Хет мифологиясындағы Иллюянка және Тархунздың күресі
Illuyanka
Хетт мифологиясында Иллюянка – Тархунза құдайымен өлтірілген жылан тәрізді аждаһа. Бұл миф көне Хетт астанасы Хаттусадан табылған кірпіш тақталарда сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетті мифологиясында Илуянка – аспан мен дауылдың хеттілік құдайы Тарунз өлтірген жылан тәрізді алып айдаһар. Бұл туралы Хеттің бұрынғы астанасы Хаттусада табылған хетт сына жазуындағы тақташалардан белгілі. Бұл бәсеке Хатти тайпасының көктемгі Пурули мерекесінің бір бөлігі. Аңыз "Хетті мәтіндерінің каталогы" 321 нөмірінде кездеседі, онда екі бір-бірінен кейін келген нұсқасы берілген.
In Hittite mythology, Illuyanka was a serpentine dragon slain by Tarḫunz , the Hittite incarnation of the Hurrian god of sky and storm. It is known from Hittite cuneiform tablets found at Çorum Boğazköy, the former Hittite capital Hattusa. The contest is a ritual of the Hattian spring festival of Puruli. The myth is found in Catalogue des Textes Hittites 321, which gives two consecutive versions.
Атауы
Иллюянка, бәлкім, "жылан" деген екі сөзден құралған күрделі сөз болар, прото-үнді-еуропа тіліндегі *h₁illu және *h₂engʷeh₂ сөздерінен. Осы күрделі сөздің құраушылары кері ретпен латын тіліндегі anguilla "шабақ" сөзінде кездеседі. *h₁illu сөзі ағылшын тіліндегі "eel" сөзімен, ал *h₂engʷeh₂ сөзі санскрит тіліндегі "ahi" сөзімен туыс.
Illuyanka is probably a compound, consisting of two words for "snake", Proto Indo European *h₁illu and *h₂engʷeh₂ The same compound members, inverted, appear in Latin anguilla "eel". The *h₁illu word is cognate to English eel, and *h₂engʷeh₂ to Sanskrit ahi.
Жазба
Бірінші нұсқада, дауыл құдайы мен Илюянка шайқасады, және жылан жеңіске жетеді. Содан кейін дауыл құдайы кеңес алу үшін хаттиялық Инарас құдайына барады. Ол, көмегі үшін Хупасиас есімді адаммен бірге болуға уәде берген соң, айдаһарға қастандық жоспарлайды. Ол оған көп мөлшерде тағам мен сусын алып келіп, тойып ішуге көндіреді. Мас болғаннан кейін, айдаһар Хупасиаспен арқанмен байланады. Сосын дауыл құдайы басқа құдайлармен бірге пайда болып, айдаһарды өлтіреді. Екінші нұсқада екі құдай шайқасып, дауыл құдайы Тешуб жеңіліске ұшырағаннан кейін, Илюянка дауыл құдайының көзін және жүрегін тартып алады. Аждаһадан кек алу үшін, дауыл құдайы кедей адамның қызына үйленеді. Олардың Сарума есімді ұлы дүниеге келеді, ол өсіп-жетіліп, Илюянканың қызына үйленеді. Дауыл құдайы ұлына неке сыйлығы ретінде өзінің көзін және жүрегін қайтаруды сұрауды бұйырады, және ол солай істейді. Көзі мен жүрегі қайта орналасқаннан кейін, дауыл құдайы тағы да Илюянка айдаһарымен бетпе-бет келеді. Аждаһаны жеңуге азда қалғанда, дауыл құдайының ұлы шайқас туралы біліп, осы мақсатта өзінің пайдаланылғанын түсінеді. Ол әкесінен Илюянкамен бірге өзінің де өмірін алуды талап етеді, сондықтан Тешуб екеуін де өлтіреді. Осы оқиғаның бір нұсқасы Малатияда табылған рельефте бейнеленген (б.з.д. 1050-850 жылдар аралығында) және қазір Анкарадағы Анатолия цивилизациялары мұражайында сақталуда.
In the first version, the Storm God and Illuyanka fight, and the serpent wins. The Storm God then goes to the Hattian goddess Inaras for advice. Having promised to sleep with a mortal named Hupasiyas in return for his help, she devises a trap for the dragon. She goes to him with large quantities of food and drink and entices him to drink his fill. Once drunk, the dragon is bound by Hupasiyas with a rope. Then the Storm God appears with the other gods and kills the dragon. In the second version, after the two gods fight and the Hurrian Storm God Teshub loses, Illuyanka takes the Storm God's eyes and heart. To avenge himself upon the dragon, the Storm God marries the daughter of a poor man. They have a son Sarruma, who grows up and marries the daughter of the dragon Illuyanka. The Storm God tells his son to ask for the return of the Storm God's eyes and heart as a wedding gift and he does so. His eyes and heart restored, the Storm God goes to face the dragon Illuyanka once more. At the point of vanquishing the dragon, the Storm God's son finds out about the battle and realizes that he had been used for this purpose. He demands that his father take his life along with Illuyanka's and so Teshub kills them both. A version of this narrative is illustrated on a relief which was discovered at Malatya (dating from 1050 850 BC) and is on display in the Museum of Anatolian Civilizations in Ankara, Turkey.
Интерпретация
Хеттік мәтіндерді 1930 жылы В. Порциг таныстырды, ол алғаш рет Тешубтың Илюянкаға қарсы шайқасы мен грек құдайы Зевстің Тыфон сияқты жылан тәрізді құбыжыққа қарсы шайқасы арасындағы параллельдерді байқады, бұл оқиға Псевдо-Аполлодордың «Кітапханасы» (I.6.3) еңбегінде баяндалған. Сол кезде хеттік-грек параллельдері көп қолдау таппады, себебі аспан құдайының Кумарбимен кастрациялануы туралы хеттік миф әлі толық түрде жазылмаған және түсіндірілмеген еді.
The Hittite texts were introduced in 1930 by W. Porzig, who first drew parallels between Teshub's battle against Illuyanka and the battle of the sky god Zeus against serpent like Typhon, told in Pseudo Apollodorus, Bibliotheke (I.6.3); the Hittite Greek parallels found few adherents at the time, the Hittite myth of the castration of the god of heaven by Kumarbi, with its clearer parallels to Greek myth, not having yet been deciphered and edited.