Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1958 жылы Айзек Азимовтың құпия романы.
1958 mystery novel by Isaac Asimov
"Өлім саудагерлері" – американдық жазушы Айзек Азимовтың 1958 жылғы құпия романы (кейіннен "Өлімнің иісі" деп қайта басылды, Азимовтың өзі таңдаған атауы). Роман университет профессорының зерттеуші студентінің эксперимент жүргізу кезінде қаза табуы туралы. Профессор өлімнің апат, суицид немесе кісі өлтіру екенін анықтауға тырысады. Бұл Азимовтың толыққанды романдық детектив (ғылыми фантастика емес) туындысы болды. Ол бұрын бірнеше детективтік әңгімелер жариялаған, кейіннен оларды "Азимовтың құпиялары" (1968) жинағында біріктірген, олардың кейбіреулерінде құпия белгілі ғылым арқылы шешілген. Азимовтың "Роботтар" сериясынан бұрынғы екі романы құпия мен ғылыми фантастиканы үйлестірген.
The Death Dealers is a 1958 mystery novel by American writer Isaac Asimov (later republished as A Whiff of Death, Asimov's preferred title). It is about a university professor whose research student dies while conducting an experiment. The professor attempts to determine if the death was accident, suicide or murder. The novel was Asimov's first novel length mystery (non science fiction) story. He had already published several mystery short stories, later collected as Asimov's Mysteries (1968), in some of which the mystery was solved by applying known science. Asimov's previous two novels from his Robots series combined mystery with science fiction.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бір бейсенбі күні түстен кейін профессор Брэйд аспирантының зертханасына барады. Ол Ральф Нойфелдті өлі, сутегі цианидін тыныс алған күйінде табады. Эксперименті барысында ол натрий ацетатының орнына натрий цианидін қолданған, екеуі де ақ ұнтақ. Кейін Брэйдті Ральфтың ісіне жауапты детектив Дони сұраққа алады. Үйге келгенде ол әйеліне Ральфтің өлімінің кісі өлтіру болуы мүмкін деген күдігін білдіреді. Әйелі оған ешкімге айтпауға кеңес береді, себебі бұл оның доценттік және профессорлық лауазымға қол жеткізу мүмкіндігін жояды. Келесі күні Брэйд зейнеткер профессор Кап Ансонмен кездеседі, ол Ральфтің өлімі үшін оны кінәлайды. Олар бірге хайуанаттар бағын аралайды, Ансон Брэйдті салыстырмалы биохимия саласын зерттеуге ынталандырады. Брэйд бас тартады, Ральфтің химиялық кинетикадағы жұмысын жалғастырғысы келетінін айтады. Ансон оған профессор Литтлбидің (химия кафедрасының меңгерушісі) Брэйдтің келісімшартын жаңартпауға шешім қабылдағанын хабарлайды. Жексенбі күні Брэйд Ральфтің зерттеу дәптерлерін оқып, Ральфтың деректері жалған екенін түсінеді, бұл ғылымдағы ең үлкен қателік. Дони келгенде, Брэйд оған деректерді жалғандау туралы айтады, бұл өзіне-өзі қол салуға себеп болуы мүмкін деп ұсынады. Алайда Дони бұл жайтты бұрып, Брэйд өзінің беделін сақтау үшін алаялықты жасыруға тырысқан болуы мүмкін дейді. Келесі күні Брэйд тағы да Кап Ансонмен кездеседі, ал одан кейін зертханада саботаж жасалған оттегі баллонынан жарақат алады. Енді құпияны ашуға бекінген ол, Донидің куәлігімен Ральфтің никелі Роберта Гудхьюдан жауап алады. Ол Ральфпен жалған деректер туралы дауласып кеткенін мойындайды. Бұл сөзді естіген жалғыз адам Кап Ансон болуы мүмкін. Брэйд Ансонды жалған деректерді жариялауға кедергі келтіру үшін Ральфті өлтірген деп айыптайды (бірақ өзіне жасалған қастандық туралы айтпайды). Ансон қылмысты мойындамайды, бірақ Дони Ансонды Брэйдке жасалған қастандық туралы білетінін мойндатуға мәжбүрлейді. Ансон Ральфті өлтіргенін және Брэйдке жасалған қастандықтың да себебі екенін мойындайды.
One Thursday afternoon, Professor Brade goes to visit his graduate student's laboratory. He finds Ralph Neufeld dead, having inhaled hydrogen cyanide. In his experiment, he had somehow used sodium cyanide instead of sodium acetate, both white powders. Later, Brade is questioned by Detective Doheny, who is in charge of Ralph's case. When he gets home, he reveals to his wife his suspicions that Ralph's death was murder. She cautions him not to tell this to anyone, as he would destroy any chance of getting an associate professorship and tenure. The next day, Brade meets with emeritus professor Cap Anson, who seems to blame him for Ralph's death. They visit the zoo together, and Anson encourages Brade to go into comparative biochemistry. Brade refuses, saying he wants to continue Ralph's work in chemical kinetics. Anson tells him that Professor Littleby (head of the chemistry department) has decided not to renew Brade's contract. On Sunday, Brade reads through Ralph's research notebooks and realizes that Ralph's data had been faked, a cardinal sin in science. When Doheny returns, Brade tells him about the faking, suggesting it as a possible motive for suicide. Doheny, however, twists it around and says that Brade might have been trying to protect his own reputation by hiding the fraud. The next day Brade again meets with Cap Anson, and immediately afterward in the lab, is almost killed by an oxygen cylinder which has been sabotaged. Now resolved to solve the mystery, he questions Ralph's fiancé Roberta Goodhue in the presence of Doheny. She admits that she and Ralph had had an argument about the faked data. The only person who could have overheard was Cap Anson. Brade accuses Anson of killing Ralph to prevent him from publishing the faked data (but does not mention the attempt on his own life). Anson denies the murder, but Doheny then tricks Anson into revealing that he knows about the attempt on Brade's life. Anson confesses to murdering Ralph and attempting to murder Brade.
Негізгі ғылым
Бұл оқиға екі химиялық фактіге негізделген. Біріншіден, құрбан болған Нюфельд реакция жүріп жатыр ма екенін тексеру үшін флаконның ашық мойнына иіскен. Әдетте, химиктер барлық химиялық заттарды у деп санауы керек, бірақ бұл әдет кең таралған және ол пайдалануға ниеттенген заттармен қауіпсіз болар еді. Қышқыл ерітіндіде ацетатты цианидпен алмастыру нәтижесінде цианид сутегі газы пайда болды, ол оның өліміне себеп болды. (Дегенмен, бұл ұшқыш газдың ішкі өлшеміндегі қаупі бар дозасы одан да жоғары болар еді.) Екіншіден, оттегі баллондарының клапандарына май жағылмайды, себебі жоғары қысымдағы оттек көмірсутектермен реакцияға түсіп, жарылғыш озонид қосылыстарын жасайды. Брэд клапанға жағылған майды уақтылы байқап, өмірін сақтап алады. Доени Ансонды алдап, оның көз алдында оттекті қосып жатқандай көрінеді, соның салдарынан Ансон Доениді тоқтатуға шақырып, май туралы білетінін аңғартады. Бірақ Брэд бұл майды кетіру үшін клапанды бұрыннан тазартып қойған болатын. (Осыған ұқсас өлтіру механизмі 1957 жылы Асимовтың "Өлімнің шаңы" әңгімесінде де кездеседі.)
The story hinges on two chemical facts. First, the victim Neufeld was in the habit of sniffing at the open neck of a flask in order to check that a reaction was occurring. Generally chemists must regard all chemicals as poison, but this habit was common practice and would have been safe with the chemicals he intended to use. Substituting cyanide for acetate in the acidic solution produced hydrogen cyanide gas, which killed him. (However, the actual lethal dose of the volatile gas would be substantially higher.) Second, valves on oxygen cylinders are never lubricated with oil, because oxygen under high pressure reacts with hydrocarbons to produce explosive ozonide compounds. Brade notices the oil on the valve in time to save his life. Doheny tricks Anson by pretending to turn on the oxygen in his presence, causing him to warn Doheny to stop, revealing that he knew about the oil. Brade, however, had already cleaned the valve to remove the oil. (A similar mechanism of murder appeared in Asimov's 1957 story "The Dust of Death".)
Кейіпкерлер
Луис Брэйд - органикалық химияның доценті. Дорис Брэйд - оның әйелі. Ральф Нойфельд - Брэйдтің параноид зерттеуші студенті. Еуропадан. Әкесі мен қарындасы қаза болған жағымсыз оқиғадан аман қалған. Кап Ансон - органикалық химик және Брэйдтің бұрынғы ұстазы. Роберта Гудхью - Брэйдтің тағы бір зерттеуші студенті. Мерил Фостер - органикалық химияның доценті. Брэйдтің әріптесі. Отто Ранке - физикалық химик. Брэйдтің әріптесі. Артур Литтлби - Брэйдтің бөлім меңгерушісі. Джек Доуни - полиция қызметкері.
Louis Brade – an assistant professor of organic chemistry. Doris Brade – his wife. Ralph Neufeld – a paranoid research student of Brade. From Europe. Survivor of "something unpleasant" in which father and sister were killed. Cap Anson – an organic chemist and Brade's former teacher. Roberta Goodhue – another research student of Brade. Merill Foster – an assistant professor of organic chemistry. Colleague of Brade. Otto Ranke – a physical chemist. Colleague of Brade. Arthur Littleby – head of Brade's department. Jack Doheny – a policeman.