Кіріспе

Артха (санскрит: अर्थ, IAST: artha; пали: Атта, тамил: பொருள், poruḷ) – индуистік дәстүрлерде адам өмірінің төрт мақсатының бірі. Ол мансап, дағдылар, денсаулық, байлық, гүлдену және толыққанды өмір үшін қажетті құралдар мен ресурстарды қамтиды. Артха индуизм, буддизм және джайнизм діндерінің кітаптарында кең мағынада қолданылады. Бұл ұғымның бірнеше мағынасы бар, олардың барлығы "өмір сүру құралы", қалаулы жағдайға жетуге мүмкіндік беретін іс-әрекеттер мен ресурстарды білдіреді. Артха жеке адамға да, мемлекетке де қатысты. Жеке адам үшін артха байлықты, мансапты, күнкөріс үшін белсенділікті, қаржылық тұрақтылықты және экономикалық өркендеуді қамтиды. Артхаға дұрыс ұмтылу индуизмде адам өмірінің маңызды мақсаты саналады. Мемлекеттік деңгейде артха әлеуметтік, құқықтық, экономикалық және дүниелік мәселелерді қамтиды. Дұрыс Аршастра мемлекеттің маңызды және қажетті міндеті саналады. Индуистік дәстүрлерде Артха адам өмірінің басқа үш аспектісімен байланысты: Дхарма (игілік, дұрыс, моральдық өмір), Кама (құштарлық, сезімталдық, эмоционалдық қанағат) және Мокша (бостандық, құтылу, өзін-өзі іске асыру). Бұл төрт мақсат өмірдің төрт Puruṣārtha деп аталады және бір-біріне қайшы келмейді.

Анықтама және мағынасы

Арты – түсінік ретінде бірнеше мағынаны қамтиды. Артаның мағынасын немесе дхарма, кама және мокша сияқты ұқсас терминдерді бір ғана ағылшын сөзімен түсіну қиын. Джеймс Лохтефелд оны адамның күнкөріс жасауына, тірі қалуына, еркін адам ретінде өркендеуіне мүмкіндік беретін көзқарас және қабілет деп сипаттайды. Бұл өзінің және өзіне жауапты сезінетін адамдардың экономикалық әл-ауқаты, қауіпсіздігі және денсаулығын қамтиды. Арта – адамның өмір сүруіне қажетті барлық нәрсе, оның қоршаған ортасы. Карл Поттердің айтуынша, арта – мақсатсыз ақша жинаудың соңғы жағдайы да, аяқсыз мақсаты да емес, ал пурушартхалар туралы түсінік – аңыз. Әртүрлі мектептер мен ежелгі санскрит мәтіндері келісімге келмейді, дейді Кришна, керісінше, арта мен пурушартханың мағынасы туралы пікірталас пен түрлі көзқарастарды ұсынады. Тіпті бір жазбада, мысалы, "Манусмритиде" де қайшылықтар мен келіспеушіліктер кездеседі. Кейбір ежелгі үнді мәтіндері арта – құштарлықты қанағаттандыруға мүмкіндік беретін құралдар дейді; кейбіреулері байлықты, кейбіреулері билікті, ал бхакти мектептері сияқтылары – Құдайды сүюге арналған құралдарды қамтиды. Кришнаның пікірінше, мұның себебі адамдардың қажеттіліктерінің әртүрлілігінде. Мүмкін, Кришна артта – кама мен карманың бір бөлігі ғана дейді. Гевин Флуд артханы – дхарманы (адамгершілік жауапкершілікті), каманы (махаббатты) және мокшаға (рухани азаттыққа) қадам басуды бұзбайтын «дүниелік табысқа жету» деп түсіндіреді. Флуд атап көрсетеді, ежелгі индуистік әдебиетте арта, сондай-ақ пурушартха – Адамның (жеке адам емес) мақсаты ретінде жақсы түсініледі. Басқаша айтқанда, бұл адам өмірінің төрт мақсатының бірі. Адамның тірі қалуы мен өркендеуі үшін арта қажет – яғни экономикалық қызмет, байлықты жасау, дүниелік жетістік, пайда, саяси табыс және адам өмір сүруіне қажеттінің бәрі. Бұл уақыт өте келе Катурварга (мокшаны қоса алғанда төрт категория) ұғымына айналды. Катурварга да Пурушартха деп аталады. Индуизмнің Мимамса мектебі артха, дхарма және каманы пурушартха мен кратвартханы салыстырып түсіндірді. Пурушартха – яджнаның адамдық мақсаты, ал кратвартха – яджнаның құрбандық мақсаты. Олар барлық адам әрекеттерінің екі әсері бар екенін мойындап, түсіндірді: біріншіден, әрбір әрекет оған қатысушыларға қарамастан өзіне әсер етеді; екіншіден, әрбір әрекеттің адамдық мәні, үміті және тілегі болады және ол әрбір адамға жеке әсер етеді. Содан кейін Арты және адам баласының басқа да мақсаттары туралы шастралық әдебиет гүлденді: Дхармашастраларда дхарма, Арташастраларда арта, Камашастраларда кама (Камасутра – жинақтың бір бөлігі).

Арта, Кама және Дхарма арасындағы салыстырмалы басымдық

Ежелгі үнді әдебиетінде дхарма ең маңызды екеніне ерекше назар аударылады. Егер дхарма ескерілмесе, арта мен кама – тиісінше пайда мен қуаныш – қоғамдық хаосқа алып келеді. Гаутама Дхармашастра, Апастамба Дхармасутра және Яджнявалкья Смрити, мысалы, дхарманың бірінші орында тұратынын және арта мен камадан маңыздырақ екенін көрсетеді. Камасутраның авторы Вацьяна үш мақсаттың салыстырмалы құндылығын былай анықтайды: арта маңыздырақ және камадан бұрын келуі керек, ал дхарма ең маңызды және кама мен артадан бұрын келуі керек. Ежелгі үнді әдебиетінде арта, кама және дхарманың салыстырмалы басымдылығы әртүрлі адамдар мен жас топтары үшін әртүрлі екені айтылады. Сәби немесе бала кезінде білім мен кама басымдылыққа ие, жастық шақта кама мен арта басымдылыққа ие, ал қарттық шақта дхарма басымдылыққа ие. "Махабхарата" сияқты эпостар 12-ші кітабындағы түрлі кейіпкерлер арқылы дхарма, арта, кама және мокшаның салыстырмалы басымдылығын талқылайды. Риши Видура дхарма ең бастысы болуы керек дейді. Арджуна пайда мен өркендеусіз (арта) адамдардың дхарма мен камаға қабілеті жойылады деп мәлімдейді. Бхима қуаныш пен сексуалдық қанағат (кама) бірінші орында тұруы керек дейді, себебі оларсыз дхарма, арта немесе мокша болмайды. Юдхиштхира дхарма әрқашан адамды жетелеуі керек, тіпті арта мен кама мәселелерінде де, бірақ дхарма, арта және каманы теңестіру көбінесе шатастыратын және қиын екенін мойындайды.

Қазіргі заманғы маңызы

Гавин Флодтың пікірінше, пурушартхаға енген ұғымдар, оның ішінде арта, адам табиғатына терең түсінік пен көзқарас, сондай-ақ барлық адамдардың кездесетін қақтығыстарын көрсетеді. Бұл – адам өмірінің әртүрлілігін мойындап, оны түсінуге және адамдар арасында үйлесімділікке ұмтылу әрекеті, адам өмірінің бір немесе бірнеше жағын жоққа шығарудың немесе адамдарға белгілі бір қағида мен кодекс таңудың орнына. Дональд Дэвис арта, кама және дхарманың индуистік зерттеулерден асып, кеңінен қолданылатын адамдық мақсаттар екенін айтады. Олар – адам өмірінің мәніне қатысты үнділік перспектива, бұл көзқарас джайнизм мен буддизм әдебиеттерінде де кездеседі.