Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
16 ғасырдағы паштун тайпалары арасындағы суфилік қозғалыс
16th century Sufi movement amongst Pashtun tribes
Рошани қозғалысы (,) – 16 ғасырдың ортасында қазіргі Пәкістан мен Ауғанстанның Паштунистан аймағында құрылған, халыққа бағытталған, діни ағымдарға бөлінбеген суфилік қозғалыс. Бұл қозғалысты ормур тайпасынан шыққан батыр, суфи ақыны және революционер Пир Рошан құрды. Рошан Моғол империясының билеушілері тарапынан орын алып жатқан теңсіздік пен әлеуметтік әділетсіздікке қарсы шықты. Ол өзінің ізбасарлары – рошаниялардың ислам ішінде жариялаған, теңдік принциптеріне негізделген кодекстер мен қағидалар жүйесін қолдады. Пир Рошан сол кездегі исламның негізгі қағидаларына күмән келтіретін жаңа және радикалды тұжырымдар арқылы қозғалыстың ізбасарларын оқытып, тәрбиеледі және теңдік принциптерін таратуға ықпал етті. Оның тұжырымдары африд, оракзай, халил, мохманд және бангаш тайпаларының арасында жақсы қабылданып, үлкен резонанс тудырды. Бұл топ шығыс паштун тайпалары арасында зор ықпалға ие болып, паштун тарихында және Моғол империясының батыс шекараларындағы саясатында маңызды рөл атқарды. Қозғалыс паштун тайпалық қоғамына қарсы күш болды және көшбасшылық, билік, әлеуметтік этика мәселелерін көтеруді мақсат етті. Оның басшылары Пир Рошаннің ізбасарлары мен шәкірттері болды, ал қозғалысқа мүше болу дәстүрлі тайпалық басшылыққа нұқсан келтіру қаупін тудырды. Рошани қозғалысы үш кезеңнен өтті: бірінші кезең 1565 жылдан 1585 жылға дейін, екінші кезең 1585 жылдан 1605 жылға дейін, үшінші кезең 1605 жылдан 1632 жылға дейін созылды.
The Rōshānī movement (, ) was a populist, nonsectarian Sufi movement that was founded in the mid 16th century, in the Pashtunistan region of present day Pakistan and Afghanistan, and arose among the Pashtun tribes. The movement was founded by Pir Roshan, an Ormur warrior, Sufi poet and revolutionary. Roshan challenged the inequality and social injustice that he saw being practiced by the ruling powers of the Mughal Empire. He advocated for a system of egalitarian codes and tenets that his followers, the Roshaniyya, promulgated within Islam. Pir Roshan educated and instructed followers of the movement through new and radical teachings that questioned basic Islamic canons during that time, and propagated egalitarian principles. His teachings resonated among the Afridi, Orakzai, Khalil, Mohmand, and Bangash tribes. The group achieved strong influence and authority among the eastern Pashtun tribes and played a significant role in Pashtun history and in the policy of the Mughal Empire on its western frontiers. The movement itself was a challenge to Pashtun tribal society, and its purpose was to raise issues of leadership, authority, and social ethics. Its leaders were the followers and disciples of Pir Roshan, and membership within the movement threatened to undermine traditional tribal leadership. The Roshaniyya movement went through three phases: the first phase lasted from 1565 to 1585, the second phase from 1585 to 1605, and the third phase from 1605 to 1632.
Баязид Ансари, Пир Рошан
Баязид Ансари 1525 жылы дүниеге келді және өмірі бойы моғолдардың зорлық-зомбылығына ұшырады, бұл оның өміріне әсер етіп, ақырында Кабул қаласындағы моғол үкіметіне қарсы көтеріліске жетекшілік етуіне себеп болды. Кішкентай кезінде Баязид Құранды жаттауға жіберілді және оқу арқылы Құдайға құлшылық етуде одан да ынталы болды. Ол білімді, көп саяхат жасаған, мистикамен жақсы таныс және саяси және әскери биліктің моғолдардың қолында шоғырлануына байланысты ауғандықтардың наразылығын өз көзімен көрген. Оқу жылдарының бірнешесінде ол Құдаймен біріккенін сезінді, бірақ мистикалық тәжірибелерін өзінде сақтап қалды. Кейін ол шәкірттерді қабылдай бастады. Баязид кедейлік, ораза ұстау және Құдайды еске алуға шақырды, бұл Канигурамның кедей топтарына ұнады. Оның шәкірттері көбейген сайын, жергілікті ғалымдар мен суфилер Баязидтің және оның шәкірттерінің дүниелік байлықты іздеген, нағыз діннен хабары жоқ алдаушылар екенін мәлімдеді. Оған қай суфи дәстүрін ұстанатынын сұрағанда, ол құдайлық дәстүрді ұстанатынын айтты. Оның уағыздарындағы соңғы заманға қатысты мәселелер дүниелік тірліктерден бас тарту және Қиямет күнінің жақындауы туралы айту арқылы көрінді.
Bayazid Ansari was born in 1525, and had an early experience of victimization at the hands of the Mughals that persisted throughout his lifetime and ultimately led to his leadership of an insurrection against the Mughal government in Kabul. At a young age, Bayazid was sent to master the Qur'an and through his studies he became more devout in his worship of God. He was educated, well traveled, familiar with mysticism, and had firsthand experience with resentment of the Afghans over the Mughal monopoly of political and military power. For a few years during his studies, he attained what he considered to be union with God but kept his mystical experiences to himself. Eventually, he began to accept disciples. Bayazid preached a life of poverty, fasting, and remembrance of God which appealed to the poorer classes of Kaniguram. As his disciples grew, the local ulama and Sufi pirs claimed Bayazid and his disciples were frauds who sought worldly wealth and knew nothing of true religion. When asked which Sufi tradition he followed, he responded that he followed the divine tradition. The millenarian quality of his messages came through his emphasis on the renunciation of worldly pursuits and on the imminence of the day of resurrection.
Қауымдастар
Паштун тайпалары дәстүрлі түрде діни заңдар мен діни басшыларды тайпалық заңдарға немесе Паштунвалиге қарсы деп есептегендіктен, олар Баязидтің шариғат есебінен мистицизмге ерекше мән беруіне және діни мекемелерді айыптауына қызығушылық танытқан болуы мүмкін. Дегенмен, Баязидтің үгітін және оның өзін қабылдау арқылы, олар бір діни басшыны екіншісімен ауыстырған болатын. Сонымен қатар, кейбір ру сардарлары Рошания қозғалысын өздерінің ішкі тайпалық бәсекелестіктерінде күш алу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Кедей адамдар, әулеттер мен тайпалар Баязидтің дұға, ораза және кедейлік туралы насихаттарына, сондай-ақ Қиямет күніне дайындыққа тартылды, себебі бұл олардың өміріне мағына берді. Баязидтің қозғалысқа қосылмағандардың дінсіз деп жарияланатыны және олардың жерлері мен мүлкі тоналынатыны туралы мәлімдемесі де кедей тайпаларды қызықтырды. Сондай-ақ, Баязид өзінің "Хайр әл-Баян" еңбегін пашту тілінде жазғанын атап өткен жөн. Бұл мәтін Паштундар үшін арабша Құраннан да қолжетімді болды және оның жазылуына оның жақтастары мақтанышпен қарады. Баязидтің өкініш пен Қиямет күніне дайындық туралы мыңжылдық үгіті Паштундардың діни сезімталдығына ерекше әсер етті. Паштундар сонымен қатар оның шариғаттың сыртқы амалдарына көңіл бөлмейтін, мистикалық діни көзқарасына да қызығушылық танытты.
Since Pashtun tribesmen have traditionally considered religious law and religious leaders to be at odds with tribal law or Pashtunwali, they may have been attracted to Bayazid's particular emphasis on mysticism at the expense of the shari'at and his condemnation of the religious establishment. However, by accepting Bayazid's message and Bayazid, they simply swapped one religious leader for another. Furthermore, some tribal sardars viewed the Roshaniyya movement as a source of possible strength for themselves within their own intratribal rivalries. Poorer individuals, lineages, and tribes were attracted to Bayazid's teachings about the need for prayer, fasting, and poverty in preparation for the Day of Judgement, because it gave meaning to their lives. Lastly, poorer tribes were attracted to Bayazid's assertion that anyone who failed to adhere to the movement could be prosecuted as an infidel and that such person's lands and possessions would be plundered. It is also important to note that Bayazid originally wrote his Khair al Bayan in Pashto, which meant that the text was more accessible to the Pashtuns than the Arabic Quran and that those followers took some measure of pride in its composition. Bayazid's millenarian message of repentance and preparation for the Day of Judgement struck a particularly sympathetic chord in the religious sensibilities of Pashtuns. Pashtuns were also attracted to his more mystical approach to religion that deemphasized outward practices of the shari'at.
Жауап
Баязид өзінің хабарын тарату ісінде өте табысты болды. Үндістан мен Орталық Азияның айналасындағы аймақтарға хаттар мен жазбалар үнемі жіберіліп тұрды. 1560 жылдардың соңында Хаштангарда (қазіргі Хайбер-Пахтунхва, Пәкістан) тұрғанда, ол шәкірттерін хаттармен жіберіп, адамдарды қозғалысқа қосылуға және оны толыққанды нұсқаушы ретінде қабылдауға шақырды. 1570 жылы Баязидті Пир-е-Камил деп мойындаған Нанграхардағы Туи тайпасы керуенге шабуыл жасап, ол тоналып кеткенде, қозғалыс үшін шешуші кезең болды. Баязид керуенге шабуыл жасалғанын естіген соң, Кабулдың Мирза Хакиміне кешірім сұрады. Бірақ Мирза Хакимнің кеңесшілері Баязидті Туи тайпасының іс-әрекеттеріне жауапты деп көндірді және Баязидті өлтіру немесе тұтқындау үшін пәрмен шығарды. Өліміне аз уақыт қалғанда және жасырынып, қашып жүргеннен кейін Баязид Афридтер мен Оракзайлерге Тирахтан Тирах тайпасын қууға көмектесті.
In terms of disseminating his message, Bayazid publicized it extremely well. Messages and letters were sent continuously to surrounding areas and places in India and Central Asia. In the late 1560s while living in Hashtnaghar (present day Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan), he sent his disciples with letters calling on people to join the movement, and accept him as a perfect guide. A turning point for the movement happened in 1570 when the Tu'i tribe in Nangrahar, which had accepted Bayazid as the Pir e Kaamil, attacked a caravan and plundered it. When Bayazid got word that the caravan had been attacked, he sent an apology to Mirza Hakin in Kabul. Yet, Mirza Hakim's councilors had convinced him that Bayazid was responsible for the actions of the Tu'i tribe and sent a farman to either kill or capture Bayazid. Shortly before his death and after spending time in hiding and on the run, Bayazid helped the Afridis and Orakza'is drive the Tirahis from Tirah.
Рошани тайпасының көтерілісі
Баязид Ансаридің қайтыс болуына байланысты, "Жалала" деп те аталатын Монсеррат әке Рошани қозғалысының жетекшісі болды. Ол алдымен Тираға барып, онда Африди және Оракзаи тайпаларын көтеріліске басшылық етті. Афридилер мен Оракзайлар керуендерге шабуыл жасап, тонады, шабуылдар ұйымдастырып, афғандарды, моғолдарды және индустарды еш айырма жасамай өлтірді. Бұл қарсы шабуылдарға әкеп соқты, ал бірнеше жеңілістен кейін көптеген тайпа мүшелері Жалаланы тастап кетті, ол Тирадан Юсуфзаи тайпаларына қашты. 1601 жылы, Рошания қозғалысына жетекшілік еткеннен кейін жиырма жыл өткен соң, Жалала мен Рошанилер Газнидегі Лохани пуштундарына көмекке келді. Бірақ сол аймақтағы хазаралар Лоханилерге шабуыл жасады, ал Лоханилер Рошанилерден көмек сұрағанда, олар да Рошанилерге шабуыл жасады. Рошанилерді қуып жетіп, Жалала қаза тапты. Дегенмен, Жалаланың өлімі осы қозғалыстың соңы болған жоқ.
Following the death of Bayazid Ansari, Father Monserrate, also known as "Jalala", became the leader of the Roshani Movement. He first went to Tirah, where he organized the Afridi and Orakza'i tribes in an outbreak of violence. The Afridis and Orakza'i attacked and plundered caravans, performed raids, and killed Afghans, Mughals, and Hindus indiscriminately. This provoked counter attacks and after a series of defeats, many tribesmen deserted Jalala and he fled from Tirah to the Yusufza'is. In 1601, twenty years after assuming leadership of the Roshaniyya movement, Jalala and the Roshanis went to the aid of the Lohani Pashtuns in Ghazni. The Hazaras of that area however, attacked the Lohanis and when the Lohanis appealed to the Roshanis, they attacked the Roshanis too. The Roshani were pursued until they were eventually caught up with, and Jalala was killed. Jalala's death, however, was not the end of the movement.
Ауған тарихында
Рошания қозғалысы жеке афғандар мен афған еместерге, сондай-ақ афғандық пуштун тайпаларына діни, әлеуметтік және саяси қарсылық тудырды. Баязидтің зұңқарлық өмір салтына, мистикаға және Қиямет күнін күтіп тәубе етуге баса назар салғаны көптеген адамдарды қызықтырды және ауған тайпаларынан бастапқыда жағымды реакция тудырды. Баязидтің өмір сүрген кезеңінде және қозғалыстың басшысы ретінде Рошания қозғалысының пантеистік суфи сипаты мен оның жаппай мыңжылдыққа шақыруы үлкен әсер етті. Баязидтің 1575 жылы қайтыс болғаннан кейін қозғалыстың пантеистік суфи сипаты азайды. Рошания ұстанымдары көбірек мистикалық, ашық заңдық ережелерден аулақ болды, бұл оларды пуштунвалидің тайпалық дәстүрлерімен қақтығысқан шариғатты ұстанған афғандар үшін тартымды етті. Рошания қозғалысының пуштун тайпалық қоғамына ең үлкен сын-қатер діни басшылардың тайпа басшылығы үшін дәстүрлі әулет ағаларымен бәсекелескен кезде туды.
The Roshaniyya movement was a religious, social, and political challenge to individual Afghans and non Afghans, as well as to the Afghan Pashtun tribes. Bayazid's emphasis on the ascetic life, mysticism, and repentance in anticipation of the Day of Judgement were themes that attracted numerous people and provoked an initially positive reaction from Afghan tribesmen. During Bayazid's lifetime and position as leader of the movement, the pantheistic Sufi character of the Roshaniyya movement and its mass millenarian appeal were overwhelming. After Bayazid's death in 1575 the pantheistic Sufi character of the movement became less and less prominent. Roshaniyya doctrines were more mystical and less overtly legal, which made them more attractive to Afghans who found the shari'at to conflict with the tribal customs of Pashtunwali. The biggest challenge of the Roshaniyya movement to Pashtun tribal society happened when religious leaders competed with traditional lineage headmen for leadership of the tribesmen.
Пашту тіліне қосқан үлесі
Рошани қозғалысының негізін қалаушы Баязид Пир Рошан пашту алфавитін ойлап тапқан және пашту тіліндегі ең ерте белгілі прозалық шығармалардың бірін жазған. Оның әліпбиі пашту тілінде одан әрі әдебиет пен поэзия жазуға мүмкіндік берді. Рошани қозғалысы 16-шы және 17-ші ғасырларда пашту тіліне танымал ақындар сыйлады.
The founder of the Roshani movement, Bayazid Pir Roshan, is credited with inventing a Pashto alphabet and writing one of the earliest known prose in Pashto. His alphabet paved the way for writing further literature and poetry in Pashto. The Roshani movement gave Pashto some famous poets in the 16th and 17th centuries.