Кіріспе
Уэльстегі христиандық қайта жандару 1904-1905 жылдардағы Уэльстегі христиандық қайта жандару 20 ғасырда Уэльстегі ең ірі христиандық қайта жандару болды. Ол халыққа тигізген әсері тұрғысынан ең күшті жағдайлардың бірі еді және бірнеше басқа елдерде де жаңаруды тудырды. Бұл қозғалыс Уэльстің шіркеулерін көп жылдар бойы толы қылып тұрды, мысалы, Суонсидегі Маунт-Плезант баптист шіркеуінің дәліздеріне жиырма жылға жуық орындықтар қойылды. Ал ояну Ұлыбританияның қалған бөлігіне, Скандинавияға, Еуропаның бір бөлігіне, Солтүстік Америкаға, Үндістан мен Шығыстың миссионерлік аймақтарына, Африка мен Латын Америкасына тарады. Уэльстегі қайта жандару қазіргі заманғы мегашіркеулердің бастауы деп есептеледі.
The 1904–1905 Welsh revival was the largest Christian revival in Wales during the 20th century. It was one of the most dramatic in terms of its effect on the population, and triggered revivals in several other countries. The movement kept the churches of Wales filled for many years to come, seats being placed in the aisles in Mount Pleasant Baptist Church in Swansea for twenty years or so, for example. Meanwhile, the Awakening swept the rest of Britain, Scandinavia, parts of Europe, North America, the mission fields of India and the Orient, Africa and Latin America. The Welsh revival has been traced as the root of the megachurches in the present era.
Өмірбаян
Уэльсте соңғы қайта жандану 1859 жылы болды, бірақ оған дейін басқа да өзгерістер болған. 1850 жылдан бастап Уэльстегі христиандық кальвинистік сипатта айтарлықтай азайып, өзгеше формаға көшті. Рождество Эванс (1766–1838), Джон Элиас (1744–1841) және Генри Рис (1798–1869) сияқты ықпалды уағызшылардың бір буыны қайтыс болғанмен аяқталды. 1859 мен 1904 жылдар аралығында Квмафанда (1866), Рондада (1879), Кармартен және Бленау Ффестиниогта (1887), Доулеста (1890) және Понтневидте (1892) жергілікті қайта жанданулар болды.
Нью-Кей және Бленаннерх
Қайта өрлеудің көрнекті көшбасшысы Нью-Кейдегі методист уағыздаушысы Джозеф Дженкинс болды, ол 1903 жылы Нью-Кейдеде Мәсіхке деген адалдықты тереңдету тақырыбында конференция ұйымдастырды. 1904 жылдың ақпан айында Флори Эванс жиналыста: "Мен Иса Мәсіхті барлық жүрегіммен сүйемін" деген сөзді айтқан, бұл сөз жиналғандарға үлкен әсер еткені мойндалды. Осы оқиға қайта жанданудың бастауы деп есептеледі. Апта сайынғы кездесулер, сондай-ақ жаңадан құрылған апта ортасындағы кездесулер де өте жанданды болды. Джозеф Дженкинстің шіркеуінің мүшелері, Дженкинстің басшылығымен, басқа жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға сапарлады. Ол депрессиядан жазылып, кітабы қатаң сыналып бағаланды. 1913 жылы Робертстің анасы қайтыс болғанда, оның інісі Дэн онымен кездесуге тырысып, анасын зиярат етуін сұрады. Робертс байланыс жасаудан бас тартты. Соңында, қайта жаңғыруды баяндаған "Австин" оған кіруге мүмкіндік алды. Робертс пен Пенн Льюис ұсталып отыр деген қауесет тарады. Робертс Құдай оны келесі үлкен жұмысына қалай дайындап жатқаны туралы ашық айтты және "Австин" арқылы Оңтүстік Уэльстің шіркеулеріне Құдайдың хабарын" жіберді. Робертстің анасына жасаған қатыгездігі салдарынан бұл хабар назарсыз қалды.
Абердаре
Абердер қайта жанданудың маңызды орталығына айналды және Эван Робертс Лоугордағы алғашқы жиындарынан кейін алғаш рет келген аймақ болды. Абердер аймағындағы қайта жандану, шіркеу жиналыстары мен конфессиялық ұйымдарға тигізген революциялық, тіпті анархиялық әсері үшін пасторлардың алаңдаушылығын тудырды. Әсіресе, ол назарды уағыздаудан және дін қызметкерінің рөлінен бұрып жібереді деп есептелді. Жергілікті газет, Aberdare Leader, қайта жандануға бастапқыда күдікпен қарады, оның тудырған "шамадан тыс ыстығына" қарсылық білдірді. Тресинон қайта жанданудың ықпалына ерекше түсті, онда өткен жиындар Абердердегіге қарағанда көбірек эмоция мен қызығушылықты қозғады. Қайта жанданудың әсері қысқа мерзімде маңызды болды, бірақ ұзақ мерзімде көбінесе уақытша сипатта болды.
Газеттердің рөлі
Осы жаңаруда газеттер алғаш рет өз рөлін атқарды. «Уэстерн Мейл» және «Саут Уэльс Дэйли Ньюс» – Уэльсте күнделікті шығатын газеттер – дінге келушілер туралы жаңалықтарды таратып, жаңаруға серпін берген қызығушылықты қоздырды. Атап айтқанда, «Уэстерн Мейл» Робертстің Лоугордағы жиналыстарын кеңінен жариялады. Мақалалар жиналып, жеті кітапша болып басылды, олардың ішінде сол кезде жарық көрген жаңарушылардың суреттері бар пошта карточкаларының көшірмелері де болды. Кейбір адамдар соңғы кітапшаның мазмұны жаңаруды тоқтатты деп санайды. Доулаистан келген пастор Питер Прайс Эван Робертске қатысты сынға толы хат жазды. Прайс оның көзіндегі нағыз жаңару мен Эван Робертспен байланысты жалған жаңарудың арасын ажыратуды қалады. Кітапшада Эван Робертсті қолдайтын көптеген хаттар (көпшілігі) және Прайсты қолдайтын бірнеше хаттар бар. Вирнуи Морган Прайсты қолдайтын тағы да хаттар келтіреді.
Түсіндірме
Уэльстің қайта жандануы оқшауланған діни қозғалыс ретінде емес, Ұлыбританияның модернизациясының бір бөлігі ретінде сипатталған. Қайта жандану 1904 жылдың соңында 26 жастағы бұрынғы шахтер және дін оқытушысы Эван Робертс (1878–1951) басшылығымен басталды. Бұл қайта жандану бір жылға жетпеген уақытқа созылды, бірақ осы уақыт ішінде 100 000 адам дінге келді. 1904–1905 жылдардағы Уэльстің қайта жандануы еңбек қозғалысының, социализмнің өрлеуімен және жұмысшы табы мен жастардың дінге деген жалпы наразылығымен бірге жүрді. Контекстке алғанда, қысқа ғұмырлы қайта жандану нонконформизмнің шыңы және Уэльстің діни өміріндегі өзгерістердің бастамасы болып көрінеді. Бұл қозғалыс Шотландия мен Англияға тарады, және Британияда бір миллионға жуық адам дінге келді деген есептер бар. Миссионерлер кейіннен бұл қозғалысты шетелге жеткізді; ол Калифорнияда пайда болған Пентикосталдық қозғалысқа ерекше әсер етті. Бұрынғы діни қайта жанданулардан айырмашылығы, 1904–1905 жылдардағы қайта жандану негізінен музыкаға және Эван Робертстің көріктерінде көрінетін, құдайға сенуге байланысты құбылыстарға сүйенді. Алдыңғы қайта жанданулардың интеллектуалды бағыты көріктер ұсынған діни бейнелердің жетіспеушілігіне әкелді. Көріктер сондай-ақ, діннің рухани және кереметтік элементтерін жоққа шығаруға қарсы тұрды, олар либералды және сыншыл теологиялық ұстанымдарды ұстанды. Көріктердің құрылымы мен мазмұны ғана емес, Киелі кітаптар мен ертедегі христиан мистикалық дәстүрін қайталап қоймай, қайта жандану шешкен жеке және әлеуметтік шиеленістерді де түсіндірді, Киелі кітаптағы бейнелерді заманауи Уэльс жатақтарына таныс көріністермен салыстырды. Қайта жанданудың салдары Вирвинви Морганның кітабының соңғы тарауында қарастырылды, онда 1902 жылдан 1907 жылға дейінгі Гламорган графтығындағы мас болуға байланысты айыптаулар туралы полиция ұсынған деректер келтірілген. Қайта жанданудан кейін шамамен 50% азайды.
Танымал мәдениетте
Аллен Рейннің "Қамыстың патшайымы" (1906) және Рис Дэвисдің "Құрғаған тамыр" (1927) романдары 1904–1905 жылдардағы Уэльс қайта жаңғыруынан шабыттанды. 2004 жылы BBC-дің "Жұмақ наны" сериясында 1904 жылғы Уэльс қайта жаңғыруы туралы бағдарлама көрсетілді, оны Хью Эдвардс жүргізді. 2005 жылы 1904–1905 жылдардағы Уэльс қайта жаңғыруы туралы музыкалық қойылым жасалды. Музыкасын және ән сөздерін Мал Поуп жазды, ал либретто авторы – Фрэнк Виккерри. Оның алғашқы гастрольдік көрсетілімі Уэльстің Суонси қаласындағы Гранд Театрында басталды, режиссерлігін Майкл Богданов Уэльс театр компаниясымен бірлесіп жасады, ал Питер Карри де қатысты.