Бұл дербес «Нео-Хетт» мемлекет басшылары енді Хаттусаға есеп беруге қажеттілігі болмаған деп болжауға болады. HLuwian кен орындары Солтүстік Сирия мен Оңтүстік Анатолиядағы он қала-мемлекеттен: Киликия, Хархамеш, Телл Ахмар, Марас, Малатия, Коммаген, Амук, Алеппо, Хама және Табаль.

The cuneiform corpus (Melchert's CLuwian) is recorded in glosses and short passages in Hittite texts, mainly from Boğazkale. About 200 tablet fragments of the approximately 30,000 contain CLuwian passages. Most of the tablets reflect the Middle and New Script, although some Old Script fragments have also been attested. Benjamin Fortson hypothesizes that "Luvian was employed in rituals adopted by the Hittites." A large proportion of tablets containing Luwian passages reflect rituals emanating from Kizzuwatna. On the other hand, many Luwian glosses (foreign words) in Hittite texts appear to reflect a different dialect, namely Empire Luwian. The Hittite language of the respective tablets sometimes displays interference features, which suggests that they were recorded by Luwian native speakers. The hieroglyphic corpus (Melchert's HLuwian) is recorded in Anatolian hieroglyphs, reflecting Empire Luwian and its descendant Iron Age Luwian. Some HLuwian texts were found at Boğazkale, so it was formerly thought to have been a "Hieroglyphic Hittite". The contexts in which CLuwian and HLuwian have been found are essentially distinct. Annick Payne asserts: "With the exception of digraphic seals, the two scripts were never used together." HLuwian texts are found on clay, shell, potsherds, pottery, metal, natural rock surfaces, building stone and sculpture, mainly carved lions. The images are in relief or counter relief that can be carved or painted. There are also seals and sealings. A sealing is a counter relief impression of hieroglyphic signs carved or cast in relief on a seal. The resulting signature can be stamped or rolled onto a soft material, such as sealing wax. The HLuwian writing system contains about 500 signs, 225 of which are logograms, and the rest purely functional determinatives and syllabograms, representing syllables of the form V, CV, or rarely CVCV. HLuwian texts appear as early as the 14th century BC in names and titles on seals and sealings at Hattusa. Longer texts first appear in the 13th century BC. Payne refers to the Bronze Age HLuwian as Empire Luwian. All Hittite and CLuwian came to an end at 1200 BC as part of the Late Bronze Age collapse, but the concept of a "fall" of the Hittite Empire must be tempered in regard to the south, where the civilization of a number of Syro Hittite states went on uninterrupted, using HLuwian, which Payne calls Iron Age Luwian and dates 1000–700 BC. Presumably these autonomous "Neo Hittite" heads of state no longer needed to report to Hattusa. HLuwian caches come from ten city states in northern Syria and southern Anatolia: Cilicia, Charchamesh, Tell Akhmar, Maras, Malatya, Commagene, Amuq, Aleppo, Hama, and Tabal.

Ликия

Ликия (Милиан "Ликия В" болған кезде "Ликия А" деп аталды) классикалық Ликияда, Оңтүстік-Батыс Анатолияда сөйленген. Бұл туралы 172 жазу, негізінен тасқа, шамамен 150 жерлеу ескерткішінен және 32 мемлекеттік құжаттан мәлімделген. Жазу жүйесі – ликия әліпбиі, ликиялықтар грек әліпбиінен өзгерткен. Жазбалардан өзге, ликиялық есімдері бар 200-ден астам монеталар сақталған. Мәтіндердің кейбіреуі ликия және грек тілдерінде екі тілде жазылған, ал біреуі – Летоон үш тілді жазуы, ликия, грек және арамей тілдерінде. Ең ұзын мәтін – 250 жолдан тұратын Ксантус стеласы – бастапқыда грек және ликия тілдерінде екі тілде жазылған деп есептелген; алайда, басқа, тығыз байланысты тілдегі бір шумақ, қазір Милиан тілі деп танылған "Ликия В" стилі, стеланы үш тілді етеді. Монеталардың ең ертесі б.з.д. 500 жылға дейін сақталған; алайда, жазу жүйесінің дамуы мен енгізілуіне уақыт керек болған. Ликияның аты Гомерде кездеседі, бірақ одан да тарихи тұрғыдан хетт және египеттік құжаттарда "Теңіз халықтары" арасында, луккалар ретінде, лукка жерлерінде тұратындары ретінде айтылады. Кейінгі қола дәуірінен ликия мәтіні сақталған жоқ, бірақ аттар оның жалғасқандығын болжауға мүмкіндік береді. Ликия б.з.д. IV ғасырдың соңында толығымен эллинизацияланды, содан кейін ликия тілі табылмайды. Стивен Колвин осы және басқа да аз куәлік етілген лувик тілдерін "Кейінгі Лувик" деп атауға дейін барады, бірақ олар, мүмкін, кеш басталмаған. Сол сияқты, Иво Хайнал оларды – теңдес неміс терминін қолдана отырып – Jungluwisch деп атайды.

Мильян

Миллиан тілі бұрын ликий тілінің нұсқасы ("Ликий B") деп есептелген, бірақ қазір дербес тіл ретінде жіктеледі.

Кариан

Карияда кариан тілінде сөйленген. Ол Кария жалдамалы әскерлері мен Мемфис, Египетте (және Египеттің басқа жерлерінде) этникалық анклавтың басқа мүшелері қалдырған жазулардан, грек деректеріндегі жеке есімдерден, Кариядан табылған жиырма жазудан (оның ішінде төрт екі тілді жазу), Эгей әлемінің басқа жерлеріндегі сирек жазулардан және ежелгі авторлар кариан деп атаған сөздерден фрагменттер түрінде сақталған. Жазулар б.з.б. 7 ғасырында алғаш рет пайда болды.

Сидетик

Сидетик тілі Сиде қаласында қолданылған. Бұл тілдің бар екені монеталардағы жазулар мен б.з.б. 5-2 ғасырлардағы екі тілде жазылған жазбалардан белгілі.

Пизидиялық

Писидияда писидий тілі сөйленген. Біздің заманымыздың бірінші-екінші ғасырларына қарай жасалған тридцинаға жуық қысқа жазулардан белгілі, ол Ликия және Сидетика тілдерімен тығыз байланысты болып көрінеді.

Калашма

Калашма тілі Калашма аймағында, шамамен қазіргі Болу қаласының жанында сөйленген. Ол Хаттусада табылған жалғыз жазу арқылы белгілі.

Лидия

Лидия тілі Лидияда қолданылған. Анатолиялық тілдер тобында лидия тілі ерекше және күрделі орынға ие, біріншіден, тілдің дәлелдемелері мен түсінігі әлі де шектеулі болғандықтан, екіншіден, басқа анатолиялық тілдермен ортақ емес бірнеше ерекшеліктері бар. Лидия тілі б.з.д. 8-ші ғасырдың соңынан немесе б.з.д. 7-ші ғасырының басынан бастап б.з.д. 3-ші ғасырына дейін граффитилерде және монета жазуларында кездеседі, бірақ маңызды ұзындықтағы сақталған жазулар қазіргі кезде б.з.д. 5-4-ші ғасырлармен шектелген, яғни парсы үстемдігі кезеңімен. Қазіргі таңда сақталған лидия тіліндегі мәтіндердің саны жүзден сәл ғана асып түседі, бірақ олардың көп бөлігі сынықтардан тұрады.

Мүмкін басқа да тілдер

Бұл отбасының басқа да тілдері болған, бірақ олардан қалған жазбалар жоқ. Олардың ішінде Ликания мен Исаурияның алфавиттік кезеңде куәландырылмаған грек тілдері де бар. Осы аймақтарда қола дәуірінде тек хетт, хурит және лувий тілдері белгілі. Мизия және фригия сияқты аймақтың тілдері үнді-еуропалыққа жатады, бірақ анатолиялық емес, және анатолиялық тілдерге қарағанда Балқан түбегінен кейінірек Анатолияға келген деп саналады.