Кіріспе

Венадағы император сарайы, Австрия.

Хофбург – Австриядағы Габсбург әулетінің бұрынғы басты император сарайы. Венаның орталығында орналасқан, ол 13 ғасырда салынған және кейін бірнеше рет кеңейтілген. Шенбрунн сарайы жазғы резиденция болғандықтан, Хофбург императордың қысқы резиденциясы қызметін атқарды. 1946 жылдан бері ол Австрия президентінің ресми резиденциясы және жұмыс орны болып табылады. 1279 жылдан бастап Хофбург аумағы үкіметтің ресми орны болып құжатталған. Хофбург ғасырлар бойы әртүрлі резиденцияларды (Амалиенбург пен Альбертинаны қоса), императорлық шапельді (Хофкапель немесе Бургкапель), императорлық кітапхананы (Хофбиблиотек), қазыналықты (Шатцкаммер), Бургтеатр, испандық атты әскер мектебін (Хофрейтшуле), императорлық жайлауларды (Сталльбург және Хофшталлунген) қамту үшін кеңейтілді. Сарай император Франц Иосиф I тұсында жоспарланған, бірақ ешқашан аяқталмаған императорлық форумның (Вена) бөлігі ретіндегі Heldenplatz (Батырлар алаңына) қарайды. Хофбург кеңейтілген сайын көптеген сәулетшілер жұмыс істеді, олардың ішінде итальяндық инженер-архитектор Филиберто Лухезе, Лодовико Бурначини және Мартино мен Доменико Карлоне, барокко сәулетшілері Лукас фон Хильдебрандт және Иозеф Эммануэль Фишер фон Эрлах, Иоганн Фишер фон Эрлах, сондай-ақ 1881-1913 жылдар аралығында салынған Нойе Бургтың сәулетшілері ерекше аталады.

Тарих

Атауы "Сот сарайы" деп аударылады, бұл оның орта ғасырларда тұңғыш рет салынған кездегі бастауын көрсетеді. Бастапқыда 13 ғасырда Австрия герцогтарының резиденциясы ретінде жоспарланған сарай, олардың күші арта келе ғасырлар бойы кеңейді. 1438 жылдан 1583 жылға дейін, содан кейін 1612 жылдан 1806 жылға дейін ол Киелі Рим империясының Хабсбург патшалары мен императорларының, ал 1918 жылға дейін Австрия императорларының резиденциясы болды. Одан бері сарай мемлекет басшысының резиденциясы қызметін атқарып келеді және қазіргі күні Австрия Федералдық Президенті пайдаланады. Бұл сонымен қатар Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) тұрақты орны болып табылады. Сарайдың барлық кешенін губернатор (Бургхауптманн) басқарады, ол өз кезегінде Бургхауптманншафт құрамына кіреді – бұл кеңсе орта ғасырлардан бері Бургграфтың басшылығымен қызмет етеді. Қазіргі таңда Бургхауптманншафт Федералдық экономика министрлігінің қарауында. 1958 жылдың қыркүйегінде Хофбургтің бір бөлігі конгресс орталығы ретінде жұртшылыққа ашылды. Алғашқы он жыл Бургхауптманншафт конгресс орталығын басқарды, ал 1969 жылдан бастап халықаралық конгресс пен іс-шаралар орталығын жеке компания ("Hofburg Vienna – Wiener Kongresszentrum Hofburg Betriebsgesellschaft") басқарып келеді. Конгресс орталығы жыл сайын шамамен 300-350 іс-шара қабылдайды, оған 300 000-320 000 шамасында қонақ келеді. Іс-шаралардың ішінде конгрестер мен кеңестер, банкеттер, көрмелер, концерттер және кештер бар.

Швейцариялық қанаты

Сарайдың ең көне бөліктері 13 ғасырға дейін соқталады және негізінен Бабенбергтер әулетінің соңғы өкілдері немесе Богемияның Оттакар II тұсында салынған. Одан бұрын Австрия билеушілерінің қамалы "Am Hof" алаңында орналасқан еді, ол Шоттенштифт (Шотландия монастыры) жанында орналасқан. Қамал бастапқыда төрт мұнарасы бар төртбұрышты құрылыс болды және кіреберісінде көпірмен жабдықталған ормен қоршалған. Бүгінде қамалдың ең көне бөліктері Швейцария соты (Швейцерхоф) құрайды, онда 15 ғасырға жататын готикалық шапель (Бургкапель) және қазына (Schatzkammer) орналасқан. Қазына Kunsthistorisches Museum-ға қарасты және қасиетті Рим империясының (Reichskleinodien) және Австрия империясының императорлық регалияларын қамтиды. Сот музыкалық капелласы (Hofmusikkapelle) Сот капелласының (de) ішінде орналасқан және Веналық балалар хоры дәстүрлі түрде жексенбі күндері ән салады. Швейцария сотының архитектурасы Ренессанс дәуірінде, император Фердинанд I билік еткен кезде қалыптасқан. Швейцария қақпасының (Швейцертор) кіреберісінде Фердинанд I-нің көптеген лақаптары көрсетілген, ал төбесінде Алтын жүнді орденнің белгілері бейнеленген. Швейцариялық қанаттың іргелес бөлігінде Радецкий пәтерлері орналасқан. 1848 жылғы революциялық жылда Италиядағы науқандағы қызметі үшін император Франц Иосиф I осы пәтерлерде тұруға құрметті фельдмаршал Радецкийге рұқсат берді, тіпті ол императорлық отбасының мүшесі болмаса да. Рыцарьдар залында (Риттерзаал) 1717 жылдың 15 мамырында император Мария Терезия Папа Клемент XI-ді білдіретін папалық нунций Джорджио Спинола арқылы Иордан өзенінен алынған бірнеше тамшы суы бар қасиетті сумен крещение рәсімінен өтті. Рыцарьдар залының жанында күзет бөлмесі (Трабантенстуба) орналасқан, онда үй күзетшілерінің кезекшісі императорға қарап отыратын. Бұл қанаттың төменгі бөлігінде бұрын императорлық ас үй орналасқан.

Амалиенбург

Швейцария қақпасының қарсысында император Иосиф I-нің жесірі, императрица Амалия Вильгельминаның есімімен аталатын Амалиенбург сарайы орналасқан. Дегенмен, бұл қанат бір ғасырдан астам уақыт бұрын, император Рудольф II үшін кешкі Ренессанс стилінде салынған және оның резиденциясы ретінде пайдаланылған. Назар аударарлық жайт – күмбезді кішкентай мұнарасы және оның фасадындағы астрономиялық сағат.

Леопольд қанаты

Амалиенбург пен Швейцария сотының арасындағы байланыс – 1660 жылдары император Леопольд I тұсында салынған Леопольд қанаты (Leopoldinischer Flügel) болып табылады, және осылайша оның аты осы императордың есімімен байланысты. Архитекторы – Филиберто Луккезе, бірақ 1683 жылы түріктердің шабуылынан кейін қанатты Джованни Пьетро Тенкала қайта жаңартып, қосымша қабат салды. Бұл қанаттың архитектурасы әлі де Кейінгі Ренессанс дәуірімен байланысты. Осы қанатта Федералды президенттің кеңсесі орналасқан. Құпия кеңес бөлмесі (Geheime Ratstube) осы қанаттың бір бөлігі. Император Франц Иосиф I осы жерде Австрия-Мажарстан делегациясының отырысында ашылу сөздерін айтқан. Сонымен қатар, император Франц Иосиф I-нің шөбересі және тақтың мұрагері эрцгерцог Франц Фердинанд 1900 жылғы 28 маусымда осында Тақтан бас тартуға қасты жасап, өзінің және ұрпақтарының таққа деген барлық құқықтарынан ресми түрде бас тартты. Бұл династиялық қажеттілік тудырған шара еді, себебі оның болашақ әйелімен тең дәрежеде болмауына байланысты, оның некесі морганаттық болып саналатын. Бұл қанаттың және Амалиенбургтің төменгі бөлігі Хофбургтің ірі шарап қоймасы ретінде пайдаланылды.

Императорлық канцлерлер қанаты

Ата-баланың тағы бір бірлескен жобасы нәтижесінде Сталлбургтің (және 1848 жылы алғашқы австриялық парламент отырған жердің) қарсы жағында Қысқы атпен жүру мектебі (Winterreitschule) және Леопольд қанатының (Leopoldine Wing) қарсысында Императорлық канцлерлік қанаты (Reichskanzleitrakt) бой көтерді. Соңғысы бастапқыда Иоганн Лукас фон Хильдебрандт жоспарлаған еді және Ауликалық кеңеспен (Reichshofrat) қатар, Императорлық вице-канцлердің (Reichsvizekanzler) кеңсесін де қамтыды. Бұл вице-канцлер Киелі Рим империясының іс жүзіндегі премьер-министрі болды, себебі Императорлық архиканцлердің (Reichserzkanzler) салтанатты лауазымы орта ғасырлардан бері Майнц архиепискобымен толтырылып келді. Киелі Рим империясы таратылғаннан кейін, бұл қанатта Наполеон, Рейхштадт герцогы және кейіннен император Франциск Иосиф I-нің пәтерлері орналасты. Канцелярия, Швейцариялық сарай, Амалиенбург және Леопольд қанаты Ішкі сарай ауласын (innerer Burghof) құрайды. Ортасында Помпео Маркезидің қоладан жасаған, рим императоры киімін киген Франциск I-нің мүсіні орналасқан.

Сот кітапханасы

Бастапқыда жеке тұрған ғимарат болған Сот кітапханасы (Hofbibliothek) кешеннің екінші жағында орналасқан. Карл VI негізгі ғимарат пен Прункзаалдың басты залын салдырды. Бүгінде ол Австрия Ұлттық кітапханасының қамқорлығында. Оның құрылысын Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлах бастады және оны 1735 жылы оның ұлы Жозеф Эммануил аяқтады. Үлкен Прункзаал залында принц Евгений Савойскийдің кітаптар жинағы, Даниэль Гранның зор төбе фрескасы және Пауль Штрудельдің императорлардың мүсіндері орналасқан, бұл Хофбургтың көркемдік тұрғыдан ең маңызды бөлігін құрайды. Сыртқы безендіруді 1726 жылы Лоренцо Маттиелли орындады. Ол басты кіреберістің үстіне квадригада отырған Афинаның мүсінін қойды. Шатырдың сол жағында ол Аспан шарларын ұстап тұрған Атласты, оның екі жағында Астрономия мен Астрология, ал қарсы жағында Геометрия мен География аллегорияларымен қатар Жер шарларын ұстап тұрған Гайяны орналастырды. Солтүстік кітапхана Жозеф алаңында орналасқан. Кейіннен қосымша ғимараттар мен шатырлар салынды. Әсіресе 1763 жылдан 1769 жылға дейін Николо Пакасси Императорлық кітапхананы Хофбургтың басқа бөліктерімен және оның екінші жағын Августин шіркеуімен байланыстырды, осылайша қазіргі Жозеф алаңын (Josephsplatz) құрды, ол дерлік симметриялық пропорцияларымен ерекшеленеді.

Жозеф алаңы

Ерекше атауға лайық император Жозеф II-нің қоладан жасалған атты мүсіні.

Августиндік қанаты

Жозеф алаңының оңтүстік-шығыс жағында, іргелес сот кітапханасының алдында барокко стиліндегі Августин қанаты, Августин шіркеуі және монастыры орналасқан. Сарай кеңейген сайын, шіркеу мен монастырь ғимараттың ажырамас бөлігіне айналды. Габсбургтер Августин шіркеуін өздерінің сарай шіркеуі ретінде, сондай-ақ үйлену рәсімдері үшін де пайдаланған. Дәл осы жерде император Франц Иосиф I және императрица Елизавета, әйгілі Сиси үйленді. Лорето қапталындағы шағын шіркеудің артында Жүректер криптасы орналасқан – темір есікпен бөлінген, жартылай дөңгелек пішіндегі қосымша ғимарат. Онда Габсбург әулетінің 54 мүшесінің жүректері күміс урналарда сақталады. Альбертина мұражайының орналасқан жері – Альбрехт сарайы (бұрынғы Тарука де Сильва сарайы) Августин монастырымен құрылымдық байланысы болғандықтан Хофбургтың бір бөлігі саналады. XIX ғасырдың басында императорлық отбасының мүшелері, мысалы, Альбрехт герцогы, ал кейіннен оның жүрегін жақын туысы, Тешен герцогы Фридрих осы жерде тұрды. 1820 жылдары Жозеф Корнхаузель сарайды жөндегеннен кейін, бұл бөлік те Хофбургке қосылды.

Редут қанаты

Мария Терезия патшайымы 17 ғасырдағы опера үйін би және концерт залдары ретінде қайта жарақтандырды, қазір ол Редутензале деп аталады, және кішкентай және үлкен залдардан тұрады. Олар бірнеше кішігірім дәліздермен бірге Редут қанатын құрайды. Бастапқы жоспарлар жасалған, ал сыртқы қасбеттер Николо Пакассидің еңбегі. Атауы француз тіліндегі "redoute" сөзінен шыққан, ол сәнді маскарадты би деген мағынаны білдіреді, және мұндай шаралар да сол жерде өткізілген. Көрермендер Джозеф Гайдн, Николо Паганини және Франц Листтің музыкасын тыңдаған. 1814 жылы Бетховеннің 8-ші симфониясының тұңғыш көрсетілісі осы жерде болды. "Конгресс билейді" деген мәшһүр сөз 1814/15 жылдары Вена конгресі аясында Редутензаледе өткен маскарадты билерден туындаған. Иоганн Штраус осы билерге арналған сот музыкалық директоры қызметін атқарды. Ғасырлар бойы, залдар өзгеріп отыратын талғамдарға сәйкес түрлі модификацияларға ұшырады. 1992 жылғы 27 қарашада бүкіл қанат өртенгеннен қатты зақымдалды. Қайта құру және қалпына келтіру жұмыстары бес жылға созылды. Кішкентай Kleiner Redoutensaal нақты түрінде қалпына келтірілді, ал үлкен Grosser Redoutensaal интерьері үшін дизайн конкурсы өткізілді, оның жеңімпазы – австриялық суретші Йозеф Микл болды. Ол Фердинанд Раймунд, Иоганн Непомук Нестрой және Элиас Канеттиден алынған әдеби цитаталарға негізделген бірқатар майлы картиналар жасады. Оның 404 м² ауданындағы төбелік суреті Карл Краустың "Жастық шақ" поэмасынан 34 қолмен жазылған шумақтарды қамтиды, бірақ олар көрерменге көрінбейді. Редутензале 1998 жылы Еуропалық Одақ Кеңесінің Австрияның алғашқы төрағалығы аясында қайта ашылды және содан бері Хофбург конгресс орталығының бір бөлігі болып табылады. Қанаттың шатырын қалпына келтіру арқасында, бұрынғы шатыр кеңістігін жаңа Dachfoyer (Шатырлық фойе) құру мүмкін болды. Архитектор Манфред Вехдорн қауіпсіз конференциялар және панорамалық терезелер үшін шар тәрізді құрылыммен толықталған заманауи интерьерді жобалады. Ол шатырдан басқа, Фестиваль залы мен Швейцария ауласының оңтүстік-батыс қанаты арасындағы бұрынғы ауланы да басқа кеңістікке айналдырды. 2017 жылға дейін қанат Ұлттық кеңес пен Федералдық кеңеске орналасқан, ал Австрия Парламенті ғимараты қайта жаңартылуда.

Сталлбург қаласы

Комплекстің қалған бөлігімен физикалық байланысы болмаса да, Хофбургтің императорлық меулері (Сталлбург) бастапқыда сол кездегі тәж мұрагері Максимилианның резиденциясы ретінде салынған. Фердинанд I өз ұлын өз үйіне орналастыруды қаламаған, себебі Максимилиан протестантизмге қарай бұрған екен. Кейін бұл ғимарат император Фердинанд III-нің өнерге құмар інісі, эрцгерцог Леопольд Вильгельмнің өнер жинағына орналасқан, және бұл жинақ 1889 жылдан бастап құрылған Күнтас-тарихи мұражайының негізін құрайды. Барокко дәуірінде резиденция бірінші қабатта императорлық жылқыларды орналастыру үшін қайта жабдықталды және қазір испандық ат шабысы мектебі (Spanische Hofreitschule) пайдаланады.

Сент-Михаил қанаты

Сент-Михаэль қанатын да Жозеф Эммануэль Фишер фон Эрлах жоспарлаған, ол Қысқы атпен жүру мектебі мен Императорлық канцлерлік қанатты байланыстырады. Бірақ, ескі Императорлық сарай театры (Бургтеатр) кедергі келтіргендіктен, бұл жоспарлар Фердинанд Киршнер 1889 жылдан 1893 жылға дейін сәл өзгертілген жоспар бойынша қанатты салғанға дейін іске аспады. Сент-Михаэль алаңы аяқталғаннан кейін қанаттың фасадына екі мүсіндік фонтан орнатылды: Рудольф Вейрдің "Теңіздегі күш" және Эдмунд Хеллмердің "Құрлықтағы күш". Бұл қанат, қарамағындағы Сент-Михаэль шіркеуінің құрметіне аталған.

Фестиваль залы

Салтанаттар залы алдындағы Мраморлы залдың қабырғалары 16 ғасырға дейін сақталып келген және теориялық тұрғыдан Леопольд қанатына жатады, бірақ интерьердегі скальялья 1840 жыл шамасында жаңа Салтанаттар залының сыртқы келбетімен үйлестіру үшін өзгертілді. Императорлық дәуірде бұл зал асхана ретінде және сарайдағы балалардың би кештері үшін пайдаланылды. Салтанаттар залы 19 ғасырдың басында бельгиялық сәулетші Луи Монтойермен император Франциск II/I үшін салынған. Оның қосымша құрылыс болғандықтан, Леопольд қанатына тік бұрышта шамамен жүз жыл бойы айқын көзге түсетін шығыңқы бөлік құрады, сондықтан оны «Мұрын» деп те атады. Бір кездері 1300 шамға толы 26 кристалл шамшырағымен әсемделген Салтанаттар залының сәні жарасымды болды. 24 Коринфтік бағаналар скальялья техникасымен жасалған, онда боялған гипс мәрмәрге ұқсайды. Осы залдың ішінде Наполеон I император Франциск II/I-нің қызы, архигерцогиня Мария Луизаның қолын сұрады. Бұл жерде сонымен қатар сарайдағы би кештері және кейіннен тақтан сөйлеу рәсімдері де өтті, сондай-ақ эксклюзивті «Соттағы бал» шарасы ұйымдастырылды. Маунди бейсенбісі күні император мен императорша 12 жасы қарт, мұқтаж ер және әйел адамды дәстүрлі Маунди рәсімінде аяқтарын жууға шақырды. Кейіннен Салтанаттар залы 1916 жылға қарай Жаңа қамалға (Neue Burg) толық интеграцияланды. 1000 шаршы метр ауданы бар Фестивальдар залы (Festsaal) Хофбургтың ең үлкен залы болып табылады. Ол тақ залы ретінде салынғанмен, ешқашан осы мақсатта пайдаланылмады. Ішкі жұмыстар 1923 жылы аяқталды, бірақ көркемдік безендіру толыққанды болған жоқ. Залда Габсбургтердің даңқын арттыруға арналған Алоис Ханс Шраммның үш төбе суреті орналасқан, император Франц Иосифтің «Viribus Unitis» («Бірлікте күшпен») деген ұранымен толықтырылған. Төменгі лунеттер мен сегізбұрышты панельдер Австрия тарихынан танымал тұлғалардың суреттерімен, Эдуард Вейттің еңбектерімен безендірілген. Төбе суреттерінде Максимилиан I, Карл V, Фердинанд I, Рудольф II және Тирольдің Фердинанд II, ал бүйірлік панельдерде Леопольд I, Карл VI, Евгений ханзадасы және поляк королі Ян III Собескийтің бейнелері бейнеленген. 1967 жылғы «Евровидение» ән байқауы да осы залдың ішінде өтті.

Батырлар алаңы

1809 жылы Наполеон соғыстары кезінде сарайға жақын орналасқан ескі бастионның бір бөлігі бұзылды. Қазіргі Сақиналық жолға дейін жаңа жерлер дамытылды, олардың ішінде неоклассикалық стильдегі басты қамал қақпасы (Бургтор) орналастырылды. 1817 жылы тұрғызылған жаңа қабырғалардың ішінде үш бақ құрылды: жеке Император сарайы бағы (Бурггартен), Батырлар алаңы (Хелденплац) – кең, жасыл аймақ және Тесей ғибадатханасы (Theseustempel) бар Халық бағы (Фольксгартен). Бургтормен бірге оны Питер фон Нобиль жобалаған. Салтанат залы мен Жаңа қамал алаңның фондық бөлігін құрайды. Батырлар алаңының екі жағында Австрияның ең көрнекті екі фельдмаршалы – Савойялық Евгений ханзадасы мен Карл ертеңінің атты мүсіндері орналасқан. 1938 жылдың 15 наурызында Адольф Гитлер Жаңа қамалдың балконынан Батырлар алаңында Австрияның нацистік Германияға қосылуын ("Аншлюс") жариялады.

Нойе Бург

1860 жылдары қала қабырғалары бұзылғаннан кейін Венаның кеңеюіне байланысты Хофбург соңғы, ірі кеңейтілуін басынан өткерді. Екі қанатты құрылымды, шеңберлік жолдан тысқары созылатын, екі мұражайды (Kunsthistorisches Museum және Naturhistorisches Museum) қанаттар ретінде және Фишер фон Эрлахтың ескі императорлық ат қораларын (Хофсталунген, Stallburg ескі орнымен шатастырмау керек) аяқтаумен Императорлық форум (Kaiserforum) жоспарланды. Жобаға Готфрид Семпер, кейін Карл Фрайхерр фон Хасенауэр жетекшілік етті. Мұражайлар 1891 жылы аяқталды, бірақ форумның қалған бөлігінің құрылысы ұзаққа созылып, қаржылық қиындықтар мен орасан зор құрылыс жобасының мақсатына анықталмауына байланысты кешікті. 1913 жылы оңтүстік-батыс қанаты, Жаңа қамал (Neue Burg) құрылысы аяқталды. Дегенмен, Императорлық форум толыққанды аяқталған жоқ және жартылай күйінде қалды. Бүгінде Жаңа қамал қанатында бірнеше мұражайлар (Эфес мұражайы, қару-жарақ коллекциясы, ежелгі музыкалық аспаптар коллекциясы және Этнография мұражайы), сондай-ақ ұлттық кітапхананың оқу залдары орналасқан. Хофбург конгресс орталығы да осы жерде орналасқан.

Монеталар

Хофбург 20 евролық Ренессанс ескерткіш монетасының негізгі мотиві болып бейнеленген. Монетада сарайдың Швейцария қақпасы көрсетілген. Бұл қақпада Фердинанд I-нің елтаңбасы және лауазымдары бейнеленген. Оның екі жағында 1529 жылы Түрік әскерлерінің Венаны қоршауы мен Реформация кезінде протестанттар мен католиктер арасындағы тартыстарды еске түсіретін сол дәуірдің екі сарбазы бейнеленген.