Поль Неменйи: Математик, физик және ғалым

Кіріспе

Венгр математигі және физигі (1895–1952)

Пол Феликс Неменьи (5 маусым 1895 – 1 наурыз 1952) – венгр математигі және физигі, үздіксіз механика саласында маманданған. Ол газ динамикасының сызықтық емес теңдеулеріне көптеген нақты шешімдер табу үшін векторлық өріс талдауын қолданған, «кері немесе жартылай кері тәсіл» деп аталатын әдісімен белгілі болды, олардың көптегені біркелкі емес жалпы энергиямен айналатын ағындарды көрсетеді. Оның еңбектері сұйық динамикасына геометриялық шешімдерді қолдануға бағытталған. Үздіксіз механикада «Неменьи теоремасы» кез келген изотермиялық қисықтар желісі үшін, осы қисықтар кернеу траекториялары болатын бес параметрлі жазық кернеу жүйелерінің бар екенін дәлелдейді. Неменьидің жазық серпімді жүйелердегі кернеу траекторияларын анықтауға арналған бес тұрақты теориясы кейіннен басқа математиктермен дәлелденді. Ол статистик Питер Неменьидің әкесі және бұрынғы әлем чемпионы Бобби Фишердің болуы мүмкін әкесі.

Отбасы

Неменьи 1895 жылғы 5 маусымда Венгрия Корольдігінің Фиуме (Риека) қаласында бай венгр еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі Зигмунд Нойман болды, ол 1871 жылы отбасын Неменьи деп тегін өзгертіп, отбасының бір бөлігі христиан дініне көшкен. Пауылдың әкесі Дезсő Неменьи Риека мұнай өңдеу зауытының (қазіргі INA d. d.) директорларының бірі болды. Оның анасы Джулианна Голдбергер де Буда (немесе Будай= фон Буда), 1868 жылы Будапештте туған, Голдбергерлер әулетінің кем дегенде бесінші буыны болды. Неменьи бастауыш және орта мектепті Фиумеде (Риека) оқыды. Ол Будапештте орта мектепті бітірді. Неменьидің сіңілісі доктор Амбрус Неменьи, ол Будапешттен шамамен 20 км шығысқа қарай орналасқан Печель қаласында дүниеге келді. Пауль Неменьидің әпкесі Берта Коппели (оның ата-анасы Адольф Коппели (1809-1883) және Роза фон Хатвани Дойч) болды. Оның отбасының өнер коллекциясында Климт, Кандинский және Матисс туындылары бар еді. Сол кезде Венгрияда нақты ғылымдар саласында данышпан ғалымдардың бір буыны қалыптасты, олар «Марсиандар» деп белгілі болды, олардың қатарында Теодор фон Карман (1881 ж.т.), Джордж де Хевеси (1885 ж.т.), Лео Силард (1898 ж.т.), Денис Габор (1900 ж.т.), Евгений Вигнер (1902 ж.т.), Джон фон Нойман (1903 ж.т.), Эдвард Теллер (1908 ж.т.) және Пол Эрдос (1913 ж.т.) болды.

Математикалық мансап

Математикадағы дарынды бала, 17 жасында Неменьи Мажарстанның ұлттық математика сайысында жеңіске жетті. Неменьи 1922 жылы Берлинде математика ғылымының докторы дәрежесін алып, Берлин техникалық университетінде сұйық динамикасы бойынша лекторы болып тағайындалды. 1930 жылдардың басында ол математикалық механика бойынша оқулық жариялады, ол неміс университеттерінде міндетті оқу құралы болды. Нацистер билікке келген кезде лауазымынан алынып, антисемит заңдары қабылданған Венгриядан да кетуге мәжбүр болды және біраз уақыт Копенгагенде жұмыс істеді. Германияда Неменьи ИСК деп аталатын социалистік партияға мүше болды, ол шындықтың неоканттық сократтық принциптер арқылы табиғаттануға болатынына сенді. Ол жануарлар құқығын қолдады және жүннен жасалған киім киюден бас тартты. 1930 жылы Неменьи үш жасар ұлы Петер Неменьиді социалистік вегетариандық қауымдастыққа тәрбиелеуге тапсырды және оны жылына бір рет барып көретін. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда АҚШ-қа келді. Ол бірнеше оқытушылық қызметтерді қысқа мерзімде атқарды және Айова штатының мемлекеттік университетінде гидравликалық зерттеулерге қатысты. 1941 жылы Колорадо университетінде (кейбір деректер бойынша Колорадо мемлекеттік университетінде) және 1944 жылы Вашингтон штатының мемлекеттік колледжінде оқытушы болып тағайындалды. Теодор фон Карман Неменьи туралы былай деп жазды: "Ол елге келгенде ғылыми жиналыстарға галстуксыз, ашық көйлекпен баратын. Мен оған басқалар сияқты киінуге кеңес бергенімде ол өте көңілсіз болды. Ол бұл елде еркіндік бар екенін және адамның сыртқы түріне емес, ішкі құндылықтарына қарай бағаланатынын ойлағанын айтты". Ол лабораториядағы Теориялық механика бөлімінің меңгерушісі және елдегі серпімділік және сұйық динамикасы саласындағы маңызды мамандардың бірі болды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің зерттеу зертханасында Неменьи Джеральд Эриксенге ұстаздық жасады және оны су қоңырауларын зерттеуге бағыттап, оған көмектесті. Неменьи газ динамикасының сызықтық емес теңдеулерінің көптеген нақты шешімдерін алу үшін векторлық өріс талдауын қолданған кері немесе жартылай кері тәсіл деп аталатын жаңа тәсілді ұсынды, олардың көпшілігі біртекті емес жалпы энергияның айналмалы ағындарын көрсетеді. Ылғалды механикада "Неменьи теоремасы" кез келген изотермиялық қисықтар желісі үшін осы қисықтардың кернеу траекториялары болатын жазық кернеу жүйелерінің бес параметрлі отбасы бар екенін дәлелдейді. "Сұйық динамикасының негізгі ұғымдары мен идеяларының тарихи дамуы" атты баяндамасында Неменьи Исаак Ньютонның сұйық динамикасын түсінудегі кемшіліктерін сынады. И. Бернард Коэн Неменьи Ньютонның эмпирикалық тәжірибелеріне жеткіліксіз назар аударады деп санайды. Алайда Коэн Неменьидің "Ньютонның сұйықтықтар туралы еңбегін ғылымның шебері жазған" ең толық және өткір талдауды ұсынғанын атап өтеді. Мысалы, мен кездескен авторлардың ішінде Ньютонның 2-кітаптың соңындағы "дәлелінің" әлсіздігін көрсеткен жалғыз автор - Неменьи. Неменьидің ғылыми білімі оның зерттеулерінің саласынан асып түсті. Ол "өте жан-жақты қызығушылықтары мен білімі бар адам" деп сипатталды. Неменьинің қызығушылығы мен қабілеті ғылыми емес салаларды да қамтыды. Ол балалардың суреттерін жинады және кейде олар туралы лекция оқыды. 1951 жылы ол бүкіл "Британника энциклопедиясына" сын жазып, психология және психоанализ сияқты әртүрлі бөлімдерді жақсартуды ұсынды. Неменьи математика философиясымен және математикалық білім берумен де қызығды. Клиффорд Трусделл Неменьи оған "механиканың "қолданбалы математика" және "қолданбалы механика" мектептерінің түсініксіз болатын терең және әдемі нәрсе екенін" бірінші болып үйреткенін айтады. Пауль Неменьи 1952 жылдың 1 наурызында 56 жасында қайтыс болды. Ол ресми түрде бір ұлын қалдырды: Принстон университетінің математика студенті Петер Неменьи.

A child prodigy in mathematics, at the age of 17, Neményi won the Hungarian national mathematics competition. Neményi obtained his doctorate in mathematics in Berlin in 1922 and was appointed a lecturer in fluid dynamics at the Technical University of Berlin. In the early 1930s, he published a textbook on mathematical mechanics that became required reading in German universities. Stripped of his position when the Nazis came to power, he also had to leave Hungary where anti Semitic laws had been enacted, and found work for a time in Copenhagen. In Germany, Neményi belonged to a Socialist party called the ISK, which believed that truth could be arrived at through neo Kantian Socratic principles. He was an animal rights supporter and refused to wear anything made of wool. In 1930, Neményi entrusted his 3 year old first son, Peter Nemenyi, to be looked after by the socialist vegetarian community, visiting him once a year. He arrived in the US at the outbreak of World War II. He briefly held a number of teaching positions in succession and took part in hydraulic research at the State University of Iowa. In 1941 he was appointed instructor at the University of Colorado (other sources claim Colorado State University), and in 1944 at the State College of Washington. Theodore von Kármán wrote of Neményi: "When he came to this country, he went to scientific meetings in an open shirt without a tie and was very much disappointed as I advised him to dress as anyone else. He told me that he thought this was a country of freedom, and the man is only judged according to his internal values and not his external appearance." He was head of the Theoretical Mechanics Section at the laboratory and one of the country's principal authorities on elasticity and fluid dynamics. At the US Navy Research Laboratory, Neményi became mentor to Jerald Ericksen, where he put Ericksen to work on the study of water bells. Neményi pioneered what he called the inverse or semi inverse approach, which applied vector field analysis, to obtain numerous exact solutions of the nonlinear equations of gas dynamics, many of them representing rotational flows of nonuniform total energy. In continuum mechanics, "Neményi's theorem" proves that, given any net of isothermal curves, there exists a five parameter family of plane stress systems for which these curves are stress trajectories. In his exposition, The Main Concepts and Ideas of Fluid Dynamics in their Historical Development, Neményi was highly critical of Isaac Newton's inadequate understanding of fluid dynamics. I. Bernard Cohen argues that Neményi pays insufficient attention to Newton's empirical experiments. However, Cohen notes that Neményi provides the "most thorough and incisive analyses in print of Newton's work on fluids, written by an obvious master of science. For example, Neményi is the only author I have encountered who has shown the weakness of Newton's "proof" at the end of Book 2, that vortices contradict the laws of astronomy. Neményi's scientific knowledge extended well beyond the subjects of his researches. He has been described as having "extreme[ly] versatile interests and erudition". Neményi's interest and ability encompassed several nonscientific fields. He collected children's art and sometimes lectured upon it. In 1951, he published a critique of the entire Encyclopædia Britannica, and suggested improvements for such diverse sections as psychology and psychoanalysis. Neményi was also deeply interested in the philosophy of mathematics and mathematical education. Clifford Truesdell writes that it was Neményi who first taught him "that mechanics was something deep and beautiful, beyond the ken of schools of "applied mathematics" and "applied mechanics"". Paul Neményi died on March 1, 1952, at the age of 56. He was survived officially by one son: Peter Nemenyi, then a student of mathematics at Princeton University.

Бобби Фишердің әкелік болғаны

2002 жылы Неменьи әлем чемпионы Бобби Фишердің биологиялық әкесі болуы мүмкін екені анықталды, Фишердің туу куәлігінде көрсетілген адам (Ханс Герхардт Фишер) емес. Олардың қарым-қатынасы туралы қосымша мәліметтер 2009 жылы жарияланды. «Бобби Фишердің психобиографиясында» Джозеф Г. Понтеротто Неменьидің Бобби Фишердің әкесі екенін көрсететін тоғыз дәлел жиынтығын келтіреді: Регина Фишер мен Ханс Герхардт Фишер 1939 жылдан кейін байланысқа түспеген. Пол Неменьи Боббидің тууына дейін де, кейін де Регина Фишермен байланыста болды және кейде Боббиді аралап тұрды. Регина еврей отбасылық қызметтеріне 1943 жылы Неменьиден ұл туғанын айтқан. Неменьи әлеуметтік жұмыскерге олар баланың асырап алуға келісімін бергенін, бірақ Регина кейін бас тартқанын мәлімдеді. Пол Неменьи Регина мен Боббиге ақша жеткізу үшін еврей отбасылық қызметтерін пайдаланды және агенттікке Боббидің жағдайына алаңдап отырғанын айтты. Психиатр Харольд Клайнға 1952 жылдың 13 наурызында Питер Неменьи жазған хатында: «Пол Бобби Фишердің әкесі екенін білесіз деп ойлаймын» делінген. Пол Неменьи қайтыс болғаннан кейін Регина Фишер Питер Неменьиге Пол Боббиге қандай да бір ақша қалдырған ба деп сұрап хат жазды. 1959 жылдың 22 мамырында Аллен Даллеске жазған хатында Дж. Эдгар Гувер: «Тергеу Роберт Джеймс Фишердің әкесі Пол Феликс Неменьи екенін анықтады» деп жазды. Пол Неменьидің өліміне байланысты Регина Фишер қол қойған сот құжатында Бобби «марқұмның некеден тыс туған ұлы» екені көрсетілген. Пол Неменьи мен Бобби Фишер физикалық жағынан бір-біріне ұқсас болды.

Басылымдардың таңдалған тізімі

Клиффорд Трусделл редакциялаған, қаза болғаннан кейін жарық көрген.