Кіріспе

Қытай тарихындағы атақты таулар

Қытайдың қасиетті таулары бірнеше топқа бөлінеді. Бес Ұлы тау – Қытай тарихындағы ең танымал бес тау. «Уюэ» («Бес шың») термині Батыс Хан әулетінің императоры Уди билігі кезінде б.з.д. 140-87 жылдары кеңінен танымал болды. Қытайдың дәстүрлі дінінде олар космологиялық және теологиялық маңызға ие, себебі олар жердің физикалық жазықтығында Аспан құдайынан (Тянь-Шанди) шығатын реттелген әлемді бейнелейді, Қытай аумағын тан деп белгілейді, бұл үндістандық мандала тұжырымымен тең. Бес тау – Қытай тарихындағы ең танымал табиғи ескерткіштердің бірі және Қытай тарихының ерте кезеңдерінен бастап императорлардың құрбандық шалу және табыну орындары болды. Қытайдың алғашқы аңыздық билеушілері Бес Ұлы таудың шыңдарына саяхаттар жасаған немесе шерулер ұйымдастырған. Әр саяхат жылдың бір мезгілінде өтті. Бұл саяхаттар аң аурумен аяқталып, биліктегі құдайға арналған рәсімдік құрбандықтар шаруылды. Циньнің бірінші императорынан бастап императорлар бұл жорықтарды конфуциандық қағидаларға сәйкес ресмилендіріп, мемлекеттік рәсімге енгізді. Әрбір жаңа әулеттің императоры жаңадан иеленген жерлерін иелену үшін Бес Ұлы тауға асықты. Көптеген үзілістер болғанына қарамастан, бұл императорлық дәстүр соңғы әулеттің соңына дейін сақталды. 1911 жылы Цинь әулеті құлағаннан кейін Юань Шикай Пекиндегі Көк ғибадатханасында өзін император деп жариялады. Бірақ қауіпсіздік үшін солтүстікте орналасқан Хенг тауының құдайына да құрбандық шалды. 2000 жылдардан бастап конфуциандық және даостық дәстүрлерде құрбандық шалу қайта жаңғырылды. Бес Ұлы тау – ғибадатханалар мен үңгірлерде жүздеген паломниктің жиналатын қасиетті орындарға айналды. Бес Ұлы таудың ешқандай нақты діни байланысы жоқ деп есептелгенімен, олардың көпшілігінде даосизмнің күшті ықпалы бар. Бұл тауларда буддалық ғибадатханалар мен конфуцийлік академиялар да салынған. Кейде бұл таулар тиісінше бағыттары бойынша аталады: «Солтүстік Ұлы тау», «Оңтүстік Ұлы тау», «Шығыс Ұлы тау», «Батыс Ұлы тау» және «Орталық Ұлы тау».

Қытай мифологиясына сәйкес, Бес Ұлы тау әлемнің алғашқы жаратылысы және жаратушысы Пангу денесінен пайда болған. Шығыста орналасқандықтан, Тау Тай күннің шығуымен байланысты, ол туу мен жаңаруды білдіреді. Осы себепті ол Бес Ұлы таудың ең қасиеттісі саналады. Өзінің ерекше орналасуына байланысты Тау Тай Пангудың басынан пайда болған деп есептеледі. Хунаньдегі Хенг тауы Пангудың оң қолының, Шаньсидегі Хенг тауы оның сол қолының, Сонг тауы оның қарынының, ал Хуа тауы оның аяқтарының қалдығы деп саналады.

Табиғатты қорғау

Ежелгі заманда таулар билік пен қорқыныш орны саналды, олар қара күштердің билігінде болып, адал ғибадат етілді. Мұндай құрметке себеп – таулардың адам өмірі үшін маңызы зор болғандығы, олар молшылық пен құнарлылықтың көзі, өзендердің бастауы, емдік шөптер мен дәрілік өсімдіктер өсетін жер, үйлер мен құралдар жасауға қажетті материалдардың қоймасы еді. Таоизмнің негізгі қағидасы – табиғатпен байланысқан интуитивті сезім, және ол әлі де сақталып келеді. Төртінші ғасырда таошылар жоғары рухани қызметкерлерге Лао мырзаның 180 нақылысын, жақсы және адал өмір сүру жолын ұсынды. Осы нақылыстардың жиырмасы тікелей табиғатты қорғауға бағытталған, ал көптеген басқалары да табиғаттың жойылуына жол бермеуге арналған. Табиғатқа құрметтеу – таоизмнің басынан бергі маңызды құрамдас бөлігі және осының өзі Бес Ұлы таудың қасиетті саналуының себебін түсіндіреді. Сонымен қатар, таошылар тауларды аспан мен жер арасындағы байланыс құралы және өлімсіздікке қол жеткізуге болатын орын деп есептейді. Бес Ұлы таудың қасиеттілігінің арқасында олар бүгінгі күнге дейін өсімдіктер, ағаштар мен жануарлардың ерекше түрлеріне толы.

Басқа қасиетті таулар

Сюэду тауы (雪竇山) жақында қытай буддизмінің бесінші қасиетті тауы ретінде жарияланды. Бұл идеяны алғаш рет белгілі реформатор Тайсудың (Taixu) әріптесі Чансинг (1896-1939) қолдады. Фанцин-шань да қытай буддизмінің бесінші қасиетті тауы деп жиі айтылады. Лушань қытай буддизмінде, әсіресе Таза Жер буддизмінде маңызды қасиетті тау болып табылады. Онда Таза Жер патриархы Хуйюань құрған Донглин ғибадатханасы орналасқан. Тибет буддизмінде де қасиетті таулар бар, олар тибет буддизмінің қасиетті орындары саналады.

Удаң Шан

Кітапша "Әскери құралдар"; Хубэйдің солтүстік-батыс бөлігі. Басты шыңы: Бұл Солтүстік Хуантиан Шанди Иесімен байланысты даостық ғибадатханалар мен монастырлар кешені орналасқан жер. Сонымен қатар, бұл Тай-чи өнерiнiң туған орыны ретiнде де белгiлi.

Лоңгу Шан

"Аждаһа мен Жолбарыс" тауы, Цзянси провинциясы. Бас шыңы:

Бұл тау Даоизмнің туған жерлерінің бірі және әсіресе Чжэньи Дао үшін ерекше маңызды. Таудың беткейінде көптеген даостық ғибадатханалар салынған.

Қиюн Шан

Әдепкі мағынасы "Тап-таза бұлттар", Аньхой. Бас шыңы: .

Қиң Ченг Шань

Сөзбе-сөз "Тұманды жасыл қала қабырғасы" (Жақын қала: Дуцзянян, Сычуань. Басты шыңы: (2007 жылы зерттелген). Ежелгі Қытай тарихында Циньчэн тауы аймағы "Қытайдағы ең усақталған орын" ретінде танымал болған.

Үш тау

"Үш тау" (三山) термині әртүрлі мағыналарды білдіреді.