Кіріспе
Геральдикалық символ және христиан кресінің нұсқасы – Пруссиялық награда.
the Prussian award
Иерусалим кресі (сондай-ақ "бес бөлікті крест" немесе "крест және кіші кресттер") – геральдикалық крест және христиан кресінің нұсқасы. Ол әр төрт жағында бір-бірден орналасқан төрт кішкентай грек кресімен оралаған үлкен кресттен тұрады. Крест жорықтары кезінде кеңінен танымал болған бұл крест 1280 жылдардан бастап Иерусалим Корольдігінің белгісі және гербі ретінде қолданылды. Оны бүгінге дейін англикан, епископал және консервативті католиктер пайдаланады. Дизайнның "Иерусалим кресі" деп аталатын түрлері де бар, онда төрт кішкентай крест те крест тәрізді болады, немесе керісінше, орталық крест қарапайым грек кресі түрінде болады. Оны сондай-ақ "Иерусалим кресі" деп аталған Лотарингия кресімен шатастыруға болмайды.
Шығу тегі
Бес бұрышты айқыш белгісінің 11 ғасырда пайда болғандай көрінеді, бірақ оның Иерусалим Корольдігімен байланысы 13 ғасырдың екінші жартысына дейін сақталады. Бес бұрышты кресттің символикасы әртүрлі мағыналарда түсіндіріледі: Мәсіхтің бес жарасы, Мәсіх және төрт евангелист, немесе Мәсіх және әлемнің төрт жағы. Бес жараны бейнелейтін бес крест символикасы алғаш рет Нормандия графы Роберттің (1035 жылға дейін) қамқорлығымен Санкт-Брелад шіркеуінің қасиеттілік рәсімі кезінде тіркелген; кресттер шіркеудің алтарь тасына ойылып салынған. 1158–1180 жылдары Англияның Генрих II тұсында соғылған «крест және кішкентай кресттер» немесе Тилби монеталарының беткі жағында «Иерусалим кресті» бейнеленген, төрт кішкентай крест диагональ бойынша (декуссат) көрсетілген. Монеталардың беткі жағындағы ұқсас кресттік суреттер кем дегенде англосаксон дәуіріне дейін жетеді. Иерусалим Корольдігінің қаруы ретінде бұл сурет дәстүрлі түрде Готфрид Буйонға жатқызылады. Солайша, шамамен сол кезде күміс фондағы алтыннан жасалған Иерусалим кресті Иерусалим Корольдігінің гербі ретінде Камден тізімі сияқты ертедегі қару-жарақ тізімдерінде пайда болады. Иерусалим Королінің гербінде алтын күміс үстіне (Джон де Бриенн жағдайында күміс алтын үстіне) орналасқан, яғни металл үстіне металл қойылған, бұл гербтік түстік ережесін бұзу болды; мұндай әрекет Иерусалимнің қасиеттілігімен, қарапайым ережелерден жоғары тұруымен ақталады. Алтын мен күміс Псалм 68:13-те айтылған «күміспен жабылған көгершін және сары алтынмен жабылған қауырсынымен» байланыстырылған. 1273–1283 жылдары Константинопольдің Латын Императоры болған Филипп де Куртене (Византия империясы Константинопольді 1261 жылы қайта басып алғанмен) Иерусалим крестінің кеңейтілген түрін қолданды, онда төрт кішкентай кресттің әрқайсысы төрт кішірек крестпен қоршалған («Иерусалим крестінің ішіндегі Иерусалим кресті»).
Классикалық геральдика
Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде крестонос кресі түрлі крестонос мемлекеттері үшін қолданылған. 14 ғасырғы «Барлық патшалықтар кітабы» оны Себастеяның туы ретінде көрсетеді. Шамамен сол кезде Пиццигано картасы оны Тбилисидің туы ретінде пайдаланған (осы мысалға сүйене отырып, крестонос кресі 2004 жылы Грузияның туы ретінде қабылданды). 1570 жылдардың басында Иерусалимге сапар шеккен және Киелі қабір орденінің рыцары атанған венециялық ақсүйек Карло Магги өзінің елтаңбасына Иерусалим кресін қосты. Тарихнамалық деректер бойынша, Ұлы Петр 1693 жылы Ақ теңіздегі жорығында Иерусалим кресінің бір түрін көрсеткен туды қолданған.
Қазіргі заманғы қолданысы
Иерусалим айқышының бір түрі 1821 жылы мамыр айында Грекия Тәуелсіздік соғысында Пелион тауындағы Антимос Газис атындағы Революция жариялануында қолданылған. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: date=February 2013. Уэльс ханзадасы Альберт (кейін король Эдуард VII) 1862 жылы Иерусалимге келгенде, қолына Иерусалим айқышының татуировкасын салдырған. Германия императоры Вильгельм II 1898 жылы Иерусалимге сапар шегіп, Иерусалимдегі Құтқарушы лютеран шіркеуінің ашылуына қатысқандарға Иерусалим Эриннерунгскрейц (Иерусалимдегі естелік айқышы) орденін, Иерусалим айқышының пішінде табыс етті. 20 ғасырдың басында Иерусалим айқышы протестантизмде әлемдік жаңарудың символы ретінде қолданыла бастады. "Епископ шіркеуінің қызмет айқышы" деп аталатын туынды дизайнды алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тағы Англикан епископ шіркеуі қолданды. 1950 жылдары Иерусалим айқышы Deutscher Evangelischer Kirchentag (Германия евангелистік шіркеу конгресі) эмблемасы ретінде таңдалды, ал 1960 жылдан бастап орталық айқыш күшті айқыштан қарапайым грек айқышымен ауыстырылып, қарапайым түрде бейнеленді. Грузияның қазіргі туы 2004 жылы Пиззигано картасында көрсетілген Тбилиси туының негізінде қабылданды. Қасиетті қабірдің паптық ордені өзінің эмблемасы ретінде Иерусалим айқышын қолданады, ол сонымен қатар Иерусалимдегі қасиетті христиандық орындарында қызмет ететін францискан монахтарының басшысы, қасиетті жердің сақшысының таңбасында да қолданылады. Орденге бағынышты Иерусалимнің латын патриархаты да өзінің эмблемасында Иерусалим айқышын пайдаланады. Иерусалим айқышы – әлемдегі жоғары мектептер мен приходтардағы жастар үшін ұйымдастырылатын төрт күндік иезуиттік семинары – Кайрос символы болып табылады. Төрт айқыш семинардың ұраны "Төртіншісін өмір сүр" дегенді білдіреді. Юникод жинағындағы әртүрлі символдар тізімінде U+2629 CROSS OF JERUSALEM таңбасы бар. Алайда, ресми Юникод таңба кестесінде осы таңбаға сәйкес келетін глиф Иерусалим айқышы емес, қарапайым күшті айқыш ретінде көрсетілген.
When Albert, Prince of Wales (later King Edward VII), visited Jerusalem in 1862, he had a Jerusalem cross tattooed on his arm. German Emperor Wilhelm II visited Jerusalem in 1898 and awarded the Jerusalem Erinnerungskreuz (Jerusalem Memorial Cross) order in the shape of a Jerusalem cross to those who accompanied him at the inauguration of the Lutheran Church of the Redeemer, Jerusalem. In the early 20th century, the Jerusalem cross also came to be used as a symbol of world evangelisation in Protestantism. A derived design known as the "Episcopal Church Service Cross" was first used during World War I by the Anglican Episcopal Church in the United States. The Jerusalem cross was chosen as the emblem of the Deutscher Evangelischer Kirchentag (German Evangelical Church Congress) in the 1950s, since the 1960s shown in a simplified form where the central Cross potent is replaced by a simple Greek cross. The modern flag of Georgia was introduced in 2004 on the basis of the flag of Tbilisi shown in the Pizzigano chart. The papal Order of the Holy Sepulchre uses the Jerusalem cross as its emblem, in red, which is also used in the arms of the Custodian of the Holy Land, head of the Franciscan friars who serve at the holy Christian sites in Jerusalem, and whose work is supported by the Order. The Latin Patriarchate of Jerusalem, affiliated with the Order, also uses the Jerusalem cross in its emblem. The Jerusalem cross is also the symbol of Kairos, a four day Jesuit retreat that is held for youth in high schools and parishes around the world. The four crosses are used to symbolize the motto of the retreat, "Live the fourth". The Unicode character set has a character ☩, U+2629 CROSS OF JERUSALEM in the Miscellaneous Symbols table. However, the glyph associated with that character according to the official Unicode character sheet is shown as a simple cross potent, and not a Jerusalem cross.
Жиілікті таңдау беттері
Иерусалим кресті жиілікті таңдаулы беттерде жиі қолданылады. Иерусалим кресті периодтық элемент ретінде тартымды таңдау болып табылады, себебі мұндай таңдау жиілікті таңдаулы беттің түсу бұрышына сезімталдығын төмендетеді.