Кіріспе

Жалақыға жұмыс (американдық ағылшын тілінде жалақыға жұмыс) – жұмысшы мен жұмыс беруші арасындағы әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынас, онда жұмысшы өз еңбек күшін ресми немесе бейресми еңбек шарты бойынша сатады. Мұндай мәмілелер көбінесе жалақы немесе айлықтың нарықтық бағамен анықталатын еңбек нарығында жүзеге асады. Жалақы (әдетте, қысқа мерзімді еңбек шарты үшін) немесе айлық (тұрақты еңбек шарты үшін) ретінде төленген ақшаның орнына, жұмыс өнімі әдетте жұмыс берушінің бөлінбеген меншігіне айналады. Жалақыға жұмыс істейтін адам – осылайша еңбегін сату арқылы негізгі табысын көретін адам.

Сипаттамалары

Қазіргі таңда ЭЫДҰ елдеріндегі сияқты аралас экономикаларда бұл жұмыс ұйымдастырудың ең көп таралған түрі болып табылады. Еңбектің көп бөлігі осы құрылым бойынша ұйымдастырылса да, бас директорлардың, кәсіби қызметкерлердің және кәсіби келісімшарт бойынша жұмыс істейтіндердің жалақымен жұмысқа орналасуы кейде әлеуметтік жіктелумен шатастырылады, сондықтан "жалақылы еңбек" тек біліктілігі төмен, жартылай білікті немесе қолмен еңбекке ғана қатысты деп саналады.

Түрлері

Қазіргі кезде жалақымен жұмыс істеудің ең көп таралған түрі – қарапайым тікелей немесе «толық жұмыс күні». Бұл – еркін жұмысшының өз еңбегін белгісіз мерзімге (бірнеше жылдан бастап жұмысшының өмір бойына дейін) сатуы, оның орнына ақшалай жалақы немесе айлық алуы және жұмыс берушімен үздіксіз қарым-қатынас орнатуы. Бұл келісімшарттар мердігерлерге немесе басқа уақытша қызметкерлерге әдетте ұсылмайды. Дегенмен, жалақымен жұмыс істеудің тағы да көптеген түрлері бар, сондай-ақ, жергілікті еңбек және салық заңнамасына байланысты (яғни, жасырын) ашық шарттар да жиі кездеседі. Экономикалық тарих еңбектің саудалануы мен айырбасталуының сан алуан жолдарын көрсетеді. Осы айырмашылықтар мынадай формаларда көрінеді:
Жұмыс статусы – жұмысшы толық жұмыс күнімен, жартылай жұмыс күнімен немесе уақытша жұмыспен қамтылуы мүмкін. Мысалы, ол тек белгілі бір жоба үшін уақытша немесе тұрақты түрде жұмысқа орналасуы мүмкін. Жартылай жалақымен жұмыс істейтін жұмысшы, сонымен қатар, жартылай кәсіпкерлікпен айналысуы мүмкін. Жұмысшы сондай-ақ шәкірт ретінде жұмысқа орналасуы мүмкін. Құқықтық мәртебе – жұмысшы, мысалы, еркін азамат, мерзімі бар жұмысшы, мәжбүрлі еңбекке (оның ішінде түрмеде немесе әскердегі еңбекке) тартылуы мүмкін; жұмысшы саяси билік тарапынан белгілі бір тапсырмаға тағайындалуы мүмкін, ол жерге байланған жартылай құл немесе крепостной болуы мүмкін, оның еңбегі уақытының бір бөлігі үшін жалға беріледі. Осылайша, еңбек көбінесе ерікті негізде немесе ерікті емес негізде атқарылуы мүмкін, олардың арасында көптеген деңгейлер бар. Төлем тәсілі (сыйақы немесе өтемақы) – атқарылған жұмыс үшін «ақшалай» (ақшалай жалақы) немесе «табиғатта» (тауарлар мен/немесе қызметтерді алу арқылы) немесе «кескіш мөлшерлемелер» түрінде төлеу мүмкін, онда жалақы жұмысшының өндіріс көлеміне тікелей байланысты. Кейбір жағдайларда жұмысшыға тауарлар мен қызметтерді сатып алу үшін пайдаланылатын несие түрінде немесе кәсіпорын акцияларының немесе үлестерінің опциялары түрінде төлеу мүмкін. Жұмысқа орналастыру тәсілі – жұмысшы еңбек шартын өз бастамасымен жасауы мүмкін немесе өз еңбегін топтың бір бөлігі ретінде жалға беруі мүмкін. Бірақ ол өз еңбек күшін делдал (мысалы, жұмыс агенттігі) арқылы үшінші тарапқа жалға беруі мүмкін. Бұл жағдайда оған делдал төлейді, бірақ ол делдалға төлейтін үшінші тарап үшін жұмыс істейді. Кейбір жағдайларда еңбек бірнеше рет, бірнеше делдал арқылы қосалқы келісімшарт бойынша жұмысқа орналасады. Басқа мүмкіндік – жұмысшыны саяси билік тағайындауы немесе жұмысқа жіберуі немесе агенттік жұмысшыны өндіріс құралдарымен бірге кәсіпорынға жалға беруі.

Сындар

Жалақыға жұмыс істеу ұзақ уақыттан бері құлдықпен салыстырылып келеді. Осының салдарынан, "жалақы құлдығы" термині жалақылы жұмысқа қатысты жиі қолданылатын сынды атау ретінде пайдаланылады. Сол сияқты, құлдықты қолдаушылар "құлдық қоғам мен еркін қоғамның салыстырмалы жамандықтарына, адамдарға құлдық ету мен капиталға құлдық етуге" қарап, жалақылы құлдықтың мүліктік құлдықтан да нашар екенін дәлелдеуге тырысты. Джордж Фитцхуг сияқты құлдықты қорғаушылар жұмысшылардың уақыт өте келе жалақылы еңбекті қабылдағанын, себебі олар "жұмыс ортасына үйреніп, үнемі тыныс алатын жұқтырған әлеуметтік атмосфераға мән бермейтін болды" деп мәлімдеді. 1791 жылы жарық көрген "Мемлекеттік биліктің шектері туралы" кітабында классикалық либералдық ойшыл Вильгельм фон Гумбольдт: "Адамның еркінен туындамаған немесе тек нұсқау мен басшылықтың нәтижесі болған нәрсе оның табиғатына енбейді; ол оны шынайы адамдық күшпен емес, тек механикалық дәлдікпен жасайды" деп түсіндірді. Сондықтан жұмысшы сыртқы бақылауда жұмыс істегенде, "біз оның істегеніне таңданыш білдіреміз, бірақ оның кім екеніне немқұрайды қараймыз". Милграм және Стэнфорд эксперименттері жалақыға негізделген жұмыс ортасы қатынастарын психологиялық тұрғыдан зерттеуде пайдалы екені анықталды. Сонымен қатар, антрополог Дэвид Грейбердің сөзіне сәйкес, бізге белгілі ең ерте жалақылы еңбек шартылары шын мәнінде құлдарды жалға алу шарты болған (әдетте иесі ақшаның бір бөлігін алып, құл тағы бір бөлігін өмірлік шығыстарын жабу үшін алатын). Грейбердің айтуынша, мұндай келісімдер Жаңа дүниедегі құлдықта, АҚШ-та да, Бразилияда да жиі кездесетін. К. Л. Р. Джеймс "Қара якобиндер" еңбегінде индустриалдық революция кезінде фабрика жұмысшыларын ұйымдастырудың көптеген әдістері алғаш рет құл плантацияларында дамыған деп мәлімдеді. Марксистер үшін еңбек – тауар ретінде қарастырылатын жалақылы еңбек капитализмге қарсы күрестің негізгі бағыты болып табылады. "Жұмысшының еңбегін тауар ретінде қарастыру Маркстің жеке капитализмнің жалақы жүйесін "жалақы құлдығы" деп айыптауын растайды, яғни капиталистер жұмысшының жағдайын құлдың жағдайына, тіпті одан да төмендету үшін пайдаланатын құрал" деп атап көрсетті бір философ. Бұл қарсылықтың маңыздылығы Маркстің жалақыға тәуелді сыныптың капитализмнің негізі деген тұжырымынан тікелей туындайды: "Жақырға тәуелді сынып болмаса, адамдар бір-бірімен еркін адамдар ретінде қарым-қатынас жасағанда, артық құн өндірілмейді; артық құн өндірілмесе, капиталистік өндіріс болмайды, демек капитал да, капиталист те болмайды!"