Кіріспе

Альфред Норт Уайтхедтің 1929 жылы жарық көрген "Процесс және шындық" кітабы – организм философиясын, сондай-ақ процесс философиясы деп аталатын философиялық көзқарасты ұсынады. Бұл кітап 1927-1928 жылдары оқыған Гиффорд лекцияларының қайта жөнделген нұсқасы болып табылады.

Уайтхедтің процесі мен шындық

Уайтхедтің өмірі ерекше философ үшін қалыптан тыс болды. Математик ретінде білім алған ол шәкірті Бертран Расселмен бірлесіп 1913 жылы «Principia Mathematica» еңбегін жариялап, көрнекті логик атанды. Кейін ол физика және оның философиясы туралы көп жазды, Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясына логикалық балама ретінде Минковский кеңістігінде гравитация теориясын ұсынды. Уайтхедтің «Процесс және шындық» еңбегі оның философиялық шедеврi саналады. Төменде Уайтхедтің «Процесс және шындық» кітабындағы негізгі идеяларының түсінікті жобасын ұсынуға тырысамыз, бұл кітаптың өзіне негізделген, бірақ И. Леклерктің «Уайтхедтің метафизикасы. Кіріспе баяндамасы» еңбегі сияқты екіншілік көздерді оқып зерделеу арқылы басшылыққа алынған. Уайтхед «Процесс және шындық» метафизикасын жиі «организм философиясы» деп атайды. «Процесс және шындық» кітабында жазылған космология, ентіттің екі түріне негізделген онтологияны ұсынады: нақты ентіт және абстрактілі ентіт немесе абстракция. Уайтхед үшін нақты өмірдің түпкі абстрактілі принципі – шығармашылық. Нақты өмір – болу процесі, ал «болу» – жаңалыққа қарай жасампаздыққа ұмтылу. Бұл «бірден-бір себептілік» деп аталатын нәрседе көрінеді. Бұл термин «заңды себептілікпен» салыстыруға болады. Бірден-бір себептіліктің мысалы: бүгін таңертең оянғанымның себебі – сағаттың қоңырауы естілді. Заңды себептіліктің мысалы – сағаттар әдетте адамдарды таңертең оятады. Аристотель бірден-бір себепті тиімді себеп ретінде таниды. Уайтхед үшін кез келген оқиғаның көптеген себептері болады. Мені таңертең сағаттың қоңырауынан оятқан тағы бір себеп – қоңырау соққанға дейін маған жақын жатып ұйықтағаным. Нақты ентіт – бұл нақты себептілік тұрғысынан қарастырылған өзгермелі ентіттердің нақты әлемі немесе ғаламындағы нақты, толыққанды жеке ерекшелік туралы философиялық термин, оның туралы нақты мәлімдемелер жасауға болады. Уайтхедтің метафизикаға қосқан ең маңызды, терең және радикалды үлесі – нақты ентіттерді таңдаудың жақсырақ жолын табуы. Уайтхед нақты ентіттерді анықтаудың оларды барлығын, Құдайдан басқа, нақты ентіт ретінде бірдей ететін жолын таңдайды. Мысалы, Аристотель үшін нақты ентіттер – Сократ (Афинаның белгілі бір азаматы) және Буцефал (Александр Македонскийге тиесілі белгілі бір жылқы) сияқты субстанциялар болды. Аристотельдің субстанциялар онтологиясынан басқа, нақты ентіттерді тұжырымдайтын онтологияның тағы бір мысалы – Лейбництің «терезесіз» монодалары.

Уайтхедтің нақты субъектілері

Уайтхед үшін нақты тұлғалар шындықтың жалғыз негізгі элементтері ретінде, әлемнің түпкілікті фактілері ретінде бар. "Шындығында да, тиімділігі жағынан да" ештеңе нақты тұлғалардан тыс немесе олардың астында жоқ; керісінше, олар барлық шындықтың негізінде тұрады. Нақты тұлғалар екі түрлі: уақытша және уақытты емес. Бір ерекшелікпен, Уайтхед үшін барлық нақты тұлғалар уақытша және тәжірибелік жағдайлар (біліммен немесе жай ғана субъективтілікпен шатастырмау керек). Бұл "нақты тұлға" идеясы "Процесс және шындық" метафизикасының ең ерекше ерекшелігі болып табылады және жаңадан келген оқырманнан философиялық жағынан бейтарап көзқарас талап етеді. Адамдар көбінесе қарапайым нақты зат ретінде ойлайтын, немесе Аристотель адамды қоса алғанда, субстанция ретінде ойлайтын нәрсе осы онтологияда шексіз көптеген тәжірибелік жағдайлардың жиынтығы ретінде қарастырылады. Бір ерекше нақты тұлға бір мезгілде уақытша және уақытты емес: Құдай. Ол объективті түрде өлместікке ие, сонымен қатар әлемде имманентті. Ол әрбір уақытша нақты тұлғада объективтендірілген, бірақ Ол мәңгілік зат емес. Уайтхед "активті жағдай" терминін тек Құдайдан басқа нақты тұлғаларды атау үшін қолданады. Тәжірибелік жағдайлар төрт дәрежеде болады. Біріншісі физикалық вакуумдағы процестерді қамтиды, мысалы, электромагниттік толқынның таралуы немесе бос кеңістікте гравитациялық әсер. Екінші дәрежедегі тәжірибелік жағдайлар жансыз заттармен байланысты. Үшінші дәрежедегі тәжірибелік жағдайлар тірі организмдермен байланысты. Төртінші дәрежедегі тәжірибелік жағдайлар презентациялық тікелейлік режиміндегі тәжірибені қамтиды, яғни көбінесе субъективті тәжірибе сапасы деп аталатын нәрсені білдіреді. Біздің білуімізше, презентациялық тікелейлік режиміндегі тәжірибе тек дамыған жануарларда ғана кездеседі. Кейбір тәжірибелік жағдайлар презентациялық тікелейлік режиміндегі тәжірибеге қатысады, бұл Уайтхедтің тәжірибелік жағдайларды өзінің нақты тұлғалары етіп табуының жалғыз себебі; себебі нақты тұлғалар түпкілікті жалпы түрге ие болуы керек. Сәйкесінше, тәжірибелік жағдайдың презентациялық тікелейлік режимінде аспекті болуы қажет емес; бірінші, екінші және үшінші дәрежедегі жағдайларда бұл аспект жоқ. Тәжірибенің ең жоғары дәрежесі "еркін концептуалды функциялардың арналанған маңыздылығымен сәйкестендірілуі керек". Бұл онтологияда сана мен материяның екіжақтылығы жоқ, өйткені "сана" тәжірибеден алынған абстракция ретінде қарастырылады, ол сонымен қатар материалдық аспектіге ие, бұл, әрине, одан алынған тағы бір абстракция; сондықтан саналық және материалдық аспектілер бір және сол тәжірибеден алынған абстракциялар болып табылады. Ми - дененің бөлігі, екеуі де тұрақты физикалық нысандар деп аталатын абстракциялар, екеуі де нақты тұлға емес. Аристотель мойындамаса да, Гален жазған биологиялық дәлелдер бар, адам миы - адам тәжірибесінің маңызды орны. Мидың материалдық және саналық аспектілері бар деуге болады, үшеуі де тәжірибелердің шексіз көптеген құрамынан алынған абстракциялар, олар нақты тұлғалар. Әрбір нақты тұлғаға оның сәйкес уақыт өлшемі тән. Потенциалды түрде, әрбір тәжірибелік жағдай уақыт бойынша одан бұрынғы барлық тәжірибелік жағдайларға себепті әсер етеді және одан кейін келетін барлық тәжірибелік жағдайлардың себепті салдары болып табылады; сондықтан Уайтхедтің тәжірибелік жағдайлары Лейбництің "терезесіз" монадтарына қарағанда "барлық терезесі бар" делінеді. Оған қатысты анықталған уақыт бойынша, тәжірибелердің әрқайсысы алдыңғы тәжірибелердің себепті әсеріне ұшырайды және болашақ тәжірибелерге себепті әсер етеді. Тәжірибелік жағдай басқа тәжірибелік жағдайларды аңғару процесінен тұрады, оларға жауап береді. Себеп-салдарлар әдеттегі ережеге бағынады, яғни себептер әсерлерден бұрын болады. Кейбір процестер жұптарын себеп-салдар байланыстары арқылы байланыстыруға болмайды және олар кеңістікте бөлінген деп аталады. Бұл Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясының және Минковскийдің кеңістік-уақыт геометриясының көзқарасымен толық сәйкес келеді. Уайтхед бұл идеяларды құрметтегені анық, мысалы, оның 1919 жылғы "Табиғи білім принциптеріне қатысты зерттеу" кітабында, сондай-ақ "Процесс және шындықта" көрінеді. Бұл көзқарас бойынша уақыт инерциялық есептеу жүйесіне қатысты, әртүрлі есептеу жүйелері уақыттың әртүрлі нұсқаларын анықтайды. Нақты тұлға, тәжірибелік жағдай, логикалық жағынан атомдық, яғни оны екі басқа тәжірибелік жағдайға бөліп, айыруға болмайды. Мұндай логикалық атомдық тәжірибелік жағдайлардың шексіз көптеген кеңістіктік-уақыттық қабаттасуымен толық үйлеседі. Бұл атомдықтың себебін осылай түсіндіруге болады: тәжірибелік жағдайдың ішкі себептік құрылымы оны екі толықтыратын бөлікке бөлгенде қайта жаңартылмайды. Дегенмен, нақты тұлға басқа нақты тұлғалардың шексіз көптеген санын толығымен қамти алады. Уайтхедтің кеңейтім теориясы оның тәжірибелік жағдайларының кеңістіктік-уақыттық ерекшеліктеріне қатысты. Ньютондық және кванттық механиканың екеуіне де жылдамдық тұжырымы ортақ. Жылдамдықты өлшеу үшін шекті кеңістіктік-уақыттық өлшем қажет. Онда шекті кеңістіктік-уақыттық өлшемі болмағандықтан, Минковский кеңістігінің бір нүктесі тәжірибелік жағдай бола алмайды, бірақ ол "Процесс және шындық" кітабында сипатталғандай, қабаттасқан немесе қамтылған тәжірибелік жағдайлардың шексіз жиынтығынан алынған абстракция болып табылады. Тәжірибелік жағдайлардың атомдығының тағы бір ерекшелігі - олар өзгермейді. Нақты тұлға ол қандай болса сондай. Тәжірибелік жағдай өзгеріс процесі ретінде сипатталуы мүмкін, бірақ өзі өзгермейді.

Уайтхедтің абстракциялары

Уайтхедтің абстракциялары – оның нақты бірліктерінен туындаған немесе олардан алынған және оларға негізделген тұжырымдамалық ұғымдар. Абстракциялардың өздері нақты бірліктер емес, бірақ ғана шынайы бола алатын ұғымдар. Абстракция – бірден көп нақты бірлікті қамтитын тұжырымдамалық құрылым. Уайтхедтің онтологиясы нақты бірліктердің маңызды құрылымдалған жиынтықтарын нақты бірліктердің байланыстары ретінде қарастырады. Нақты бірліктерді байланысқа біріктіру осы бірліктердің кейбір аспектілерін ерекшелеп көрсетеді, ал мұндай ерекшелеу абстракция болып табылады, себебі бұл нақты бірліктердің кейбір жақтары олардың нақтылығынан алшақтатылып, басқа жақтарына назар аударылмайды. Уайтхед шексіз көп мәңгілік нысандарды мойындады. Мәңгілік нысанға мысал – "екі" саны сияқты сан. Уайтхед мәңгілік нысандарды өте жоғары дәрежедегі абстракциялар деп санайтын. Көптеген абстракциялар, мәңгілік нысандарды қоса алғанда, процестердің потенциалды құрамдас бөліктері болып табылады.

Онтологиялық принципте көрсетілген нақты мәндер мен абстракциялар арасындағы байланыс

Уайтхед үшін, процесті оны құраушы себептері болып табылатын нақты бірліктердің уақыт бойынша пайда болуынан өзге, абстрактілі құраушылардың мәңгілік объектілерінің бірігуі ретінде қарастыруға болады. Құдай әрбір уақытша нақты бірлікке еніп отырады. Уайтхедтің онтологиялық принципі – абстракцияға қатысты кез келген шындық, оның негізінде жатқан немесе одан құралған нақты бірліктерден туындайды.

Жарияланымдық деректер

Процесс пен шындықтың алғашқы жарияланған басылымдары Нью-Йорк пен Ұлыбританияның Кембридж қалаларынан шықты. Көптеген мәтіндік қателер болды, олардың бір бөлігі Уайтхедтің жетілмеген қолжазуы мен түзету оқуға құлшыныс танытпауынан туындады. Көптеген түзетулер енгізілген ғылыми редакциясы соңында "Процесс және шындық: космология туралы эссе" (1929) деген атпен жарияланды. 1979 жылғы түзетілген басылымын Дэвид Рэй Гриффин мен Дональд В. Шерберн өңдеді, Free Press.

Екіншілік әдебиет

Biacino L. және Gerla G., 1991, "Қосылым құрылымдары", Нотр-Дам формальды логика журналы 32: 242–247. Кларк, Боуман, 1981, "«Байланысқа» негізделген жеке тұлғалардың есебі", Нотр-Дам формальды логика журналы 22: 204–218. , 1985, "Жеке тұлғалар мен нүктелер", Нотр-Дам формальды логика журналы 26: 61–75. Кобб, Джон Босвелл, кіші, Уайтхед сөздігі, Клермонт, P&F Press, 2008. Леклерк, Айвор, Уайтхедтің метафизикасы, Джордж Аллен және Унвин Лтд., 1958. Лоу, Виктор, 1962. Уайтхедті түсіну. Джонс Хопкинс университеті баспасы. Месл, К. Роберт, 2008. Процесс-реляциялық философия: Альфред Норт Уайтхедке кіріспе, Темплтон Пресс, 1-басылым, 2008. Николас Ресшер, 2000. Процесс философиясы: Негізгі мәселелерге шолу. Питтсбург университеті баспасы. Шербёрн, Дональд В., 1966. Уайтхедтің Процесс және Шындыққа кілті. Макмиллан. Симонс, Питер, 1987. Бөлшектер. Оксфорд университеті баспасы. Стенджерс, Изабелл, 2011. Уайтхедпен ойлау: Тұжырымдамалардың еркін және жабайы жаратылысы, Майкл Чейс (ауд.), Гарвард университеті баспасы. Вебер, Мишель, Уайтхедтің панкреативизмі. Негіздері. Николас Ресшердің алғы сөзімен, Франкфурт / Париж, ontos verlag, 2006. Вебер, Мишель, Уайтхедтің панкреативизмі. Джеймсиандық қолданыстар, Франкфурт / Париж, ontos verlag, 2011. Вебер, Мишель және Уилл Десмонд (ред.), Уайтхедтік процесс ойлау туралы анықтамалық, Франкфурт / Ланкастер, ontos verlag, 2008. Ван Вик, Алан және Вебер, Мишель (ред.), Шығармашылық және оның кері жақтары. Уайтхедтің Процесс және Шындығына жауап, Франкфурт / Ланкастер, ontos verlag, 2009.