Кіріспе
Жалақыға жұмыс (американдық ағылшын тілінде жалақыға жұмыс) – жұмысшы мен жұмыс беруші арасындағы әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынас, онда жұмысшы өз еңбек күшін ресми немесе бейресми еңбек шарты бойынша сатады. Мұндай мәмілелер көбінесе жалақы немесе айлықтың нарықтық бағамен анықталатын еңбек нарығында жүзеге асады. Жалақы (әдетте, қысқа мерзімді еңбек шарты үшін) немесе айлық (тұрақты еңбек шарты үшін) ретінде төленген ақшаның орнына, жұмыс өнімі әдетте жұмыс берушінің бөлінбеген меншігіне айналады. Жалақыға жұмыс істейтін адам – осылайша еңбегін сату арқылы негізгі табысын көретін адам.
Wage labour (also wage labor in American English), usually referred to as paid work, paid employment, or paid labour, refers to the socioeconomic relationship between a worker and an employer in which the worker sells their labour power under a formal or informal employment contract. These transactions usually occur in a labour market where wages or salaries are market determined. In exchange for the money paid as wages (usual for short term work contracts) or salaries (in permanent employment contracts), the work product generally becomes the undifferentiated property of the employer. A wage labourer is a person whose primary means of income is from the selling of their labour in this way.
Сипаттамалары
Қазіргі таңда ЭЫДҰ елдеріндегі сияқты аралас экономикаларда бұл жұмыс ұйымдастырудың ең көп таралған түрі болып табылады. Еңбектің көп бөлігі осы құрылым бойынша ұйымдастырылса да, бас директорлардың, кәсіби қызметкерлердің және кәсіби келісімшарт бойынша жұмыс істейтіндердің жалақымен жұмысқа орналасуы кейде әлеуметтік жіктелумен шатастырылады, сондықтан "жалақылы еңбек" тек біліктілігі төмен, жартылай білікті немесе қолмен еңбекке ғана қатысты деп саналады.
Түрлері
Қазіргі кезде жалақымен жұмыс істеудің ең көп таралған түрі – қарапайым тікелей немесе «толық жұмыс күні». Бұл – еркін жұмысшының өз еңбегін белгісіз мерзімге (бірнеше жылдан бастап жұмысшының өмір бойына дейін) сатуы, оның орнына ақшалай жалақы немесе айлық алуы және жұмыс берушімен үздіксіз қарым-қатынас орнатуы. Бұл келісімшарттар мердігерлерге немесе басқа уақытша қызметкерлерге әдетте ұсылмайды. Дегенмен, жалақымен жұмыс істеудің тағы да көптеген түрлері бар, сондай-ақ, жергілікті еңбек және салық заңнамасына байланысты (яғни, жасырын) ашық шарттар да жиі кездеседі. Экономикалық тарих еңбектің саудалануы мен айырбасталуының сан алуан жолдарын көрсетеді. Осы айырмашылықтар мынадай формаларда көрінеді:
Жұмыс статусы – жұмысшы толық жұмыс күнімен, жартылай жұмыс күнімен немесе уақытша жұмыспен қамтылуы мүмкін. Мысалы, ол тек белгілі бір жоба үшін уақытша немесе тұрақты түрде жұмысқа орналасуы мүмкін. Жартылай жалақымен жұмыс істейтін жұмысшы, сонымен қатар, жартылай кәсіпкерлікпен айналысуы мүмкін. Жұмысшы сондай-ақ шәкірт ретінде жұмысқа орналасуы мүмкін. Құқықтық мәртебе – жұмысшы, мысалы, еркін азамат, мерзімі бар жұмысшы, мәжбүрлі еңбекке (оның ішінде түрмеде немесе әскердегі еңбекке) тартылуы мүмкін; жұмысшы саяси билік тарапынан белгілі бір тапсырмаға тағайындалуы мүмкін, ол жерге байланған жартылай құл немесе крепостной болуы мүмкін, оның еңбегі уақытының бір бөлігі үшін жалға беріледі. Осылайша, еңбек көбінесе ерікті негізде немесе ерікті емес негізде атқарылуы мүмкін, олардың арасында көптеген деңгейлер бар. Төлем тәсілі (сыйақы немесе өтемақы) – атқарылған жұмыс үшін «ақшалай» (ақшалай жалақы) немесе «табиғатта» (тауарлар мен/немесе қызметтерді алу арқылы) немесе «кескіш мөлшерлемелер» түрінде төлеу мүмкін, онда жалақы жұмысшының өндіріс көлеміне тікелей байланысты. Кейбір жағдайларда жұмысшыға тауарлар мен қызметтерді сатып алу үшін пайдаланылатын несие түрінде немесе кәсіпорын акцияларының немесе үлестерінің опциялары түрінде төлеу мүмкін. Жұмысқа орналастыру тәсілі – жұмысшы еңбек шартын өз бастамасымен жасауы мүмкін немесе өз еңбегін топтың бір бөлігі ретінде жалға беруі мүмкін. Бірақ ол өз еңбек күшін делдал (мысалы, жұмыс агенттігі) арқылы үшінші тарапқа жалға беруі мүмкін. Бұл жағдайда оған делдал төлейді, бірақ ол делдалға төлейтін үшінші тарап үшін жұмыс істейді. Кейбір жағдайларда еңбек бірнеше рет, бірнеше делдал арқылы қосалқы келісімшарт бойынша жұмысқа орналасады. Басқа мүмкіндік – жұмысшыны саяси билік тағайындауы немесе жұмысқа жіберуі немесе агенттік жұмысшыны өндіріс құралдарымен бірге кәсіпорынға жалға беруі.
Employment status – a worker could be employed full time, part time, or on a casual basis. They could be employed for example temporarily for a specific project only, or on a permanent basis. Part time wage labour could combine with part time self employment. The worker could be employed also as an apprentice. Civil (legal) status – the worker could for example be a free citizen, an indentured labourer, the subject of forced labour (including some prison or army labour); a worker could be assigned by the political authorities to a task, they could be a semi slave or a serf bound to the land who is hired out part of the time. So the labour might be performed on a more or less voluntary basis, or on a more or less involuntary basis, in which there are many gradations. Method of payment (remuneration or compensation) – The work done could be paid "in cash" (a money wage) or "in kind" (through receiving goods and/or services), or in the form of "piece rates" where the wage is directly dependent on how much the worker produces. In some cases, the worker might be paid in the form of credit used to buy goods and services, or in the form of stock options or shares in an enterprise. Method of hiring – the worker might engage in a labour contract on their own initiative, or they might hire out their labour as part of a group. But they may also hire out their labour via an intermediary (such as an employment agency) to a third party. In this case, they are paid by the intermediary, but work for a third party which pays the intermediary. In some cases, labour is subcontracted several times, with several intermediaries. Another possibility is that the worker is assigned or posted to a job by a political authority, or that an agency hires out a worker to an enterprise together with means of production.
Сындар
Жалақыға жұмыс істеу ұзақ уақыттан бері құлдықпен салыстырылып келеді. Осының салдарынан, "жалақы құлдығы" термині жалақылы жұмысқа қатысты жиі қолданылатын сынды атау ретінде пайдаланылады. Сол сияқты, құлдықты қолдаушылар "құлдық қоғам мен еркін қоғамның салыстырмалы жамандықтарына, адамдарға құлдық ету мен капиталға құлдық етуге" қарап, жалақылы құлдықтың мүліктік құлдықтан да нашар екенін дәлелдеуге тырысты. Джордж Фитцхуг сияқты құлдықты қорғаушылар жұмысшылардың уақыт өте келе жалақылы еңбекті қабылдағанын, себебі олар "жұмыс ортасына үйреніп, үнемі тыныс алатын жұқтырған әлеуметтік атмосфераға мән бермейтін болды" деп мәлімдеді. 1791 жылы жарық көрген "Мемлекеттік биліктің шектері туралы" кітабында классикалық либералдық ойшыл Вильгельм фон Гумбольдт: "Адамның еркінен туындамаған немесе тек нұсқау мен басшылықтың нәтижесі болған нәрсе оның табиғатына енбейді; ол оны шынайы адамдық күшпен емес, тек механикалық дәлдікпен жасайды" деп түсіндірді. Сондықтан жұмысшы сыртқы бақылауда жұмыс істегенде, "біз оның істегеніне таңданыш білдіреміз, бірақ оның кім екеніне немқұрайды қараймыз". Милграм және Стэнфорд эксперименттері жалақыға негізделген жұмыс ортасы қатынастарын психологиялық тұрғыдан зерттеуде пайдалы екені анықталды. Сонымен қатар, антрополог Дэвид Грейбердің сөзіне сәйкес, бізге белгілі ең ерте жалақылы еңбек шартылары шын мәнінде құлдарды жалға алу шарты болған (әдетте иесі ақшаның бір бөлігін алып, құл тағы бір бөлігін өмірлік шығыстарын жабу үшін алатын). Грейбердің айтуынша, мұндай келісімдер Жаңа дүниедегі құлдықта, АҚШ-та да, Бразилияда да жиі кездесетін. К. Л. Р. Джеймс "Қара якобиндер" еңбегінде индустриалдық революция кезінде фабрика жұмысшыларын ұйымдастырудың көптеген әдістері алғаш рет құл плантацияларында дамыған деп мәлімдеді. Марксистер үшін еңбек – тауар ретінде қарастырылатын жалақылы еңбек капитализмге қарсы күрестің негізгі бағыты болып табылады. "Жұмысшының еңбегін тауар ретінде қарастыру Маркстің жеке капитализмнің жалақы жүйесін "жалақы құлдығы" деп айыптауын растайды, яғни капиталистер жұмысшының жағдайын құлдың жағдайына, тіпті одан да төмендету үшін пайдаланатын құрал" деп атап көрсетті бір философ. Бұл қарсылықтың маңыздылығы Маркстің жалақыға тәуелді сыныптың капитализмнің негізі деген тұжырымынан тікелей туындайды: "Жақырға тәуелді сынып болмаса, адамдар бір-бірімен еркін адамдар ретінде қарым-қатынас жасағанда, артық құн өндірілмейді; артық құн өндірілмесе, капиталистік өндіріс болмайды, демек капитал да, капиталист те болмайды!"
According to Noam Chomsky, analysis of the psychological implications of wage slavery goes back to the Enlightenment era. In his 1791 book On the Limits of State Action, classical liberal thinker Wilhelm von Humboldt explained how "whatever does not spring from a man's free choice, or is only the result of instruction and guidance, does not enter into his very nature; he does not perform it with truly human energies, but merely with mechanical exactness" and so when the labourer works under external control, "we may admire what he does, but we despise what he is." Both the Milgram and Stanford experiments have been found useful in the psychological study of wage based workplace relations. Additionally, as per anthropologist David Graeber, the earliest wage labour contracts we know about were in fact contracts for the rental of chattel slaves (usually the owner would receive a share of the money, and the slave, another, with which to maintain their living expenses.) Such arrangements, according to Graeber, were quite common in New World slavery as well, whether in the United States or Brazil. C. L. R. James argued in The Black Jacobins that most of the techniques of human organisation employed on factory workers during the industrial revolution were first developed on slave plantations. For Marxists, labour as commodity, which is how they regard wage labour, provides a fundamental point of attack against capitalism. "It can be persuasively argued," noted one concerned philosopher, "that the conception of the worker's labour as a commodity confirms Marx's stigmatisation of the wage system of private capitalism as 'wage slavery;' that is, as an instrument of the capitalist's for reducing the worker's condition to that of a slave, if not below it." That this objection is fundamental follows immediately from Marx's conclusion that wage labour is the very foundation of capitalism: "Without a class dependent on wages, the moment individuals confront each other as free persons, there can be no production of surplus value; without the production of surplus value there can be no capitalist production, and hence no capital and no capitalist!"