Кіріспе

Католик православиесін сақтауды қамтамасыз ететін трибуналдар жүйесі

Португалия инквизициясы (португалша: Inquisição Portuguesa), ресми түрде Португалиядағы Инквизицияның Киелі Кеңесінің Бас кеңесі деп белгіленген, 1536 жылы король Иоанн III-нің өтініші бойынша Португалияда ресми түрде құрылды. Мануэль I 1515 жылы Мария Арагондықпен шарттасқан міндеттемесін орындау үшін инквизицияны орнатуды сұрағанмен, Папа Павел III оған тек оның қайтысынан кейін ғана келісім берді. Орта ғасырлық инквизициядан кейінгі кезеңде ол испан инквизициясы және рим инквизициясымен бірге христиан инквизициясының үш түрлі көрінісінің бірі болды. Гоа инквизициясы – португал инквизициясының колониялық дәуірдегі Португалия Үндістанындағы жалғасы. Португалия инквизициясы 1821 жылы таратылды.

Өмірбаян

1478 жылы Папа Сикст IV Кастилияда инквизицияны орнатуға рұқсат беретін Exigit sincerae devotionis affectus паптық бұйрығын шығарды, бұл еврейлер мен еретиктердің Португалияға үлкен толқынмен көшіп келуіне себеп болды. Осы оқиғалардан кейін Португалиядағы еврейлер мен маврлардың жағдайы нашарлады. Бұрын еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық болған емес. Португалиялық еврейлер өздігінен басқарылатын қауымдастықтарда, яғни юдарияларда өмір сүрді. Иудаизм мен Ислам діндерін еркін ұстану заңмен танылып, кепілдік берілді. 1496 жылдың 5 желтоқсанында король Мануэль I Испания ханшайымы Изабелламен жасасқан неке шарты бойынша, барлық еврейлерді Португалиядан кетуге немесе дін ауыстыруға мәжбүрлеген жарлыққа қол қойды. Бірақ, ерікті түрде дін ауыстырғандардың саны күтілгеннен кем болды, сондықтан король еврейлердің қашуына жол бермеу үшін Португалиядағы барлық порттарды (Лиссабоннан басқа) жапты. 1497 жылдың сәуір айында, еврейлердің Португалиядан кетуге мәжбүрленген 14 жасқа дейінгі ұл-қыздарын алып кету туралы бұйрық шығарылды. Осы балалардың көпшілігі корольдің қаражаты есебінен христиан дінінде тәрбиелену үшін елдің қалалары мен кенттеріне таратылды, ал олардың қаншасы туған отбасына оралғаны белгісіз. 1497 жылдың қазан айында, қашпаған еврейлер күштеп дін ауыстырылды, осылайша «жаңа христиандар» пайда болды. Дегенмен, тарихшы А.Ж. Сараиваның айтуынша, 1506 жылдың 9 сәуірінде Лиссабондағы халық екі мыңға жуық жаңа христианды елге құрғақшылық пен оба эпидемиясын келтірген деп айыптап өлтірді. Үш күндік қырғыннан кейін король кінәлілерді жазалады және 1497 жылға дейінгі еврейлердің құқықтарын қайта жаңғыртты, жаңа христиандарға діни амалдары үшін сұрақ қойылмайтындығын берді және Португалиядан еркін шығуға рұқсат берді. Бірақ 1515 жылдың тамызында король Мануэль I Римдегі елшісіне хат жазып, пападан Кастилия үлгісіндегі инквизиция жарлығын сұрауды тапсырды. 1531 жылдың желтоқсанында папа Климент VII инквизицияға рұқсат берді, бірақ король қаламайтын және қабылдамайтын шарттармен. Ал 1535 жылдың сәуірінде сол папа өз сөзінен қайтып, инквизицияны тоқтатты, еврейлік дінде кінәлілерге жалпы кешірім беруді, тұтқындарды босатуды және тәркіленген мүлікті қайтаруды бұйырды. Климент VII-нің шешімдеріне негіз болған баяндамада «мәсіхші еместерді дінге қайтару туралы нағыз доктрина» еске түсірілді: Мәсіхтің үлгісін ұстанғандай, сендіру және мейірімділік көрсету. Бұл баяндамада инквизиторлық соттардың жұмысы туралы ақпарат келтірілді, инквизиторлардың зұлымдықтары соншалықты болғандықтан, олардың «Мәсіхтің емес, шайтанның қызметшілері» екенін түсіну оңай болды, олар «ұрылар мен жалдамалы сарбаздар» сияқты әрекет етті. Папа Климент VII-нің қайтысы кешірім бұйрығының күшіне енуіне кедергі келтірді. Оның ізбасары Павел III, бірнеше ойланғаннан кейін, оны күшіне енгізді, ал Португалия королі Жоао III инквизицияны қайта орнату үшін, оның жеңешесі Карл V-нің араласуын пайдалануды қоса алғанда, талап етуді және келіссөздер жүргізуді жалғастырды.

Құру

Көп жылдық келіссөздерден кейін патшалар мен папалар арасында, 1536 жылғы 23 мамырда португалдық инквизиция Папа Павел III-нің Cum ad nihil magis бұйрығымен құрылды және басылымдарды цензуралауды енгізді, латыннан басқа тілдердегі Киелі кітапты тыйым салудан бастады. Португалдық инквизицияның басты нысанасы – яһуди дінінен католик дініне ауысқандар, яғни конверсостар (кейде «жаңа христиандар» немесе маранностар деп те атайды), олардың яһуди дінін жасырын түрде сақтағаны күдік тудырды. Олардың көпшілігі Испаниядан Португалияға көшіп келген испандық яһудилер еді, себебі Испания яһудилерді христиан дініне ауыстыруға немесе елден кетуге мәжбүр етті. Осы құрбандардың саны (1540-1765 жылдар аралығында) шамамен 40 000 деп есептеледі. Португалдық инквизиция, сонымен қатар, басқа этностар мен діндердің өкілдерін де қудалады, мысалы, Африкадан келген, диаспоралық африкалық діндерді ұстанатын және Атлантикалық құл саудасы арқылы Португалия империясының колонияларынан контрабандалық жолмен әкелінген вуду дінін ұстанатын адамдар, оларды ересілік және колдовство жасады деп айыптап, соттады және түрмеге жапты. Бразилиядағы шамамен 800 000 рома халқы, синти мен рома тайпаларының ұрпақтары, инквизиция кезінде Португалия империясынан қуылды. Испаниядағыдай, инквизиция корольдің билігіне бағынды, бірақ португалдық инквизиция, практикалық тұрғыдан алғанда, испан әріптесімен салыстырғанда коронадан және пападан айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды. Оның төрағасы – Папа тағайындаған, бірақ король таңдаған, әрқашан король отбасынан шыққан Бас инквизитор болды. Бас инквизитор кейіннен басқа инквизиторларды тағайындайтын. Португалияда алғашқы Бас инквизитор король Жоау III-нің жеке мойындаушысы және Сеута епископы Д. Диого да Силва болды. Одан кейін Жоау III-нің інісі, кардинал Энрике билікке келді, ол кейіннен король атанды. Инквизиция соттары Лиссабонда, Коимбрада және Эворада орналасты, ал қысқа мерзімге (1541-1547 жылдар аралығында) Портуда, Томарда және Ламегода да болды. Португалиядағы алғашқы авто-де-фе 1540 жылы өтті. Испан инквизициясы сияқты, ол да басқа діндерден (көбінесе яһуди дінінен) ауысқан, бірақ католик православиесінің талаптарын орындамаған адамдарды тамырымен жоюға күш салды. Португалдық инквизиция өз қызметін Португалиядан Португалияның отарлық иеліктеріне, соның ішінде Бразилияға, Кабо-Вердеге және Үндістандағы Гоаға кеңейтті, онда ол 1821 жылға дейін католик православиесінің бұзылуына қатысты істерді тергеуді және соттауды жалғастырды. Жоау III тұсында соттардың қызметі кітаптарды сынға алумен қатар, күрәбастық, колдовство және көп әйел алу туралы істерді қарауға дейін кеңейтілді. Бастапқыда діни мәселелерге бағытталған инквизиция португал өмірінің барлық саласына – саяси, мәдени және әлеуметтік – әсер етті. 1500 жылдары Португалиядағы инквизицияның салдарынан көптеген конверсостар Гоаға көшіп келді. Олар крипто-яһудилер мен крипто-мұсылмандар, дінін өзгерткен, бірақ жасырын түрде ескі діндерін сақтаған яһудилер мен мұсылмандар еді. Екеуі де португалдар үшін қауіпті деп есептелді, өйткені яһудилер Иберияда христиан билеушілерін құлату үшін мұсылмандармен біріккені туралы беделді қалыптасқан пікір болды. Езуит миссионері Франциск Ксавье 1546 жылғы 16 мамырда Португалия королі Жоау III-ке католицизмге жалған айналғандармен күресу үшін Гоа инквизициясын құруды өтінді. Инквизиция 1560 жылы Гоада басталды. 1560-1623 жылдар аралығында сотталған 1582 адамның 45,2% яһудизм мен исламға қатысты қылмыстар үшін сотталды. Гоа инквизициясы сонымен қатар жалған айналған және дінге кірмеген индустарға да назар аударды. Ол индуизмге кірмеген индустарды индуизм діни рәсімдерін орындауға тыйым салғандарды және католик дініне шын жүректен келгендерге кедергі келтірген индуизмге кірмеген индустарды қудалады. Гоа инквизициясының 1560 жылдан бастап 1821 жылға дейінгі авто-де-фе статистикасының жинағы жалпы 57 адамның денесі мен 64 адамның мүсінін (адамға ұқсайтын мүсін) өртегенін көрсетті. Барлық өртенгендер ересілік немесе содомиялық қылмыстар үшін сотталды. Инквизицияның басты нысаналарының бірі – португалдық христиан дәстүрлері мен православие деп танылмаған қозғалыстар еді. 13 ғасырдың ортасынан бастап тараған Мыңжылдық және ұлттық Киелі Рух Империясының культы 14 ғасырдың ортасына дейін Португалияның барлық аймақтарына тарады. Келесі ғасырларда ол Португалияның Атлантика аралдары мен империясына тарады, онда 1540 жылдан кейін инквизицияның тыйым салу және бақылау нысанына айналды, себебі ол континенттік Португалия мен Үндістаннан дерлік жойылды. Орта ғасырларда және одан кейінгі ғасырларда дінге келмеген шенеуніктер мен халықтық бауырластықтар ғана ұстанған бұл рухани дәстүр 20 ғасырдың екінші жартысынан кейін Португалияның кейбір муниципалитеттерінде ғана жаңартылды. Содан бері, көне рәсімдердің көп бөлігі жойылды немесе өзгертілді (қалған немесе қайта жаңартылған нәрседе). Киелі Рух Империясының дәстүрлі мерекесінде, Пентикост мерекесінде тойланатынындай, болашақта үшінші дәуір Киелі Рух Империясымен басқарылады және монахтық немесе бауырластық басқаруды білдіреді, онда Католик шіркеуінің иерархиясы, делдалдар және ұйымдасқан шіркеулер қажет болмайды, ал мүнафықтар христиандармен ерікті түрде бірігеді. 16 ғасырға дейін бұл Португалияның көптеген ірі қалаларындағы ең маңызды жылдық мереке болды, Лиссабонда (8), Портуда (4) және Коимбрада (3) көптеген тойлар өтті. Шіркеу мен инквизиция осы уақытта дінсіз рухани дәстүрді, және ең бастысы, шіркеуді жоятын болашақ дәуірді тойлайтынды көтере алмады. Киелі Рух культы Азор аралдарында жергілікті халық арасында және Христиандық орденінің дәстүрлі қорғауымен сақталды. Бұл жерде инквизицияның билігі тиімді түрде қолданылмады, жергілікті шіркеу билігінен есептер түскеніне қарамастан. Азор аралдарынан басқа, культ Бразилияның көптеген аймақтарында (16-18 ғасырларда құрылған) сақталды және бүгін Бразилияның барлық штаттарында, екі штаттан басқа, және Солтүстік Америкадағы (Канада және АҚШ) португалдық қоныс аудандарының арасында тойланады, әсіресе Азорлық текті адамдар арасында. Афро-бразилиялық діни мистик және бұрынғы құл қызы Роза Эгипциака инквизициямен Рио-де-Жанейрода және Лиссабонда түрмеге қамалған. Ол Лиссабон инквизициясының ас үйінде жұмыс істеген кезде қайтыс болды. Эгипциака Бразилиядағы қара әйелдің жазған алғашқы кітабының авторы – «Sagrada Teologia do Amor Divino das Almas Peregrinas», онда оның діни көрулері мен болжамдары сипатталған. Себастианизм мен Бесінші Империяның қозғалыстары мен ұғымдары кейде инквизицияның нысанына айналды (себастианистердің ең қатал қудалануы Филипптік династия кезінде болды, бірақ одан кейін де жалғасты), екеуі де православие емес және тіпті ересілік деп есептелді. Бірақ мақсаттылық аралық және таңдамалы болды, өйткені Киелі Офиспен (Инквизиция) байланысты маңызды адамдардың кейбіреулері себастианистер болды. 1577 жылы король Себастианның қаржылық қиындықтары оны үлкен сома ақша алғанға дейін жаңа христиандардың еркін кетуіне және инквизицияның 10 жылға мүлікті тәркілеуін тыйым салуға әкелді. Король Жоау IV 1649 жылы инквизицияның мүлікті тәркілеуін тыйым салған, және кейіннен Рим тарапынан анафемаға ұшырады деген қауесет бар. Анафема ресми түрде жарияланбаған көрінеді, өйткені король сол уақытта қайтыс болды. Бұл заң 1656 жылға дейін толыққанды күшін жойған жоқ, корольдің қайтысымен. 1674 жылдан 1681 жылға дейін инквизиция Португалияда тоқтап тұрды...

Инквизицияның қызметкерлері

Инквизиторлар – Киелі Офис соттарында тергеуші және судьяның функцияларын біріктірген басты лауазымды тұлғалар болды. Бұған қоса, соттарда бюрократиялық аппарат пен өздерінің түрмелері болды, онда айыпталушылар ұсталып отырды. Соңында, Киелі Офистің дін қызметкерлері емес, көбінесе ақсүйектерден құралған мүшелері – «фамильярлар» Португалия аумағында кеңінен таралды, олардың құзырында тұтқындаулар жасау сияқты басқа да міндеттер болды.

Соттар

Бірінші кезеңде 1536 және 1541 жылдар аралығында Португалияда алты сот ұйымдастырылды: Эвора, Лиссабон, Томар, Коимбра, Ламего және Порто. Бұл орындар, сондай-ақ инквизиторлар ретінде епископтар мен жергілікті викарийлерді тағайындаумен бірге, осы институтты тез арада құру үшін бұрыннан бар шіркеу желісін пайдаланды. Алайда, 1548 жылдан бастап бұл соттар Лиссабонда және Эворада орталықтандырылды, бұл ішінара Киелі кеңсенің тым кең тараған құрылымынан туындаған проблемаларға байланысты және ол әлі қалыптасу процесінде болған, мүмкін қаржылық қиындықтарға тап болған мекеме болды. Тек 1560 жылдардан кейін Коимбра сотының қайта құрылуымен және Гоа сотының құрылуымен соттар тұрақтап, нақтыланған формаға ие болды. Мұндай формалар 18 ғасырдың соңында инквизицияның құлдырауына дейін айтарлықтай өзгерістерсіз сақталды. Киелі кеңсе соты кез келген шағымды қабылдады, оның ішінде әңгімелер, сезімдер және болжамдарды, кез келген адамнан, шағымданушының беделі мен лауазымына қарамастан. Егер инквизиторлар бұл "Құдайға қызмет ету және сенімнің игілігі үшін" орынды деп тапса, анонимді айыптаулар да қабылданды, сондай-ақ азаптау арқылы алынған мәліметтер де қабылданды. Дегенмен, ережелерде тұтқындар autos de fé кезінде "азаптау белгілерін көрсетпеуі" тиіс еді. Киелі кеңсе тағайындаған адвокат тек безендіру үшін болды; ол жауап алу кезінде айыпталушыларды сүйемелдемеді және оның рөлі көбінесе айыпталушыға зиян келтірді. Ең көп таралған айыптаулар көбінесе крипто-иудаизмге қарсы болды, сонымен қатар көптеген басқа да қылмыстарға, мысалы, моральға қарсы қылмыстарға, гомосексуализмге, сиқыршылыққа, құдайды қорлауға, бигамияға, лютерандыққа, масондыққа, крипто-маометизмге, догмаларды сынауға немесе инквизицияның өзіне қарсы бағытталды.

Жазалау әдістері

Билік тарапынан діни тәртіпті сақтау үшін қатаң саясат жүргізілді. Кінәлілерді жазалау арқылы діни тәртіпті ұстап тұруға бағытталған қатаң тәртіп болды. Жазаның негізгі түрлері – галереялар, мәжбүрлі еңбек, қамшылау, жер аудару, мүлікті тәркілеу және соңғы шара ретінде өртпен немесе гарротамен өлім жазасы. Жер аудару адамның әлеуметтік ортасынан оның мінезі "түзетілгенше" және ел үшін "тепе-теңдік" орнатып, қайта оралуына дейін шеттетілуін қарастырды. Жанды құтқару және құдайлық заңды сақтау сылтауымен жер аудару – шіркеу мен мемлекеттің сот жүйесінің бір бөлігі ретінде, қоғамға жарамайтын адамдарды жоюдың бір тәсілі ғана еді. Қолданылған жазалардың жалпы шеңберінен мүлікті тәркілеу – ересінге (немесе, әсіресе, яһудилікке) қарсы күрестегі ең қорқынышты құралдың бірі болды. Бұл екі билік бойынша жүзеге асырылды: мүлікті тәркілейтін және үкімді орындайтын Fisco судьялары және тұтқындауға бұйрық беретін және істерді қарастыратын инквизиторлар. Кінәлілерді тұтқындағаннан кейін олардың мүлкі тәркіленді, тізімделгеннен кейін салық органдарына тапсырылды, олар оны басқарды және тіпті сата алатын болды. Бұл процесс секвестрлеу деп аталды. Сот аяқталғаннан кейін, егер айыпталушы ақталса, оның мүлкі қайтарылатын болды; егер айыпты деп танылса, ол толығымен тәркіленіп, аукционға сатылатын еді. Бұл екінші кезең мүлікті тәркілеу және иеліктен айыру деп аталды. Бірақ шын мәнінде, мүлікті алдын ала тәркілегеннен кейін, кінәлі де, кінәсіз де оны қайтарудың қиындығына байланысты жоғалтып алды; барлығы сатылып кеткен еді. Осылайша, тұтқындау жазаның басталуы болды және көбінесе айыптаумен аяқталды. Бұл жаза міндетті түрде секвестрлеумен байланысты болғандықтан, Соня Сикейраның айтуынша, "мүлікке деген қызығушылық айыпталушының айыпталуына себеп болды" деген ой тудыруы мүмкін, бірақ шындығында, тек сотталғандар ғана тұтқындалып, секвестрлеуге ұшырады. Конфискациялар, болса, отбасылық кінәлілік туралы болжамға негізделді, яғни бүкіл отбасылар, мүліктен айырылып, қайыр-садақаға мұқтаж болып, аштықтан зардап шегуге мәжбүр болды. Тарихшы Герман Сараеваның пікірінше, жаңа христиандардың байлығын тәркілеу "көп қызығушылық" тудырды, бұл табыс табудың мүмкін көзі болды. Жаңа христиандар көбінесе капиталистер мен саудагерлерден құралған орта тапты құрады және олар ескі христиандық ұсақ буржуазиясы мен аристократиясынан жақсы қабылданбады. Конфискациядан түскен қаражат Инквизицияның шығындарын және оның ауыр машиналарын жабуға жұмсалды, бірақ ол Корольге де берілді. Олар Киелі Офис соттарын қолдау үшін пайдаланылса да, конфискациялар флотты жабдықтау және мемлекеттің соғыс шығындарын субсидиялады. Алайда, тарихшы Антонио Хосе Сараива конфискацияланған мүлік заңды түрде патшаға тиесілі болғанымен, шын мәнінде инквизиторлар басқарғанын және пайдаланғанын тұжырымдады; Инквизицияның шығындарын шегергеннен кейін – жалақылар, сапарлар, автос де фе, және т.б. – қалған ақша, көбінесе ештеңе болмай, Корольдік қазынаға берілді. А.Ж. Сараиваның тұжырымына сәйкес, Инквизицияның қазынасы неге әрдайым бос болғанын түсіну оңай. Инквизиция – көптеген мүшелеріне ақша мен тауарды бөлу құралы болды, соғыс сияқты олжалаудың бір түрі, бірақ бюрократиялық түрде.

Тергеулер

Әдеттегі рәсім "Кешірім туралы жарлық" арқылы белгіленген белгілі бір мерзімнің жариялануымен басталды. Инквизиторлар барған таңдалған жерде, еретиктер деп аталатын адамдар алға шығуға шақырылып, айыптаулар жасалды; бұл күдікті еретиктерді табудың негізгі тәсілі болды. Көптеген адамдар достары немесе көршілері кейін айыптаса деп қорқып, өздерін айыптады немесе күдікті ереске мойындады. Инквизицияның тудырған қорқынышы айыптаулардың тізбектей жалғасуына әкелді. Егер олар "кешірім мерзімі" ішінде, әдетте 30 күн ішінде мойынса, тәубе етусіз шіркеуге қайта қабылдануы мүмкін еді. Жалпы алғанда, өздігінен келгендерге арналған кешірім жарлықтарының артықшылықтары өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру және мүлікті тәркілеу жазасынан босату болды, бірақ олар алға шықпаған басқа адамдарды айыптауға міндетті болды. Өзін еретик деп мойындау жеткіліксіз еді. Басқа біреудің ересін білгені күдікті болған және міндетті түрде айыптамаған кез келген адам қауымнан шығарылып, содан кейін "ерескеулікті насихаттаушы" ретінде қудаланатын. Егер айыптаушы басқа да айыптаушыларды атаса, олар да шақырылатын. Ақталу міндеті айыпталушыға жүктеледі. Көптеген адамдар айыптауды көршілер мен туыстарға қарсы жеке кек алу үшін немесе бизнес немесе саудадағы бәсекелестерін жою үшін пайдаланды. Өлім жазасы, негізінен, тәубесіне келмеген еретиктерге және католицизмге номиналды түрде қайтқаннан кейін "қайта ереске түскендерге" ғана қолданылды. Инквизиция барлық түрлі айыптауларды қабылдады. Түрме күзетшілерінің өзі айыпталушыға қарсы айыптау жасап, куәлік беруі мүмкін екені көзделді.

Сұрау салулар

Айыптауларға негізделіп, сот орындаушылары немесе familiars, қару алып жүруге және тұтқындауға уәкілеттік алған адамдар арқылы тұтқындаулар жасалды. Инквизицияның сот процестері құпия өткізіліп, шешімдерге шағымдану мүмкіндігі болмады. Айыпталушы тергелді және оған тағылған «қылмыстарды» мойындауға қысым көрсетілді. Күдіктілер өздеріне тағылған айыптарды немесе куәгерлердің кім екенін білмеді. Ақпарат алу үшін түрлі әдістер қолданылды. Біріншісі – өлім жазасының қорқытуы, көбінесе мойындау немесе өртеу таңдауымен. Екіншісі – түрмеде ұстау және азық-түлік жетіспеушілігі. Үшіншісі – бұрын сотталған адамдардың айыпталушыны мойындауға ынталандыру мақсатымен келуі. Осы әдістерден кейін, азаптау қолданылды, тіпті оның жай ғана қорқытуы да, онда айыпталушыға қолданылатын түрлі құралдар көрсетілді. Жылдар бойы Инквизиция әртүрлі ерестермен күресу үшін әртүрлі процедуралық нұсқаулықтар, нағыз «нұсқаулық кітаптар» жазды. Басты мәтін – 1252 жылы Папа Иннокентий IV-нің «Ad Extirpanda» атты бұйрығы, онда отыз сегіз заңда не істеу керектігі және азаптауды қолдануға рұқсат берілген. Кейіннен жазылған түрлі нұсқаулықтардың арасында ерекше көзге түсетіндері: Николай Эймерихтің 1376 жылы жазылған «Directorium Inquisitorum» еңбегі; Бернардо Гуидің 1319 және 1323 жылдар аралығында жазылған «Practica inquisitionis heretice pravitatis» еңбегі. 1486 жылы Генрих Крамер жазған «Малеус Малефикарум» («Сыртқыштардың балғасы») кітабы да осы тақырыпқа арналған. Португалияда инквизиторлардың пайдалануы үшін бірнеше «Регламенттер» (төрт) жазылды, біріншісі 1552 жылы кардинал-инквизитор Генридің тапсырысымен, ал соңғысы 1774 жылы Помбал маркизінің демеушілігімен жазылды. 1640 жылғы регламентте Киелі Офистің әрбір трибуналында Киелі кітап, канондық және азаматтық құқық жинағы, Эймерихтің «Directorium Inquisitorum» және Диего де Симанкастың «De Catholicis institutionibus» кітабы болуы тиіс делінген.

Азаптау

Кейде тергеуден кейін азаптау сеанстары жүргізілді. Португалияда 1613 жылғы полк сотталушыларға қатысты қалай әрекет ету керектігі және оны қалай жүзеге асыру керектігі туралы былай деп мәлімдейді: «Егер айыптыны азаптау туралы шешім қабылданса, қылмыс дәлелденбегендіктен немесе оның мойындауы толық емес болғандықтан…». Басқаша айтқанда, қарсы дәлелдері жоқ адам да, сондай-ақ «diminuto» деп аталатын (мойындауы толық емес адам) да азаптауға ұшырауы мүмкін. Алайда, сеанс басталғанға дейін айыпталушыға егер ол азаптау кезінде қайтыс болса, мүшесі сынса немесе есінен таныса, бұл оның кінәсі болады екені ескертілді, себебі ол өзінің қылмысын дереу мойындап, қауіптен құтылуға мүмкіндігі болған. *Ad Extirpanda* бұйрығы азаптауға рұқсат бергенмен, дін қызметкерлерінің өзі емес, 1256 жылғы *Ut Negotium* бұйрығында Папа Александр IV инквизиторларға өздерін-өздері ақтауға рұқсат берді, егер олар «қасиетті қызметтерінде канондық бұзушылықтарға» жол берсе. 13 ғасырдың ортасынан бастап азаптау инквизицияның сот ісінде берік орын алды. Ең көп қолданылған азаптау әдістерінің қатарында – жертәуге ілгіш (strappado), онда құрбанның қолы артына байланып, ол арқанмен көтеріліп, кейін бірден қысқа қашықтыққа төмен түсірілетін; және көптеген түрлері бар қиялағыш (rack), онда дене созылып, буындардан шығарылып, бұлшық еттері жұмыс істемейтін еді. Сондай-ақ, сумен азаптау, атақты суға батыру (waterboarding) әдісі де қолданылды, ол кейін 21 ғасырдың басында ЦРУ қолданғаны үшін кеңінен танылды. Азаптау сеансын бастар алдында тергелінетін адамға құрал-жабдықтар көрсетілетін, көбінесе осының өзі оны куәлік беруге мәжбүр ететін. Сеанстар мұқият жазбаға түсірілді. Осы құжаттардың көптеген үлгілері сақталған. Азаптау кезінде берілген мәлімдемелер теория бойынша кейіннен, еркін және азаптау камерасынан алыс жерде қайтадан беруі керек еді, бірақ іс жүзінде мойындауларын қайтарғандар оларды қайтадан азаптау мүмкін екенін білді. Каллен Мерфи тергеушілерге жақсы белгілі бір фактіні атап өтті: адамдар азаптау кезінде немесе тіпті қатаң тергеу кезінде кез келген нәрсені айтуға дайын. Тарихшы Александр Геркуланоның айтуынша, қорқытылған айыпталушы егер оған айды жұтып қойғанын айтуға бұйрық берілсе, оны мойындайтын.

Сынақтар

Инквизицияның рәсімдерін оның Режименттері арқылы, яғни мекеменің кодекстері мен рәсімдік ережелері арқылы білуге болады. Режименттердің төрт нұсқасы бар, соңғысы – 1774 жылғы «реформаланған» нұсқасы, ол да азаптауды заңды түрде қолдануды және ауто-де-фе өткізуді көздейді. Бұрынғы шағымдану, тұтқындау, тергеу және азаптау кезеңдерінен кейін, айыптауды Қасиетті Офистің өкілі, Промотор жасайтын, ол Инквизицияның қоғамдық қудалау органының өкілі ретінде әрекет ететін. Нұсқауларда былай делінген: «Промотор айыптау қағаздарын Әділет атынан жасайды». Ол: «Айыпкер крещение алған христиан болғандықтан және Римнің Киелі Ана шіркеуі ұстанатын, сенетін және үйрететін барлық нәрсені ұстануға және сенуге міндетті болғандықтан, одан басқаша әрекет етті» деп жазады. Ал ол өзінің айыптауын айыпталушыны «заңның барлық қатаңдығымен, теріс және жартас еретик ретінде жазалауды және дүниелік сотқа беруді» сұрауымен аяқтайды. Айыптаулар фактілерден гөрі аз болды, бірақ айыптаушылардың санына тең болды. Бұл Инквизицияға тән процесс еді. Демек, бір фактіні әртүрлі жағдайларда әртүрлі куәгерлер баяндаса, ол көптеген айыптауларға айналуы мүмкін еді. Айыпталушының адвокатын айыпталушы өзі таңдамайтын, Инквизиция тағайындайтын. Ол Қасиетті Офиске қызмет ететін және айыпталушыны адал және шыншыл түрде қорғауға міндетті болған, бірақ іс барысында айыпталушы өзін әділетсіз қорғап отыр деп сенсе, одан бас тартып, Месаға хабарлауы керек еді. Сондықтан адвокат, ақыры, тағы бір мүмкін шағымданушы болатын. Сонымен қатар, «адвокат» деп аталатын адам іс материалдарына қол жеткізе алмады және тек айыпталушыға жеткізілген айыптау қағаздары мен үкімдерді ғана білді; және оны тергеуге немесе басқа да сот процестеріне шақырғанда онымен бірге бола алмады. Бұдан кейін айыпталушының қорғанысы негізінен қайшылықтарға негізделді, яғни айыптау куәгерлері оның жаулары, сенімсіз куәгерлер болды. Айыпталушы ақпарат берушілерді білмеді және куәгерлер жалған куәлік берушілер, шіркеуден шығарылғандар, қылмыскерлер немесе тіпті қылмысқа қатысушылар болуы мүмкін куәгерлерді қарсы сұраққа алуға мүмкіндік болмады. Ол айыптаудың егжей-тегжейін білмеді және жоғары сотқа шағымдануға құқығы болмады. Тарихшы А.Ж. Сараева өзінің бір кітабында Сталиннің кезіндегі Мәскеудегі сот процестерімен немесе Франц Кафканың «Процесс» романының абсурдтығымен салыстыруды атап өтті. Соңғы үкім Қасиетті Офистің кеңсесінде көпшілік дауыспен шығарылды.

Сенім автокөлігі

Ауто-де-фе процестің соңғы қадамы болды, оған қасиетті мисса, дұға және сотталғандардың шеруі кірді, одан кейін оларға қатысты үкімдер оқылды. Жүздеген тәуекелшілер көшелер арқылы шеруге шығарылып, олардың үкімдері салтанатты тұлғалардың, дін қызметкерлерінің және мыңдаған көрермендердің алдында жарияланды. Патшалардың өзі де қатысуы мүмкін еді. Дайындық бірнеше апта бұрын басталды, бұл эшафоттар мен амфитеатрларды салуға, сондай-ақ сотталғандардың ауто-де-фе кезінде киетін тәубе киімін – санбенито жасауға уақыт берді. Ауто-де-фе – инквизиторлардың билігін көрсету үшін өткізілетін салтанатты рәсім болды. Сонымен қатар, бұл жыл сайынғы, қымбат тұратын халықтық той болды, және келгендер пикникке баратындай тағам әкелді. Үкімдерді оқу бүкіл күнге созылуы мүмкін еді. Ату орындары ешқашан ауто-де-фе өткізілген жермен бірдей болған емес. Инквизиторлардың немесе Инквизиция қызметкерлерінің ешқайсысы "дүниелік билік" жүзеге асырған атуға куә болған жоқ. Мысалы, Лиссабонда сотталғандарды дүниелік сотқа тапсырғаннан кейін, ауто-де-фе орнынан ату орынына бір километрден астам қашықтыққа қадам басқан.

Өлім жазалары

Ауто-де-фе рәсімінен кейін құрбандар бағанаға жеткізілді. Бірақ бұған дейін олардан самбенитолары алынып, олардың кінәсін мәңгі есте қалдыру үшін шіркеулердің қабырғаларына ілінді. Инквизиторлар сотталушыны халыққа тапсырып, оған "оны жақсылықпен және діндарлықпен қарауды, өлім жазасын немесе қан төгуге бармауды" өтінді. Шындығында, олар ерлер мен әйелдердің тағдырын жақсы білді. Теория бойынша, азаматтық судья сотталушыларды соттауға міндетті болғанмен, шын мәнінде ол сот материалдарына қол жеткізе алмады, тек үкімді біліп, оны орындады. Өлген адамдарға қарсы да дәлелдер жиналды – егер олардың діннен тайғаны дәлелденсе, олардың денелері қазбадан шығарылып, барлық іздерін жою үшін өртелді. Сотталғандарға католик ретінде өлуге ниетті екендері сұралды. Егер жауап "иә" болса, олар дереу бағанаға байланып, өлім жазасына кесілді. Егер жауап "жоқ" болса, оларды биік бағанаға байлап, астында шағын ағаш платформа орналастырды. Қуанған халықтың алдында жазалаушы бағананың түбіндегі отты тұтандырды. Лиссабонның жағалауында көбінесе жел соғатындықтан, жел отты жиі басқа бағытқа бұратын. Құрбан аяқтары мен тізелерінен жоғары орналасқандықтан, от оған жетпейтін. Ол тұншықтырылмай, бір-екі сағат бойы тірідей қыздырылып, ақырында өлімге жеткізілді. Жәбірленушінің айқай-шуы халықтың қуанышын арттырды.

Сөйлемдер кестесі

Португалия инквизициясының мұрағаттары – жаңа заман Еуропасының ең жақсы сақталған сот мұрағаттарының бірі. Португалиялық тарихшы Фортунато де Алмейда (1869–1933) 1536 және 1794 жылдар аралығында өткізілген қоғамдық рәсімдердегі autos de fé кезінде жарық көрген үкімдердің келесі статистикасын келтіреді:

| Трибунал | Белгілі үкімдері бар autos de fé саны | Жеке өлім жазасы | Өлім жазасы (бейнесі) | Жазаланғандар | Барлығы |
|---|---|---|---|---|---|
| Лиссабон | 248 (1540–1794) | 46 | 118 | 17 024 | 7 666 |
| Эвора | 164 (1536–1781) | 34 | 16 | 9 466 | 9 973 |
| Коимбра | 277 (1541–1781) | 31 | 3 | 9 000 | 9 547 |
| Гоа | 71 (1560–1773) | 57 | 6 | 4 046 | 4 167 |
| Томар | 2 (1543–1544) | 4 | 0 | 17 | 21 |
| Порту | 1 (1543) | 4 | 2 | 15 | 83 |
| Ламегу | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Барлығы | 763 | 1 183 (3,76%) | 663 (2,11%) | 29 611 (94,13%) | 31 457 (100%) |

Бұл статистика Гоа Трибуналының деректері бойынша толық емес. Алмейда келтірген autos de fé тізімі 1774 жылы инквизиция қызметкерлерімен жасалған; ол да фрагментті және ұйымның барлық қызмет кезеңін қамтымайды. Генри Чарльз Леаның мәліметінше, 1540 және 1794 жылдар аралығында Лиссабон, Порту, Коимбра және Эвора соттары 1175 адамды тірідей өртеп, тағы 633 адамның бейнесін өртеп, 29 590 адамға жаза тағайындаған. Дегенмен, бұл көрсеткіштер шындықты толық көрсетпеуі мүмкін. Инквизиция түрмелерінде ауру, нашар жағдай және қатыгездік салдарынан қанша адам қаза тапқаны белгісіз; түрмеде күту мерзімі айлар, тіпті жылдарға созылуы мүмкін, «қылмыстардың» расталуын күтіп.

Қарсылық және қарсылық

Ата Антонио Виейра (1608 – 1697) иезуит, философ, жазушы және оратор, Инквизицияның ең маңызды қарсыластарының бірі болды. 1665 жылғы қазан айында Инквизиция оны «еретік, салғырт, жағымсыз және ар-ұятсыз ұсыныстар» жасады деген айыппен тұтқындады, 1667 жылғы желтоқсанға дейін түрмеде ұстады, босатылғаннан кейін Римге кетті. Инквизицияның үкімімен оған оқытуға, жазуға немесе уағыз айтуға тыйым салынды. Тек Виейраның беделі, зиялы қабілеті және патшалық отбасы мүшелерінің қолдауы оны одан да ауыр салдарлардан сақтаған болуы мүмкін. Ол Инквизиция механизмінің ішкі жұмысын жақсы білетін «Notícias Recônditas do Modo de Proceder a Inquisição de Portugal com os seus Presos» атты белгілі анонимді еңбектің авторы деп есептеледі. Ол осы еңбекті Инквизицияның қуғынға ұшырағандарының мүддесі үшін Папа Клемент X-ке табыс етті. Римде ол алты жыл өмір сүрді, сол кезде инквизицияға қарсы қозғалысқа жетекшілік етті; осы уақытта 1673 жылы Инквизиторлар Португалиядағы оның туыстарын қуғынға түсірді. Оның гуманитарлық наразылығынан өзге де себептері болды: Виейра елдің экономикалық дамуы үшін аса қажетті сауда орта таптың (жаңа христиандардың) шабуылға ұшырағанын түсінді.

Тарихи зерттеулер

XVIII ғасырдың бірінші ширегінде португал инквизициясының тарихи зерттеуін жүргізудің ғылыми қажеттілігі анықталды. Осылайша, 5 қаңтар 1721 жылы Португалия Корольдік тарих академиясының конференциясында доминикандық орденнің Педро Монтейросына инквизицияны зерттеу міндеті тапсырылды. Зерттеу басталды, бірақ аяқталмады. Бұл мәселе туралы ешкім жазған жоқ, бұрынғы зерттеулер болған жоқ. Инквизиция әлі де белсенді болды және құпиялылықты қатаң сақтауды талап етті. Педро Монтейро көп жылдық кешігулер мен өзінің цензурасынан кейін зерттеуден бас тартты. Содан кейін, 1847 жыл шамасында «Португалиядағы инквизицияның негізгі актілері мен процедуралары тарихы» анонимді түрде жарияланды, бірақ кейіннен Антонио Хоаким Морейраға (және Жозе Лоуренсо де Мендонсаға) жатқызылды. Түпнұсқа мәтін неміс тарихшысы Хенрике Шеффердің кітабынан аударылған «Португалия тарихының» (1842, IX том) бір бөлігі болды және Лиссабон Ұлттық кітапханасының сақталатын данасынан жоғалып кетті (жойылды немесе жыртылды). Тек 1854 жылдан 1859 жылға дейін Александр Геркулано өзінің ең танымал кітаптарының бірі – «Португалияда инквизицияның пайда болуы мен орнауы тарихы» атты шеберлік туындысын жазды. Оның өзінің сөздеріне сәйкес, бұл – король Жоао III пен оның еврей халқы арасындағы жиырма жылдық күрестің зерттеуі, ол инквизицияны толығымен орнатуға, ал олар оған кедергі келтіруге тырысты. Жақында, Португалияда, 1960 жылдары PIDE (оңшыл «Estado Novo» саяси полициясы) Антонио Жозе Сараиваның португал инквизициясы туралы еңбегін тыйым салуды қарастырды. Кітапты талдаған офицердің пікірінше, үшінші басылымда болғанына қарамастан, оны тыйым салудың қажеті жоқ, бірақ жариялауын болдырмаған дұрыс; сонымен қатар, бұл жұмыс Александр Геркуланоның одан бұрынғы, осы тақырыптағы еңбегінен гөрі аз радикалды деп танылды.

Католик шіркеуінің нақты ұстанымы

Католик шіркеуінің инквизициялық қызметі туралы ой-толғаныс 2000 жылғы Ұлы мерейтойға дейін Иоанн Павел II бастамасымен күшейді, ол "іс жүзінде қарсы куәлік пен дау-жанжал тудыратын ойлар мен іс-әрекеттердің мысалдарынан" тәубе етуге шақырды. 2000 жылдың 12 наурызында, мерейтой тойлау кезінде, Рим папасы Иоанн Павел II бүкіл католик шіркеуінің және барлық христиандардың атынан осы әрекеттер үшін, сондай-ақ тағы бірнеше іс үшін кешірім сұрады. Ол жеті түрлі күнә үшін кешірім тіледі: жалпы күнәлер; "ақиқат жолында жасалған" күнәлер; христиандық бірлікке қарсы күнәлер; яһудилерге қарсы күнәлер; махаббатқа, бейбітшілікке және мәдениеттерге құрметсіздік жасауға қарсы күнәлер; әйелдер мен азшылықтардың қадір-қасиетін төмендету; және адам құқықтарына қарсы күнәлер. Кейбір дінтанушылар осындай беспрецедентті кешірім шіркеудің беделін әлсіретеді деп ойлады. Бірнеше сыншылар, оның ішінде көрнекті яһудилер, Иоанн Павел II-нің кешірім сұрауын жеткіліксіз деп бағалады. Олар, басқа да мәселелермен қатар, бір уақытта Папа Пий IX-ты қастерлеуін айтты, ол өзінің антисемиттік көзқарастарымен және еврей отбасынан күшпен алынған алты жасар Эдгардо Мортараның қанағатсыз жағдайымен танымал болды.