Шотландиядағы әділет әкімшілігі

Кіріспе

Шотландиядағы сот төрелігі

Шотландия соттары (Cùirtean na h Alba) Шотландиядағы сот төрелігін заңнамалық, жалпы құқық және шотландтық құқықтың әділдік ережелеріне сәйкес жүзеге асырады. Соттарға Шотландияның сот жүйесі басшылық етеді, олар үкім шығару, әділ сот процестерін қамтамасыз ету және жазалау туралы шешім қабылдау үшін жауапты әртүрлі сот лауазымдарының иелері болып табылады. Сессия соты Шотландияның жоғарғы азаматтық соты болып табылады, ол Ұлыбританияның Жоғарғы сотына шағымдануға жатады, ал Жоғарғы сот – Ұлыбританияның Жоғарғы сотының өкілеттігімен ғана айналысатын қылмыстық соты болып табылады. Шотландияның сот жүйесі, Лорд-Лиондық қарулы корольді қоспағанда, Лорд-президент пен Лорд-генералдың басшылығымен және билігімен біріктірілген, ол Сессия сотының және Жоғарғы сот төрелігінің президенті болып табылады. 2014 жылғы Сот реформасы (Шотландия) заңы бойынша Сессиондық соттың азаматтық іс жүргізуді Седерунт актілері деп аталатын бағынысты заңнаманы қабылдау арқылы реттеуге өкілеттігі бар, ал Жоғарғы сот төрелігі Адожурнал актілерін қабылдау арқылы қылмыстық іс жүргізуді реттеуге өкілетті. Седерунт актілері де, Адожурнал актілері де азаматтық немесе қылмыстық іс жүргізуді қарастыратын негізгі заңнаманы өзгерту қабілетіне ие. Шотландиядағы қылмыстық және азаматтық сот ісінің басым бөлігі жергілікті шериф соттарымен жүргізіледі, олар шериф басшылығымен алты шерифтікке бөлінген. Шериф соттары 100 000 фунт стерлингке дейінгі ақшалай құны бар барлық азаматтық істер бойынша айрықша юрисдикцияға ие және қылмыстық істерді қысқаша қылмыстар үшін шағым бойынша, ал ауыр қылмыстар үшін қазылар алқасымен қарауға болады. Бас сату, кісі өлтіру және зорлау тек Жоғарғы соттың құзырында болады. Жоғарғы сот пен шериф соттары қарулы тонау, есірткі саудасы және балаларға қатысты жыныстық қылмыстар бойынша бірдей құзыреттілікке ие, бірақ мұндай істердің көп бөлігі Жоғарғы сотта қаралады. Соттардың әкімшілік жұмысын Шотландияның соттар мен трибуналдар қызметі атқарады, ол Шотландия үкіметінің министрлік емес бөлімшесі болып табылады. Шотландияның соттар мен трибуналдар қызметі Шотландия министрлерінен тәуелсіз және Лорд-президент төрағалық ететін, сондай-ақ көпшілігі сот мүшелерінен тұратын корпоративтік кеңеспен басқарылады. Арнайы құзыреттері бар түрлі мамандандырылған соттар мен трибуналдар бар, олардың барлығы Сессия сотының немесе Жоғарғы сот төрелігінің соңғы құзыретіне бағынады, соның ішінде 16 жасқа дейінгі балаларға қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер Балалардың тыңдауы арқылы қаралады, олар сот сипатына жақын. Ауыл шаруашылығы жалдамалы жерлері мен жерді жалға алуға қатысты даулар Шотландия жер сотында, ал жерді иелену және жерді бағалау туралы жеке құқықтарға қатысты даулар Шотландия жер сотында қаралады. Шотландияда геральдика азаматтық және қылмыстық құқық бойынша реттеледі, ал іс жүргізу Лорд Лион сотының алдында жүргізіледі. Бұрынғы және тарихи соттар: Адмиралтейство соты, Казначейство соты, округтік соттар және Полиция жоғары соты.

The courts of Scotland (Cùirtean na h Alba) are responsible for administration of justice in Scotland, under statutory, common law and equitable provisions within Scots law. The courts are presided over by the judiciary of Scotland, who are the various judicial office holders responsible for issuing judgments, ensuring fair trials, and deciding on sentencing. The Court of Session is the supreme civil court of Scotland, subject to appeals to the Supreme Court of the United Kingdom, and the High Court of Justiciary is the supreme criminal court, which is only subject to the authority of the Supreme Court of the United Kingdom on devolution issues and human rights compatibility issues. The judiciary of Scotland, except the Lord Lyon King of Arms, are united under the leadership and authority of the Lord President and Lord Justice General, who is the president of the Court of Session and High Court of Justiciary. The Court of Session has the authority, under the Courts Reform (Scotland) Act 2014, to regulate civil procedure through passing subordinate legislation knows as Acts of Sederunt, and the High Court of Justiciary has the authority to regulate criminal procedure through passing Acts of Adjournal. Both Acts of Sederunt and Acts of Adjournal have the capacity to amend primary legislation where it deals with civil or criminal procedure respectively. The majority of criminal and civil justice in Scotland is handled by the local sheriff courts, which are arranged into six sheriffdoms led by a sheriff principal. The sheriff courts have exclusive jurisdiction over all civil cases with a monetary value up to £100,000, and are able to try criminal cases both on complaint for summary offences, and with a jury for indictable offences. Treason, murder, and rape are in the exclusive jurisdiction of the High Court of Justiciary, and whilst the High Court and sheriff courts have concurrent jurisdiction over armed robbery, drug trafficking, and sexual offences involving children virtually all these cases are heard by the High Court. Administration for the courts is provided by the Scottish Courts and Tribunals Service, a non ministerial department of the Scottish Government. The Scottish Courts and Tribunal Service is operationally independent of the Scottish Ministers, and is governed by a corporate board chaired by the Lord President, and with a majority of judicial members. There are various specialist courts and tribunals with specialist jurisdictions, which are subject to the ultimate jurisdiction of either the Court of Session or High Court of Justiciary, including Children under the age of 16 who face allegations of criminal conduct are dealt with through the Children's Hearings, which are quasi judicial in nature. Disputes involving agricultural tenancies and crofting are dealt with by the Scottish Land Court, and disputes about private rights in titles for land ownership and land valuation are dealt with by the Lands Tribunal for Scotland. Heraldry is regulated in Scotland both by the civil and criminal law, with prosecutions taken before the Court of the Lord Lyon. Defunct and historical courts include the Admiralty Court, Court of Exchequer, district courts, and the High Court of Constabulary.

Өмірбаян

Біріккен Корольдікте бірыңғай сот жүйесі жоқ – Англия мен Уэльсте бір жүйе, Шотландияда екіншісі, ал Солтүстік Ирландияда үшіншісі бар. Біріккен Корольдіктің әскери соттары Біріккен Корольдіктің қарулы күштерінің барлық мүшелеріне және әскери құқық бұзушылықтарына қатысты қызметтік тәртіпке бағынған азаматтарға қатысты сот өкілеттігіне ие. Ұлыбританияның Жоғарғы соты үш жеке сот билігінің барлығында жұмыс істейді, Шотландиядағы кейбір азаматтық, бірақ қылмыстық емес шағымдарды қарап, белгілі бір өкілеттік беру және адам құқықтары мәселелерін анықтайды.

Ұлыбританияның Жоғарғы соты

Ұлыбританияның Жоғарғы соты 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен 2009 жылғы 1 қазанда құрылды. Жоғарғы сот Сот сессиясы сотының азаматтық шағымдарын тыңдайды, сондай-ақ Англия мен Уэльстің және Солтүстік Ирландияның барлық азаматтық және қылмыстық соттарының шағымдарын қарастырады. Жоғарғы соттың Жоғары соттан қылмыстық істер бойынша шағымдарды қарауға құқығы жоқ. Жоғарғы сот құрылғанға дейін соңғы сатыдағы шағымдар Ұлыбритания Парламентінің Лордтар палатасына берілетін (бірақ қазіргі практикада тек Апелляциялық комитетінде отырған заң лордтары ғана шағымдарды тыңдайтын). Жоғарғы сот Лордтар палатасының сот функцияларын өз мойнына алды, сонымен қатар, Таза кеңесінің сот комитетіне берілген өкілеттіктермен децентрализация және адам құқықтары мәселелері бойынша құзыреттілікті қабылдады. 1998 жылғы Шотландия заңымен, 2016 жылғы Шотландия заңымен толықтырылған, «децентрализация мәселелеріне» қатысты істер, оның ішінде Шотландия Парламентінің актілерінің немесе Шотландия Үкіметінің атқарушы функцияларының заңдылығына қатысты даулар Жоғарғы сотта қаралады. Мұндай істер сотқа келесі жолдармен келуі мүмкін:

Сот сессиясы істі Жоғарғы сотқа жіберуге құқылы. Жоғары сот төрелігі заң мәселесін Жоғарғы сотқа жіберуге болады. Корольдік заңгерлері (яғни лорд-адвокат, Англия мен Уэльстің бас прокуроры және Шотландияның бас адвокаты) Шотландия Парламентінен заң жобасын Жоғарғы сотқа жіберуге құқылы. Егер заңгерлер қаласа, кез келген сот істі Жоғарғы сотқа жіберуге болады. Заңгерлер заң жобасына немесе іске қатысы жоқ кез келген мәселені Жоғарғы сотқа жіберуге құқылы. Іс тараптары Соттың ішкі палатасынан шағымдануға құқылы.

Сот отырысы

Сессиондық сот – жоғары азаматтық сот. Ол бірінші инстанция соты және апелляциялық сот болып табылады, және ғана Эдинбургтегі Парламент үйінде отырады. Бірінші инстанция соты Сыртқы үй деп, ал апелляциялық соты Ішкі үй деп аталады. Ол мамандандырылған коммерциялық соттардың ережелерін қамтиды: "Сессиондық сот көп жылдар бойы коммерциялық дауларды қарау үшін арнайы ережелерге ие, бұл мамандандырылған судьяларға коммерциялық істерді жылдам және икемді түрде қарауға мүмкіндік береді."

Шерифтің апелляциялық соты

Шерифтің апелляциялық соты – шериф соттарынан түсетін азаматтық шағымдар бойынша юрисдикциясы бар ұлттық сот, және бұрын шерифтердің бас соттарына берілетін шағымдардың орнын басады. Шерифтің апелляциялық соты – шериф соттары мен әділет төрешілерінің соттарынан түсетін қысқаша қылмыстық іс жүргізулер мен салтанатты тәртіптегі кепілдік туралы шешімдер бойынша юрисдикциясы бар ұлттық сот.

Шерифтің жеке жарақаты бойынша соты

Шерифтің жеке жарақат соты – Шотландия бойынша жеке жарақаттарға қатысты істерді қазылар алқасымен немесе одан тыс қарауға арналған, ерекше құзыретті сот. Жеке жарақат соты, жұмыс оқиғасынан туындаған жарақаттарға қатысты талаптар немесе талап етілген жалпы сома белгілі бір шектен асатын жағдайларда, жергілікті шериф сотымен бірдей құзыреттілікке ие. Қай сотты таңдау – талапкердің құқығы. Дегенмен, егер шериф істің өте күрделі екенін және жеке жарақат бойынша шерифтердің арнайы біліктілігі қажет деп санайтын болса, ол істі Шерифтің жеке жарақат сотына жіберуге құқылы. Шотландияда, белгілі бір сомадан аспайтын барлық ақша талаптары шериф соттарының ерекше құзырында болады, ал Сессия соты одан жоғары сомалар бойынша бірдей құзыреттілікке ие. Жеке жарақат соты 2014 жылғы Сот реформасы (Шотландия) заңы және 2015 жылғы Бүкіл Шотландия шериф соты (Шериф жеке жарақат соты) жарлығымен құрылды.

Шериф соты

Шериф соты – тағы бір азаматтық сот; ол жергілікті жерде қаралады. Сессия соты мен Шериф соты 100 000 фунт стерлингтен асатын ақшалай құны бар барлық істер бойынша бірдей құзырқа білігіне ие, сотты таңдау құқығы алдымен талапкерге (арыз берушіге) беріледі, Шотландиядағы күрделі немесе жоғары құнды істердің көп бөлігі Сессия сотында қаралады. Шерифтің кез келген түпкілікті шешіміне шағымдануға болады. Азаматтық істер бойынша Шериф апелляциялық сотына және рұқсат алған жағдайда Сессия сотының Ішкі палатасына шағымдану құқығы бар.

Жоғары сот

Жоғары сот – ең жоғарғы қылмыстық сот. Жоғары сот бірінші сатыдағы сот және сонымен қатар апелляциялық сот болып табылады. Бірінші сатыдағы сот ретінде Жоғары сот негізінен Эдинбургтегі Лаунмаркеттегі Әділет ғимаратында және Глазгодағы Солтмаркеттегі Әділет ғимаратында отырады, бірақ Шотландияның басқа да түрлі жерлерінде уақыт-уақыт отырыс өткізеді. Апелляциялық сот ретінде ол тек Эдинбургте отырады. Қылмыстық істер бойынша төменгі сатыдағы соттардан Жоғары сотқа, қылмыстық істер жөніндегі апелляциялық сот ретінде шағымдануға болады. Егер Жоғары сот өзі бірінші сатыда істі қараса, онда да Жоғары сотқа шағымдану мүмкіндігі бар. Үкімге қатысты шағымды қарау үшін екі судья, ал айыпталуға қатысты шағымды қарау үшін үш судья отырады. Жоғары соттың апелляциялық шешіміне қатысты басқа шағымдану мүмкін емес, бұл Сот сессиясынан өзгеше, одан Ұлыбританияның Жоғарғы сотына, ең жоғары сотқа шағымдануға болады. 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң бойынша және 1998 жылғы Шотландия заңы бойынша шағымдар Ұлыбританияның Жоғарғы сотында қаралады (бұрын бұл мәселелерді Тайлық кеңесінің сот комитеті қараған).

Шерифтің апелляциялық соты

Шериф апелляциялық соты – шериф соты мен бейбіт судьялар сотының қысқаша қылмыстық іс жүргізуінен түсетін апелляциялар және шериф сотының салтанатты тәртібіндегі кепілдік туралы шешімдер бойынша құзыреті бар ұлттық сот. Шериф апелляциялық соты 2015 жылдың 22 қыркүйегінде қылмыстық істер бойынша апелляцияларды қарау үшін, айыптау және жазаға қатысты шағымдарды қарастыру мақсатында құрылды. Айыптауға қатысты шағымдарды қарағанда сот құрамына әдетте үш апелляциялық шериф, ал жазаға қатысты шағымдарды қарағанда екі апелляциялық шериф кіреді. Жеке апелляциялық шериф шериф немесе бейбіт судьялар қабылдаған кепілдік туралы шешімдерге қатысты шағымдарды тыңдайды. Сот Эдинбург қаласындағы Ланмаркеттегі сот ғимаратында орналасқан және бастапқыда әр екі апта сайын екі күн бойы отырыс өткізді. Қазіргі таңда қылмыстық істер бойынша апелляциялық шағымдар сейсенбі күндері, ал жазаға қатысты апелляциялық шағымдар сәрсенбі күндері қаралады.

Шериф соттары

Шериф соттары – негізгі қылмыстық соттар; олар Шотландия бойынша шериф соттарында жергілікті жерде отырыс өткізеді, ал олар алты шерифтік округке бөлінген. Сот процедурасы екі түрде болуы мүмкін: қазылар алқасы (15 адамнан тұратын) қатысқан салтанатты процедура немесе судья ғана қатысқан жеңілдетілген процедура. 2007 жылғы 10 желтоқсаннан бастап жеңілдетілген істер бойынша ең жоғары жаза – 12 айға бас бостандығынан айыру немесе айыппұл, ал салтанатты істер бойынша – 5 жылға бас бостандығынан айыру немесе шексіз айыппұл. Салтанатты іс Жоғарғы Әділет сотына жіберілген жағдайда, одан да қатаң жаза тағайындалуы мүмкін.

Бейбітшілік соттарының әділдігі

Бейбіт судья соты – жергілікті деңгейде жеңілдетілген процедура бойынша отырыс кезегін өткізетін қылмыстық сот. Судья жеке немесе кейбір аймақтарда үш судьядан тұратын алқа ретінде отырыс кезегін өткізеді. Судьялар – заңгерлік білімі бар хатшының (заң кеңесшісінің) кеңесімен жұмыс істейтін, заңгер емес төрешілер. Сот бейбітшілікті бұзу, ұрлық, шабуыл сияқты түрлі ұсақ құқық бұзушылықтармен, сондай-ақ вандализм, жол жүрісі ережелерін бұзу және қоғамдық тәртіпті бұзу сияқты заңмен қарастырылған құқық бұзушылықтармен айналысады. Бұл деңгейдегі ең жоғары жаза – 60 күнге бас бостандығынан айыру немесе 2500 фунт стерлингке дейін айыппұл салу.

Мамандандырылған соттар

Шотландияда мамандандырылған юрисдикциясы бар бірнеше сот бар.

Балалардың тыңдаулары

Шотландияда 16 жасқа дейінгілерге қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың көп бөлігі Балалар тыңдаулары жүйесімен қарастырылады. Бұл трибуналдар шотландтық балалар тілшісінің басқармасы оларға жолдаған жасөспірімдерге қатысты бақылау шараларын белгілеуге кең өкілеттіктерге ие. Ауыр қылмыстар, прокурордың нұсқауымен, әдеттегі қылмыстық соттарда қаралады.

Лорд Лионның соты

Лорд Лион соты, тұрақты түрде гербтану және генеалогиямен айналысатын сот, елтаңбаларды және белгілі бір атақтарды пайдалану құқығын азаматтық және қылмыстық тәртіппен сақтауға жауапты. Оған Шотландияның қарулы королі және бас жаршысы Лорд Лион басшылық етеді.

Жерді бағалау бойынша апелляциялық сот

Жерді бағалау апелляциялық соты – Шотландияның азаматтық соты. Ол 3 Сессиялық сот судьясынан құралған және 1879 жылғы Жерді бағалау (Шотландия) түзету заңының 7-тарауына сәйкес құрылған. Бұл сот жергілікті бағалау апелляциялық комитетінің шешіміне қатысты даулы істерді қарап шығарады. Жерді бағалау апелляциялық сотын құрайтын сенаторлар 2013 жылғы Седерунт (Жерді бағалау апелляциялық соты) заңымен айқындалды, онда Лорд Карловей (Лорд Президенті) және Леди Дорриан (Лорд Сот Клеркі) мүшелер ретінде, сондай-ақ тағы төрт сенатор аталған.

Шотландияның жер соты

Шотландия жер соты ауыл шаруашылығы жалдаулары және крофтинг құқықтарына қатысты дауларды қарау өкілеттігіне ие.

Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы

Шотландия шіркеуінің 1921 жылғы Актісінің шарттарына сәйкес, Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы өз рухани істеріне, оның ішінде тәртіп мәселелеріне толық құқығы бар және оларды өздігінен шеше алады.

Билл Чембер

Билл палатасы бұрын Шотландияның соты болған, көбінесе Сессия сотының құрамында қарастырылған, бірақ іс жүзінде одан тәуелсіз болған. Ол тоқтату (шағымдану), тыйым салу, мүлікті алып қою сияқты мәселелер бойынша өтініштерді қарады және американдық немесе ағылшын құқығындағы камерадағы (жеке) отырыстарға ұқсас болды. Билл палатасы Сессия сотымен "бір ғимаратта" орналасқан, бірақ жеке сот немесе юрисдикция болып саналды. Оның тарихы мен функциясы Сессия соты және шериф кеңсесі жөніндегі Корольдік комиссияның (1927) баяндамасында талқыланды, онда "Билл палатасының Сессия сотынан бөлек сот ретінде қажеттілігі жоқ" деген қорытынды жасалды және ол 1933 жылғы Әділет басқармасы (Шотландия) заңымен таратылды. Оның кейбір процестері қазір банкроттық бойынша есепші жүзеге асырады.

Аудандық сот

Аудандық соттар енді жоқ. Олар 1975 жылы құрылып, әрбір жергілікті кеңес аумағында тек жеңілдетілген тәртіппен жұмыс істеді. Шотландия үкіметі шерифтік және бейбіт судья соттарының (бұрынғы аудандық соттар) басқаруын біріктірді, сонымен қатар халық судьяларын сақтап қалды. Қылмыстық іс жүргізу және басқа да мәселелер (реформа) (Шотландия) заңы 2007 жылғы актісі Шотландия министрлеріне аудандық соттарды "Бейбіт судья соттарымен" алмастыруға мүмкіндік берді. Процесс аяқталды және барлық аудандық соттар таратылды, олардың орнына бүкіл Шотландия бойынша жаңа Бейбіт судья соттары құрылды, оларға осы деңгейде көбірек істерді қарауға мүмкіндік беретін кеңейтілген өкілеттіктер берілді.

Полиция жоғары соты

Полиция жоғары соты – Шотландиядағы сот, оны Шотландияның Бас констеблі және Бас констебль тағайындаған өкілдер басқарған. XIII ғасырдың соңында құрылған бұл Сотқа, егер мұндай қылмыстар Шотландия королі, Король кеңесі немесе Шотландия Парламентінен төрт шақырымдық аймақта болған жағдайда, бүлік, тәртіпсіздік, қантөгіс және кісі өлтірудің барлық істерін қарау құқығы берілді. Джеймс VI Англияға көшкеннен кейін, Бас констебльдің құзыреті, Құпия кеңес үшін белгіленген "тұрақты орын" арқылы анықталды.

Сот алқасы

1815 жылы «Жюрилік соттар (Шотландия) туралы» 1815 жылғы заң қабылданды, осы заң бойынша белгілі бір азаматтық істерді сот алқасымен қарауға мүмкіндік берілді. Жюрилік сот Сессиондық соттың бағынысында болды, ал апелляциялық шағымдар Сессиондық соттың ішкі палатасында тыңдалды. 1830 жылы Жюрилік сот, Адмиралтейство және Комиссариат соттарымен бірге 1830 жылғы Сессиондық сот туралы заң күшіне енгеннен кейін Сессиондық сотқа біріктірілді.