Кіріспе

Нью-Йорк қаласында орналасқан тері саудасы компаниясы (1808–47)

Америка тері компаниясы (AFC) 1808 жылы неміс иммигранты Джон Джейкоб Астор құрды. 18-ғасырда тері Еуропадағы маңызды тауарға айналып, Солтүстік Америка оның негізгі жеткізушісіне айналды. Бірнеше британдық компаниялар, ең бастысы Солтүстік-Батыс компаниясы (НВК) және Гудзон шығанағы компаниясы, Астордың қарсыластары болды және тері саудасынан үлкен пайда тапты. Астор америкалық бизнестегі алғашқы трестердің біріне айналу және Солтүстік Америкадағы тері саудасында британдық коммерциялық үстемдікке күшті бәсекелес болу үшін әртүрлі коммерциялық стратегияларды қолданды. Көптеген бұрынғы британдық тері аулау аймақтары мен сауда жолдарына кеңейіп, компания 1830 жылға қарай АҚШ-тағы тері саудасын монополиялап, елдегі ең ірі және бай компаниялардың біріне айналды. Астор Солтүстік Американың тері саудасын бақылау үшін Ұлы көлдер, Ұлы жазықтар және Орегон аймағында бірнеше компания құруды жоспарлады. Салыстырмалы түрде арзан өндірілген тауарлар түрлі жергілікті тайпалармен теріге сауда жасау үшін сауда бекеттеріне жіберілетін. Жиналған терінің көп бөлігі Цин империясында сұраныс жоғары болғандықтан Кантон портына тасымалданды. Қытай өнімдері Еуропа мен АҚШ-та қайта сату үшін сатып алынды. Сонымен қатар, Ресей Америка компаниясымен Ресей Америкасындағы бекеттерге азық-түлікпен үздіксіз қамтамасыз ету арқылы тиімді келісім жасалды. Бұл, әсіресе, Монреальдегі бәсекелес НВК-нің Тынық мұхитының жағалауында бекініп алуына жол бермеу үшін жоспарланған, мұндай перспектива Ресей отаршылдық билігіне де, Асторға да ұнамады. 19-ғасырдың басында Еуропада теріге деген сұраныс төмендеп, 19-ғасырдың ортасында тері саудасының тоқырауына әкелді. Астор 1830 жылы компаниясын тастап кетті, компания 1842 жылы банкротқа ұшырады, ал Америка тері компаниясы 1847 жылы саудасын тоқтатты.

Шығу тегі

Джон Джейкоб Астор Орегон аймағында өз кәсіпорнын құрғанға дейін, Еуропалықтардың бұрынғы онжылдықтарда Тынық мұхитының жағалауында сауда бекеттерін құру туралы ұсыныстары болған. Питер Понд, белсенді американдық тері саудагері, 1785 жылы қазіргі Альберта, Саскачеван және Солтүстік-Батыс территорияларын зерттеулерінің карталарын АҚШ Конгресіне де, Квебек лейтенант-губернаторы Генри Гамильтонға да ұсынды. Пондтың американдықтардан Солтүстік-Батыс теңіз жолы үшін Тынық мұхитының жағалауын зерттеуге қаржы сұрағаны болжамдалғанымен, мұны куәландыратын ешқандай құжат жоқ, және оның жеке мақтанышы үшін Конгреске картаның көшірмесін жібергені ықтимал. Понд кейін Солтүстік-Батыс компаниясының (NWC) негіздеуші мүшесі болды және қазіргі Альбертада сауда жасауын жалғастырды. Бірте-бірте Понд Александр Маккензиге әсер етті, ол кейін Солтүстік Америка құрлығын кесіп өтті. 1802 жылы Маккензи британ үкіметіне "Балық және тері компаниясы" жоспарын ұсынды. Онда ол Нутка аралында "жоғары азаматтық және әскери мекеме" құруды, Колумбия өзенінде және Александр архипелагында екі қосымша бекет салуды ұсынды. Бұл жоспар сол кездегі үш ірі британдық монополияны – Гудзон шығанағы компаниясын, Оңтүстік теңіз компаниясын және Шығыс Индия компаниясын – Қытай нарығына қол жеткізу үшін айналып өту мақсатында жасалды. Бірақ британ үкіметі ұсыныстан бас тартты, NWC-ге Маккензидің жоспарларын өздігінен іске асыруға мүмкіндік берді. Асторға ұзақ жылдар бойы дос болған Александр Генри де әсер еткен. Генри кейде батыс жағалаудың әлеуеті туралы ойға келетін. Тынық мұхитының жағалауында экономикалық әлеуетті пайдалануға арналған мекемелер құру "менің сүйікті жоспарым" болар еді, деп Генри Нью-Йорк саудагеріне жазған хатында айтқан. Бұл мәселелерді Астор Монреальге және Beaver Club-қа сапарлары кезінде талқылаған болуы мүмкін. Тынық мұхитының жағалауында кәсіпорын құру идеясы Асторға тиесілі болмаса да, оның "басқа адамдардың идеяларын біріктіру және пайдалану қабілеті" оған бұл идеяны іске асыруға көмектесті.

Қытай саудасы

Астор 1790 жылдары Цин империясына бағытталған екі ТМК (Солтүстік-Батыс Компания) саяхатына қатысты. Бұл американдық кемелер арқылы жасалды, себебі британдық коммерциялық заңдар сол кезде Шығыс Үндістан компаниясынан басқа компанияларға Қытаймен сауда жасауға тыйым салып отырды. Бұл жобалар қаржылық тұрғыдан тиімді болды, сондықтан Астор Гуанчжоуға жіберілетін барлық терілерді жеткізу үшін ТМК-нің өкілі болуға ұсыныс жасады. Бірақ Александр Маккензи оның ұсынысын қабылдамады, осылайша Астор канадалық саудагерлердің көмегінсіз Қытайға сапарларды қаржыландыруды ойлады. Енді толық тәуелсіз халықаралық саудагер болған Астор бірнеше серіктестермен бірге Қытайға сауда сапарларын қаржыландыра бастады. Жүктемелер көбінесе 150 000 долларға (қазіргі шамамен 4 миллион долларға тең) дейін жететін сусар мен бобр терілерінен, сондай-ақ қажетті ақша қаражатынан тұратын. Астор 1803 жылы сауда флотын кеңейту үшін "Бейвер" кемесін салуға тапсырыс берді.

Құрылу

XIX ғасырдың басында Чикаго аймағы тері саудасының ірі орталығына айналған еді. Қаланың көп бөлігін Форт-Дирборн бекінісінде орналасқан әскерлер мен шағын лагерьлердегі тері саудагерлері алып жатты. 1812 жылғы соғысқа дейін британдықтар бұл аймақты бақылауда ұстады. Бірақ 1811 жылы Джон Джейкоб Астордың «Американдық тері компаниясы» аймаққа ену үшін негіз қалауға кірісті. Бір жылдың ішінде Джон Джейкоб Астор мен «Американдық тері компаниясы» бұл аймақта бұрын Чикаго тері саудасын бақылаған британдық компанияларға тыйым салынғаннан кейін туған бос орынды толтыруға жеткілікті байланыстар құрды.

Құрылу

1808 жылға қарай Астор "жүн, шай және жібек саудасын біріктіріп, үш құрлықтың нарығына енген халықаралық империя" құрды. Сол жылы Тынық мұхиты жағалауында құрылатын тері саудасы кәсіпорнына дипломатиялық және үкіметтік қолдау алуға кірісті. Нью-Йорк қаласының мэрі Девитт Клинтонмен хат алысқанда Астор, мемлекеттік жарғының осы жобаға қажетті ресми мақұлдаудың белгілі бір деңгейін беретінін түсіндірді. Ол өз кезегінде, федералды үкіметтен өзінің операциясын үндістерден қорғау және жаңа нарықтарды бақылау үшін әскери қолдау көрсетуді сұрады. Алайда, осы батыл ұсыныстар ресми түрде мақұлданбады, сондықтан Астор өзінің идеяларын көрнекті үкіметтік өкілдер арасында насияттауға мәжбүр болды. Амбициялы саудагер Президент Томас Джефферсонға да жүгінді. Астор өзінің саудалық ой-пікірлерінің егжей-тегжейлі жоспарын ұсынды, олардың Американың "осы континенттің тері саудасының басым бөлігіне" коммерциялық үстемдік құруға бағытталғандығын мәлімдеді. Бұл Ұлы көлдер, Миссури өзенінің алабы, Роки таулары арқылы және Колумбия өзенінің кіреберісіндегі бекініспен аяқталатын өзара байланысты сауда посттарының тізбегі арқылы іске асырылуы тиіс еді. Жиналған терілер Асторға тиесілі кемелермен Қытайдың Гуанчжоу портына тасымалданып, онда үлкен пайдаға сатылатын еді. Қытай тауарлары, мысалы, фарфор, нанкін және шай сатып алынып, содан кейін кемелер Үнді мұхитын кесіп өтіп, Еуропа мен Америка нарықтарына қытай тауарларын сату үшін барып жететін еді.

Pacific Fur Company компаниясы

Астор Роки таулары арқылы Тынық мұхитының солтүстік-батысына дейін сауда станцияларының тізбектерін құру жоспарларын бастау үшін AFC еншілес компаниясы – Тынық мұхит тері компаниясын құрды. Астор және серіктестер 1810 жылғы 23 маусымда Нью-Йоркте кездесіп, Тынық мұхит тері компаниясының алдын ала келісімін жасады. Басқа серіктестер бұрынғы NWC қызметкерлері болды: Александр Маккей, Дункан Макдугалл және Дональд Маккензи. Күнделікті операциялар бойынша Астордың бас өкілі Уилсон Прайс Хант болды, ол аутбакта тәжірибесі жоқ Сент-Луис кәсіпкері еді. Колумбиядағы бекіністен Астор Ресей Америкасы мен Қытайда коммерциялық бекініс алуға үміттенді. Атап айтқанда, Ресей Америкасы компаниясының күрделі жабдықтау мәселелері одан да көп тері алуға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырылды. Колумбиядан жүк кемелері солтүстікке қарай Ресей Америкасына қажетті азық-түлік жеткізу үшін баруы жоспарланды. Астор Ресей Америкасындағы материалдық бекінісін нығайту үшін ресейлік отаршылдық билікпен ынтымақтасып, Солтүстік-Батыс компаниясының немесе басқа британдықтардың Тынық мұхиты жағалауында орналасуына жол бермеуді көздеді. 1812 жылы Асторға тиесілі сауда кемелері Ресей Америкасынан жиналған теріні Цин империясына тасымалдау туралы шартқа қол қойылды. Аймақтық тері саудасын бақылауға бағытталған Тынық мұхит тері компаниясы 1812 жылғы соғыста сәтсіздікке ұшырады. Корольдік теңіз күштерінің басып алу қаупі Орегон айманындағы барлық компания активтерін сатуға мәжбүр етті. Бұл 1813 жылғы 23 қазанда Форт-Асторияда Ұлыбритания туының (Union Jack) көтерілуімен ресмиландырылды. 30 қарашада HMS Racoon Колумбия өзеніне келді және Ұлыбританияның Георг III құрметіне Форт Астория Форт Джордж деп аталды. 1821 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы ұзақ жылдар бойы бәсекелес болған Гудзон шығанағы компаниясымен біріктірілгеннен кейін, ХБК жақын арада Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тері саудасының басым бөлігін бақылады. Бұл осылай болды: "америкалықтар Астордың арманы" – көп континенттік экономикалық желі "оның кәсіпкер және көреген бәсекелестері тарапынан жүзеге асырылғанын мойындауға мәжбүр болды".

Оңтүстік-Батыс компаниясы

Оңтүстік-Батыс компаниясы Орталық және Оңтүстік-Батыс аймақтарындағы тері саудасын басқарды. Орталық аймақта ол Жоғарғы Миссури, Жоғарғы Миссисипи, Платт өзендері бойында және Нью-Мексикоға дейін созылған аймақтық компаниялармен де бәсекелесті. Бұл бәсекелестердің көпшілігі Сент-Луис (Миссури штаты) қаласында орналасқан, тері саудасымен қатар жалпы тауар саудасымен де айналысқан және көбінесе Пратте, Шото, Кабане және Серан Сент-Врейн сияқты француз отаршылдық отбасылары құрған және басқарған, Луизиананы сатып алудан бұрын да, кейін де, тіпті Астор компаниясын құрғаннан бұрын да олар белгілі болды. Компаниялар арасындағы бәсекелестік шұғылалы аймақтарда кейде физикалық күш қолдануға және тікелей шабуылдарға әкеліп соқты. 1834 жылы Америкалық тері компаниясы Батыс бөлімін Бернард Пратте мен Пьер Шото-кішіге сатты, олар бұрыннан бері ынтымақтастық жасайтын, ал соңғысы бизнесті Пратте, Шото және компаниясы ретінде жалғастырды.

Кейінгі тарих

Бір кездері компания құлағандай болды, бірақ соғыстан кейін АҚШ шетелдік саудагерлердің АҚШ территориясында жұмыс істеуіне тыйым салатын заң қабылдады. Бұл «Американдық тері компаниясын» (AFC) Канада және Ұлыбритания компанияларымен, әсіресе Ұлы көлдер маңындағы және Батыстағы шекараларда бәсекелесуден босатты. AFC Ұлы көлдер аймағы мен Орта Батыста монополия құру үшін американдық компаниялар арасында қатыгез бәсекелесті. 1820 жылдары AFC монополиясын Ұлы жазықтарға және Роки тауларына кеңейтті, ал 1830 жылдардың ортасына қарай Монтана аймағындағы тері саудасына басымдық етті. Индустрияны бақылауға алу үшін компания көптеген кішігірім бәсекелестерді сатып алды немесе олардан басым түсті, мысалы, «Роки Маунтин Пер Компаниясы». 1830 жылға қарай AFC АҚШ-тағы тері саудасын дерлік толығымен бақылап отырды. Алайда, компанияның Америка бизнес әлемінің шыңында тұруы ұзаққа соқпады. Джон Джейкоб Астор 1834 жылы терінің сән әлеміндегі маңыздылығының азаятынын сезіп, компаниядан шығып кетті. Компания «Pacific Fur Company» сияқты кішігірім бірлестіктерге бөлінді. Орта Батыс бөлімшесінің Солтүстік бөлімі «Американдық тері компаниясы» деп атала берді және оны Рамзи Крукс басқарды. Қаржылық шығындарды азайту мақсатында көптеген сауда бекеттерін жабуға кірісті.

Құлдырау

1830 жылдары бәсекелестік қайта жандана бастады. Сонымен қатар, Орта Батыстағы түктердің қоры азайды. Осы кезеңде Гудзон шығанағы компаниясы Форт-Ванкувердегі Колумбия округінің штаб-пәтерінен американдық түк компанияларын жоюға күш салды. Жылан өзені аймағында түктерді қырып, Рокки тауларындағы жыл сайынғы жиында Американдық түк компаниясының бағасын төмендету арқылы HBC Рокки тауларындағы американдық түк саудасын тиімді түрде құлатты. 1840 жылдары Еуропадағы киім үлгісінде түктердің орнына жібек қолданыла бастады. Компания осы факторлардың бәрімен күресе алмады. Америкалық түк компаниясы қорғасын өндіру сияқты басқа салаларға инвестиция салу арқылы табысын арттыруға тырысқанымен, банкротқа ұшырады. Компанияның активтері бірнеше шағын кәсіпке бөлінді, олардың көпшілігі 1850 жылдары жабылды. 1834 жылы Джон Джейкоб Астор өзендегі үлесін сатып, ескі түк компаниясын алмастырды. Ол Нью-Йорк штатының Манхэттен аралында жылжымайтын мүлікке инвестиция салып, Америкадағы ең бай адамға айналды. 1840 жылдан кейін Америкалық түк компаниясының бизнесі құлдырады.

Ықпал

Өзінің гүлдену кезеңінде Америкалық Жүн Компаниясы АҚШ-тағы ең ірі кәсіпорындардың бірі болды және 1820 жылдарға қарай жас мемлекеттегі табысты жүн саудасының толық монополиясын иеленді. Компаниядан түскен пайдасы арқылы Джон Джейкоб Астор көптеген табысты жер инвестициялары жасап, әлемдегі ең бай адам және АҚШ-тағы алғашқы миллионер атанды. Германияда туған Астор барлық уақыттағы ең бай адамдардың он сегізіншісі ретінде танылды және АҚШ-та өз байлығын құрған жетінші адам болды. Ол өзінің байлығының бір бөлігін Нью-Йорк қаласындағы Астор кітапханасын құруға жұмсады. Кейіннен ол Ленокс кітапханасымен бірігіп, Нью-Йорк қалалық кітапханасын құрды. Шекарада Америкалық Жүн Компаниясы орталық және батыс АҚШ-тың қоныстануына және экономикалық дамуына жол ашты. Компанияға жұмыс істейтін таушылар үндістердің жолдарын жақсартты және батысқа қоныс аударушыларды жеткізетін жаңа жолдар салды. Орталық және батыстағы көптеген қалалар, мысалы, Монтана штатындағы Форт-Бентон және Орегон штатындағы Астория, Америкалық Жүн Компаниясының сауда посттарының төңірегінде дамыды. Компания жас АҚШ-тың дамуы мен кеңеюіне маңызды үлес қосты.