Кіріспе

Тіл біліміндегі лингвистикалық предикатпен бақыланатын аргументтер саны мен түрі. Тіл білімінде валенттілік немесе валентность – бұл предикатпен бақыланатын аргументтердің саны мен түрі, мазмұндық етістіктер әдеттегі предикаттар болып табылады. Валенттілік субкатегоризация және транзитивтілікпен байланысты, бірақ олардан өзгеше – олар тек объектілік аргументтерді ғана есептейді, ал валенттілік барлық аргументтерді, оның ішінде жолдаушыны да есепке алады. Валенттіліктің тілдік мағынасы химиядағы валенттілік анықтамасынан туындайды. Химиядағы валенттілік сияқты, мұнда да белгілі бір элементтердің байланысы болады. Валенттіліктің грамматикалық теориясында етістіктер белгілі бір элементтерді байланыстыра отырып сөйлемдерді құрайды. Комплемент және актант – байланысқа түсетін элементтердің мысалдары. Бұл термин химиядағы валенттіліктен шыққанмен, тіл біліміндегі валенттілік математикадағы арити терминімен тығыз байланысты. Валенттілік метафорасы алғаш рет 1897 жылы Чарльз Сандерс Пирстің «Туыстықтардың логикасы» атты мақаласында тіл білімінде пайда болды, содан кейін ондаған жылдардан соң 1940 және 1950 жылдары бірқатар тіл білімі мамандарының еңбектерінде қайта жаңғырды. Люсьен Тесньер тіл білімінде валенттілік ұғымын қалыптастырған ең басты тұлға саналады. Аллертон (1982) – ағылшын тіліндегі етістіктердің валенттілігі жөніндегі маңызды зерттеуші, ол семантикалық және синтаксистік валенттілік арасындағы маңызды айырмашылықты анықтады.

Валенттілігін төмендететін

Валенттілікті азайту – аргументті өзектен көлбеу күйге жылжытуды білдіреді. Мұндай туынды операция ең көп транзитивті сөйлемдерге қатысты қолданылады. Транзитивті сөйлемде A және P екі аргумент болғандықтан, валенттілікті азайтудың екі мүмкіндігі бар: пассивті және антипассивті дауыс – валенттілікті азайтудың прототиптік механизмдері болып табылады. Р.М.У. Диксон пассивтер мен антипассивтердің төрт қасиетін ұсынды. Олар бастапқы транзитивті сөйлемдерге қатысты және туынды интранзитивті сөйлемді құрайды. Бастапқы P пассивтің S-іне айналады; бастапқы A антипассивтің S-іне айналады. Бастапқы A пассивтің шеткі бөлігіне өтеді; бастапқы P антипассивтің шеткі бөлігіне өтеді. Бұл өзекті емес жағдайлармен/созылғыштармен/т.б. белгіленеді. Оларды жоюға болады, бірақ оларды қосу мүмкіндігі де бар. Бұл құрылымның нақты белгілері бар. Ол кейбір тіл білімі мамандары "пассивті" деп атайтын кейбір құрылымдарды мұнда қамтымайтынын мойындайды. Валенттілікті азайтудың басқа жолдарына рефлексивтер, өзара әрекеттесулер, кері конструкциялар, ортаңғы дауыс, объектінің мәнін төмендету, зат есімді қосу және объектіні қосу жатады.