Кіріспе
Крио тілі – ағылшын тіліне негізделген креол тілі. Ол Батыс Африкадағы Сьерра-Леоне мемлекетінде лингва франка және де-факто ұлттық тіл ретінде қолданылады. Сьерра-Леоне халқының 96 пайызы крио тілінде сөйлейді. Бұл тіл елдегі түрлі этникалық топтарды, әсіресе сауда және әлеуметтік қарым-қатынас арқылы біріктіреді. Крио – Сьерра-Леоне азаматтарының ел ішінде және шетелде қарым-қатынас құрудың негізгі тілі, сонымен қатар Сьерра-Леоне ағылшын тіліне де зор ықпал еткен. Бұл тіл Сьерра-Леоне креолдарының, яғни шамамен 104 311 адамнан тұратын крио халқының туған тілі.
The Sierra Leonean Creole or Krio is an English based creole language that is lingua franca and de facto national language spoken throughout the West African nation of Sierra Leone. Krio is spoken by 96 percent of the country's population, and it unites the different ethnic groups in the country, especially in their trade and social interaction with each other. Krio is the primary language of communication among Sierra Leoneans at home and abroad, and has also heavily influenced Sierra Leonean English. The language is native to the Sierra Leone Creole people, or Krios, a community of about 104,311
All freed slaves—the Jamaican Maroons, African Americans, and Liberated Africans—influenced Krio, but the Jamaican Maroons, Igbo, Yoruba and Akan Liberated Africans were the most influential. It seems probable that the basic grammatical structure and vowel system of Krio is an offshoot of Jamaican Maroon Creole spoken by the Maroons, as there are well documented and important direct historical connections between Jamaica
and Sierra Leone. The language was also influenced by African American Vernacular English while the majority of the African words in Krio come from the Akan, Yoruba and Igbo. As an English based creole language, the Sierra Leone Krio is distinct from a pidgin as it is a language in its own right, with fixed grammatical structures and rules. Krio also draws from other European languages, like Portuguese and French, e. g. the Krio word gentri/gentree, which means wealth or to acquire wealth, is derived from the Old French word 'gentry', and the Krio word pikin, which means 'child', indirectly comes from the Portuguese word pequeno meaning 'small' and often used to mean children in Portuguese. In Sierra Leone, the Krio Language is spoken by people with different degrees of fluency, as well as regional changes to the Krio. Many of the speakers of Sierra Leone Krio live in or close to the capital city, Freetown. As of 2007, there were close to 350,000 individuals who spoke Krio as a primary language. Even more individuals were using it as a main language for communication purposes in the country as a whole.
Крио тіліне барлық азат етілген құлдар – ямайкалық марондар, афроамерикандықтар және азаттыққа шыққан африкалықтар әсер еткен, бірақ ямайкалық марондар, игбо, йоруба және азаттыққа шыққан африкалықтар ең зор ықпал еткен. Крио тілінің негізгі грамматикалық құрылымы мен дауыстылар жүйесі марондар қолданған ямайкалық марон креол тілінен туындаған болуы мүмкін, себебі Ямайка мен Сьерра-Леоне арасында жақсы құжатталған және маңызды тікелей тарихи байланыстар бар. Тілге афроамерикандық ағылшын тілі де әсер еткен, ал крио тіліндегі африкалық сөздердің көпшілігі акан, йоруба және игбо тілдерінен алынған. Ағылшын тіліне негізделген креол тілі ретінде Сьерра-Леоне крио тілі пиджиннен өзгеше, өйткені ол өз алдына жеке тіл, тұрақты грамматикалық құрылымдары мен ережелері бар. Крио басқа да еуропалық тілдерден, мысалы португал және француз тілдерінен де сөздер алған. Мысалы, крио тіліндегі gentri/gentree сөзі, «байлық немесе байлыққа ие болу» деген мағынаны білдіреді, ол көне француз тіліндегі «gentry» сөзінен алынған, ал крио тіліндегі pikin сөзі, «бала» деген мағынаны білдіреді, португал тіліндегі pequeno сөзінен («кішкентай») жанама түрде шыққан және португал тілінде балаларды білдіру үшін жиі қолданылады. Сьерра-Леонеде крио тілінде әртүрлі деңгейде сөйлейтін адамдар бар, сонымен қатар крио тілінде аймақтық айырмашылықтар да кездеседі. Крио тілінде сөйлейтін көптеген адамдар елдің астанасы Фритаун қаласында немесе оның маңында тұрады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, крио тілін негізгі тіл ретінде қолданатын адамдардың саны 350 000-ға жуық болды. Елдің барлық аймақтарында оны негізгі қарым-қатынас тілі ретінде пайдаланатындардың саны одан да көп болды.
The Sierra Leonean Creole or Krio is an English based creole language that is lingua franca and de facto national language spoken throughout the West African nation of Sierra Leone. Krio is spoken by 96 percent of the country's population, and it unites the different ethnic groups in the country, especially in their trade and social interaction with each other. Krio is the primary language of communication among Sierra Leoneans at home and abroad, and has also heavily influenced Sierra Leonean English. The language is native to the Sierra Leone Creole people, or Krios, a community of about 104,311
All freed slaves—the Jamaican Maroons, African Americans, and Liberated Africans—influenced Krio, but the Jamaican Maroons, Igbo, Yoruba and Akan Liberated Africans were the most influential. It seems probable that the basic grammatical structure and vowel system of Krio is an offshoot of Jamaican Maroon Creole spoken by the Maroons, as there are well documented and important direct historical connections between Jamaica
and Sierra Leone. The language was also influenced by African American Vernacular English while the majority of the African words in Krio come from the Akan, Yoruba and Igbo. As an English based creole language, the Sierra Leone Krio is distinct from a pidgin as it is a language in its own right, with fixed grammatical structures and rules. Krio also draws from other European languages, like Portuguese and French, e. g. the Krio word gentri/gentree, which means wealth or to acquire wealth, is derived from the Old French word 'gentry', and the Krio word pikin, which means 'child', indirectly comes from the Portuguese word pequeno meaning 'small' and often used to mean children in Portuguese. In Sierra Leone, the Krio Language is spoken by people with different degrees of fluency, as well as regional changes to the Krio. Many of the speakers of Sierra Leone Krio live in or close to the capital city, Freetown. As of 2007, there were close to 350,000 individuals who spoke Krio as a primary language. Even more individuals were using it as a main language for communication purposes in the country as a whole.
Тілдің шығу тегі
Бір теория бойынша, крио тілінің алғашқы тамыры 17-18 ғасырлардағы Атлантикалық құл саудасы дәуіріне барып тіреледі. Осы кезеңде еуропалықтар мен африкалықтар арасындағы жағалау саудасын жеңілдету үшін ағылшын тіліне негізделген "пиджин" тілі (Батыс Африка пиджин ағылшын тілі, сондай-ақ Гвинея жағалауы креол ағылшын тілі деп те аталады) пайда болды. Бұл ертедегі пиджин кейіннен Батыс Африкалықтардың өзара аймақтық саудасының лингва франкасына айналып, өзен арналары арқылы Африканың ішкі аймақтарына тарады. Фритаун қаласы құрылғаннан кейін, 1787 жылдан 1855 жылға дейін Сьерра-Леонеге қоныстанған босатылған құлдардың тіліне бұл пиджин енгізілді. Пиджин уақыт өте келе тұрақты тілге айналып, босатылған құлдардың ұрпақтарының ана тіліне (қазір олар ерекше этникалық және мәдени топ – креолдар) және Сьерра-Леонедегі лингва франкаға айналды.
Крионың Сьерра-Леонеде қолданылуы
Этностық және мәдени креолдардың көпшілігі Сьерра-Леоне астанасы Фритаунда және оның төңірегінде тұрады. Олардың қауымдастығы Сьерра-Леоне халқының шамамен 3%-дан 6%-ына дейін құрайды (Фритаун – Лондон мен Нова-Скотиядан қайта оралған құлдардың қоныстанған провинциясы). Дегенмен, олардың Сьерра-Леонедегі мәдени ықпалы, әсіресе отаршылдық кезеңде, олардың тілін Сьерра-Леонедегі барлық этностардың арасындағы ортақ тіл ретінде пайдалануға әкелді.
Шетелде крио тілінде сөйлейтіндер
XIX ғасырда Сьерра-Леоне креолдары Батыс Африканың басқа аймақтарында саудагерлер мен миссионерлер рөлін атқарды. Осының нәтижесінде Гамбия, Нигерия, Камерун, Экваторлық Гвинея, Сенегал және Гвинеяда да Крио тілінде сөйлейтін қауымдастықтар пайда болды. Гамбиядағы креолдар немесе Аку қауымдастығы Гамбия креолдары Крио тілінде сөйлейді, бұл Сьерра-Леоне креолдарының қоныс аудару үлгілерінің нәтижесі. Экваторлық Гвинеядағы Фернандо По креол ағылшын тілінің де көп бөлігі Сьерра-Леоне креолдарының көшіп келуімен байланысты. Азат етілген африкалықтардың шағын тобы өздерінің туған жерлеріне қайтып келді, мысалы Нигерияның Сарос тайпасы батыс есімдерін ғана емес, сонымен қатар "саби" сияқты Крио сөздерін Нигерия пиджин ағылшын тіліне енгізді.
Тілдерді жаңғырту
Колониялық үстемдік кезінде Сьерра-Леоне тұрғындарына (әсіресе жоғарғы топтағыларға) крио тілінде сөйлеуден жалықтырылды; бірақ 1961 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, жазушылар мен педагогтар оны қолдануын жандандыруға кірісті. 1960 жылдары Томас Деккер Шекспирдің кейбір пьесаларын крио тіліне аударды және осы тілде түпнұсқа өлеңдер жазды. 1980 жылдары Жаңа Өсиет крио тіліне аударылды. Лютерандық Киелі кітап аудармашыларының қатысуымен 1986 және 2013 жылдары Жаңа Өсиет пен Ескі Өсиеттің крио тіліндегі аудармалары жарияланды. Ағылшын тілі Сьерра-Леонедегі ресми тіл болғанымен, Білім министрлігі 1990 жылдары Фритаундағы кейбір бастауыш мектептерде крио тілін оқыту құралы ретінде пайдалана бастады. Қазір радиостанциялар крио тілінде түрлі бағдарламалар таратуда. Сьерра-Леоне саясаткерлері де осы тілде жиі қоғамдық сөздер сөйлейді.
Жіктеу
Крио – ағылшын тіліне негіделген креол тілі, одан нигериялық пиджин ағылшын тілі, камерундық пиджин ағылшын тілі және пичинглис тілдері пайда болған. Ол сондай-ақ Америкада қолданылатын ағылшын тіліне негіделген креол тілдеріне, әсіресе ямайкалық патоиске (ямайка креол тілі), Срана Тонгоға (суринам креол тілі), Баян креол тіліне және гулла тіліне ұқсас, бірақ оның өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұған қоса, ол Кариб теңізіндегі француз тіліне негіделген креолдар сияқты, ағылшын тілінен тыс креолдармен де кейбір тілдік ұқсастықтарды бөліседі.
Фоналогия
Крио тіліндегі дауыстылар тізіміне жеті монофонг кіреді, олардың барлығы да мұрынды дауысқа айналуы мүмкін. Көптеген мұрынды дауыстылар ағылшын тілінен алынған сөздерде кездеседі, олар ауызша дауыстылардың мұрынды дауыссызға дейін келуімен байланысты. Мұрынды дауыссыз жойылады, ал дауысты мұрынды болады.
Фильмдер
Крио тілі 2006 жылғы "Қанды алмаз" фильмінің басында Дэнни Арчер (Леонардо Ди Каприо сомдаған) және Командир Зеро есімді кейіпкер арасында (дұрыс емес) қолданылады. Оны американдық рэпер Канье Уэсттің "Diamonds from Sierra Leone" әнінің музыкалық видеосында да естіуге болады. 2007 жылы Франко Зеффиреллинің 1977 жылғы "Назареттен шыққан Иса" фильмінің санкцияланбаған, крио тіліне дубляждалған нұсқасы аяқталды. Дубляжды 14-тен астам ана тілі крио тілінде сөйлейтін команда 9 ай бойы Сьерра-Леонедегі Лунги аймағында жазды. Фильм ABC телеарнасында көрсетілді және 300 данасы шығарылды, олардың көп бөлігі Лунги мен Фритаунда сатылды. Крио тілінде толыққандай түсірілген алғашқы толық метражды деректі фильм – Борис Герретстің "Shado’man" (2014) фильмі. Бұл фильм Фритаун қаласында түнгі уақытта, үйсіз және мүмкіндігі шектеулі адамдар тобымен түсірілді. Фильм Амстердамдағы IDFA деректі фильмдер фестивалінде көрсетілді және FESPACO сияқты әлемнің көптеген фестивальдарында көрсетілді, FESPACO – екі жылда бір рет өтетін Панафрикалық кинофестивалі (Уагадугу).
Көркем әдебиет
Питер Грант, Бен Аароновичтің "Лондон өзендері" сериясының басты кейіпкері, Сьерра-Леонеден келген иммигранттың Лондонда туған ұлы. Басқа кейіпкерлермен ағылшын тілінде сөйлескенде, анасымен крио тілінде сөйлейді. Ааронович мұндай әңгімелерді мәтініне қосады, оқырманға айтылғандарды өзі анықтауға мүмкіндік береді.