Кіріспе
Порсоидтар, киттер мен дельфиндерді кездейсоқ ұстау
Кеттеу (немесе балық аулау кезінде кездейсоқ ұстау) – балық шаруашылығында дельфиндер, порсоидтар және киттер сияқты мақсатталмаған кетеу түрлерін кездейсоқ ұстау. Кеттеу балық аулау торлары мен жіптерге ілінуі немесе тікелей ілмектермен немесе трал торларымен ұсталуы нәтижесінде туындауы мүмкін. Кеттеудің қарқындылығы мен жиілігі артып келеді. Бұл тенденция адам популяциясының өсуі және теңіз тағамдық ресурстарын қажет етуінің артуы, сондай-ақ балық шаруашылығының индустриялануы және жаңа аймақтарға кеңеюіне байланысты жалғасуы мүмкін. Бұл балық шаруашылығы кетеулермен тікелей және жанама байланысқа түседі. Тікелей байланысқа мысал – кетеулердің балық аулау торларымен физикалық байланысы. Жанама байланыс теңіз трофикалық тізбектері арқылы жүзеге асады, онда балық шаруашылығы кетеулердің тамақтанатын балық қорын күрт азайтады. Кейбір балық шаруашылықтарында кетеулер кеттеу ретінде ұсталып, кейін тағам немесе жем ретінде құндылығы үшін сақталады. Осылайша, кетеулер балық шаруашылығының мақсатына айналуы мүмкін.
Қосалқы аулаудың дамуы
Жалпы алғанда, киттерден қосалқы аулау саны артып келеді. Әлемдегі киттердің көпшілігі торлы балық аулауда кездеседі. Олар кішкентай тісті киттер (Odontocetes) және кашалоттар үшін, сондай-ақ акулалар, теңіз құстары және теңіз тасбақалары сияқты басқа да теңіз жануарлары үшін қауіпті, өлімге алып келеді. Көптеген балық аулау орындарында Еуроодақтың 2,5 км/кеме шегінен асып түсетін тораптар қолданылады. Бұл заңсыз торап аулау, әсіресе киттердің маңызды қоректену және көбейту аймақтарында үлкен мәселе тудырады. Дегенмен, тунец өнеркәсібі киттерден қосалқы аулаудың азаюына қол жеткізді. Тунец балық аулауда киттерден қосалқы аулау мәселесін халықаралық деңгейде мойындау 1999 жылы Халықаралық дельфин сақтау бағдарламасы туралы келісімге әкелді, нәтижесінде өлім көрсеткіші күрт төмендеді. Атап айтқанда, Шығыс тропикалық Тынық мұхитында тунец балық аулау кезінде дельфиндерден қосалқы аулау 1970 жылы жылына 500 000-нан 1990 жылы 100 000-ға, 1999 жылы 3 000-ға, ал 2006 жылы 1 000-ға дейін төмендеді. Квинсленд штатында 1962 жылдан бері шамамен 50 000 акула өлтірілген акулаларды жою бағдарламасы қосалқы ау ретінде мыңдаған дельфиндердің өліміне себеп болды. Квинслендтің "акулаларды бақылау" бағдарламасы соңғы жылдары 1000-нан астам дельфинді өлтірді, ал 2014 жылдан бері кем дегенде 32 дельфин Квинслендте өлтірілді. Квазулу-Наталдағы акулаларды жою бағдарламасы кем дегенде 2310 дельфинді өлтірді.
Қауіпке ұшыраған кит
Қашықтан аулау барлық киттерге басты қауіп деп танылды. Келесі киттер желкенді торларға ілігіп қалу қаупі жоғары:
Атлантикалық дөңес дельфиндер
Атлантикалық дөңес дельфин (Sousa teuszii) Батыс Африкаға ғана тән. Бірнеше популяциясы анықталған, олардың саны ондағаннан бірнеше жүзге дейін жетеді. Жалпы санының бағалаулары жетіспейді. Түрдің таралған аймағындағы үзілістер және осыған байланысты таралуындағы кемшіліктер байқалады. Байланыссыз ұстау тек Батыс Африканың бірнеше елінде ғана тіркелген. Дөңес дельфиннің тарихи таралған аймағындағы болуын/болмауын анықтау үшін зерттеулер мен бағалаулар жүргізу қажет. Бұл түрді сақтау үшін консервациялық шаралар қолдану қажет. Көптеген адамдар теңізден күнкөріс табады, сондықтан желілерді толығымен жабу мүмкін емес. Кейбір аймақтарда желілік балық аулауға шектеулер қойылуы мүмкін. Жоғары түрлердің әртүрлілігіне байланысты экожүрек туризмін табысты жүзеге асыруға болады. Талдаулар көрсеткендей, Мэн шығанағындағы жұмбақ киттердің (Megaptera novaeangliae) және Солтүстік Атлантикадағы атлантикалық киттердің (Eubalaena glacialis) 50-70% өмірінде кем дегенде бір рет желіге ілінген. Минк киттері (Balaenoptera acutorostrata) да қауіпте.
Бурмейстердің дельфині
Бурмейстердің дельфині (Phocoena spinipinnis) Перу мен Чилиде ең көп кездесетін үш кит тұқымдасының бірі болып табылады. Көбінесе, порттық дельфин (Phocoena phocoena) кездейсоқ аулау салдарынан қырылады (10, 11, 12). Гилнеттер порттық дельфиндер үшін қатты қауіпті, себебі олар оралған кезде өте осал. Касвелл және авторлар тобының Батыс Солтүстік Атлантикада жүргізген зерттеуі порттық дельфиннің орташа жылдық өсім көрсеткішін, кездейсоқ өлім-жітімнің белгісіздігімен және популяция мөлшерімен байланыстырды. Зерттеу нәтижесінде кездейсоқ өлім-жітімнің қауіпті деңгейден асып кеткені анықталды, демек, аулау порттық дельфиндерге маңызды қауіп келтіреді. 2001 жылы Британдық Колумбияда (Канада) лосось аулауға арналған гилнеттерде 80 порттық дельфин қырылды.
Гектор мен Мауидің дельфиндері
Жаңа Зеландияда осы дельфиндердің тұрқына түсу жиі кездеседі. Гектор дельфині (Cephalorhynchus hectori) Жаңа Зеландияның жағалау суларына ендемик және олардың саны шамамен 7400-ге жетеді. Олимпиада түбегі, Фанди шығанағы және Солтүстік теңіз бойында да осы дельфиндер кездеседі. Барлық зерттеулер көрсеткендей, порттық киттердің (harbour porpoise) кездейсоқ аулануы 90%-ға дейін азайды. Пингерлер (pingers) олар жағымсыз дыбыс тудыратындықтан тиімді (20; 15). Олардың үлкен табысының арқасында, пингерлердің мүмкіндіктерін және оларды басқа балық аулау салаларында қолдануды қайта бағалау жүргізілуде. Калифорниядағы жүзбелі торлы балық аулау бойынша жүргізілген тәжірибе акустикалық пингерлердің теңіз сүтқоректілерінің кездейсоқ аулануын қалай азайтатынын көрсетті. Бұл ретте, жалпы дельфин мен теңіз арыстандарының кездейсоқ аулануы айтарлықтай төмендеді. Сонымен қатар, солтүстік кит дельфині, Тынық мұхитының ақ жақты дельфині, Риссо дельфині және Далл порпойызы сияқты басқа киттердің түрлері үшін де кездейсоқ аулау көрсеткіштері төмен болды. Тордағы пингерлердің саны неғұрлым көп болса, кездейсоқ аулау да соғұрлым азаяды. 40 пингері бар торды пайдалану арқасында жалпы дельфиндердің тұрқына түсуі 12 есе азайды. Шуға өте сезімтал киттер акустикалық құрылғыларды пайдалану арқылы сүйікті жағалаулық орталарынан ығыстырылуда. Сапасы нашар ортада, порттық киттер ресурстар үшін күшейтілген бәсекелестікке тап болады. Бұл жағдай аумақтың тарылуы ретінде танылады, бұл климаттың өзгеруі, антропогендік әрекет немесе популяцияның азаюы салдарынан болуы мүмкін. Ірі аумақтың тарылуы жоқ болудың алдағы белгісі деп есептеледі. Кемелердің қозғалысынан туындайтын шу ластануы да осыған ұқсас қорқыту құралы болып табылады.
Барий сульфаты
Порвоиндардың қосалқы аулауын азайтуға тиімді болатын перспективті желкендік тордың құрамында барий сульфаты бар. Бұл торлар барий сульфаты эхолокациялық сигналды шағылыстыратындықтан және торларды жақсы көрінетін ететіндіктен, дәстүрлі торларға қарағанда үлкен қашықтықта анықталады. Барий сульфатының жоғары концентрацияда қосылуы торларды қатайтады. Эхо шағылыстыру, қатаңдық және көрінушілік – үш фактордың барлығы қосалқы аулауды азайтуда маңызды рөл атқаруы мүмкін. Эхо шағылыстыру бөлшектің мөлшеріне, тығыздыққа емес, байланысты болып көрінеді. Тығыздығы жоғары темір оксиді қосалқы аулауды азайтуға көмектеспеді. Фанди шығанағындағы балық аулау көлемі қалыпты болды, тек минтай аулау 3-5 пайызға төмендеді. Бұл тәсілдің артықшылығы – ол пассивті, сондықтан батареялар қажет емес және "асхана қоңырауы" эффектісі тудырмайды. Бұл торлардың әлеуетті артықшылығы шағын аулауда ең зор. NOAA торлардың тиімділігін растау үшін қосымша сынақтар жүргізуді қалайды.
Балық аулаудың ережелері мен басқаруы
Қазіргі кезде көптеген балық шаруашылығында басқару және реттеудің жетіспеушілігі байқалады. Теңіз сүтқоректілерін қорғау үшін балық шаруашылығын (және заңсыз балық аулауды) бақылауға арналған басқару шаралары шұғыл түрде қажет. Қосалқы аулауды тіркеуге бағытталған күш-жігер, ең алдымен, жабыршық торлы балық аулауға жұмсалуы керек, себебі киттер мен дельфиндер осы торларда көбірек ұсталады. Қорғау шаралары теңіз сүтқоректілерінің жоғары қосалқы аулау деңгейі тіркелген, бірақ оның салдарына баға беруге инфрақұрылым жоқ аймақтарға бағытталуы тиіс.
Қайықпен бақылаушылар
Балық аулау кемелеріндегі бақылаушылар суда кәсірленген жануарларды анықтап, олардан қашықтау үшін іздейді.
АҚШ-та
Кейбір бағдарламалар, мысалы, Earth Island институтының «Дельфин қауіпсіздігі» сертификаттау жүйесі борттағы бақылаушылардан сертификаттау талап етеді деп мәлімдейді. Алайда, тәуелсіз ғылыми бақылаушылар дельфинге зиян келген-келмегенін анықтайтын әлемдегі жалғыз балық шаруашылығы – AIDCP шартының бағдарламасы орналасқан Шығыс тропикалық Тынық мұхиты. Әлемдегі қалған барлық тунец балық аулау салаларында борттағы бақылаушы сертификатының тиімділігі күшейтілген тексеруге алынуда, себебі мұндай бағдарламалар қорғала алмайтын немесе басқарыла алмайтын болып шықты:
Өткен жылы Radio Australia радиосына берген сұхбатында EII-дің Марк Палмер EII бақылаушылары көбінесе кемелерге шықпайтынын, ал олардың ұйымының «мыңдаған» тунец аулайтын кемелерге бақылаушыларды жіберуге жеткілікті ресурсы жоқ екенін растады. Сонымен қатар, экологиялық ұйымдар Earth Island институтының тәуелсіз, борттағы бақылауды талап етпейтін және тек балық аулау капитандарының өзін-өзі сертификаттауына сүйенетін АҚШ саясатын қолдағанын сынады, және тіпті болашақта тәуелсіз бақылаушылар қажет болса да, әртүрлі елдерде сертификаттарды іздеу және тексеруде біртектестіктің болмауы сертификатталмаған өнімдерді дұрыс портына жеткізсе сертификатталған етіп жіберуі мүмкін екенін көрсетеді.