Кіріспе
IV-VI ғасырлар – Еуропадағы кең таралған көші-қон кезеңі. Бірінші мыңжылдықтағы Еуропа тарихындағы бұл кезең, сондай-ақ варварлар шабуылы деп те аталады, Батыс Рим империясының құлауымен, оның бұрынғы аумақтарына түрлі тайпалардың қоныстануымен және Рим империясынан кейінгі патшалықтардың құрылуымен сипатталатын ірі масштабтағы көші-қондармен байланысты. Бұл термин Рим империясы мен Еуропа аумағындағы немесе оған кірген түрлі тайпалардың – франктар, готтар, алеманндер, аландар, гунндар, ерте славяндар, паннониялық авалар, болгарлар және мадьярлардың көшіп-қону, басып кіру және қоныстануындағы маңызды рөлді көрсетеді. Бұл кезең дәстүрлі түрде 375 жылы (немесе мүмкін 300 жылы) басталып, 568 жылы аяқталған деп есептеледі. Көші-қон мен басып кірудің себептері әртүрлі, олардың рөлі мен маңызы әлі де талқыланып жүр. Тарихшылар көші-қон кезеңінің басталу және аяқталу мерзімдері бойынша әртүрлі пікір білдіреді. Көптеген тарихшылардың пікірінше, кезеңнің басталуы Азиядан келген гунндардың 375 жыл шамасында Еуропаға басып кіруімен, ал аяқталуы 568 жылы ломбардтардың Италияны жаулап алуымен байланысты. Дегенмен, кейбір зерттеушілер бұл кезеңді 300 жылдан 800 жылға дейін созуға болады деп санайды. Мысалы, IV ғасырда готтардың үлкен тобы Рим Балканында қоныстанды, ал франктар Рейннің оңтүстігінде, Рим Галлиясында орналасты. 406 жылы вандалдар, аландар және суэбтер тобы Рейн өзенін кесіп өтіп, күтпеген шабуыл жасады. Батыс Рим империясында орталық билік әлсіреген кезде әскери күш маңыздырақ болды, бірақ оның құрамында варварлардың үлесі артты. Батыс Рим империясының құлауы көші-қонның күшеюінен болды ма, әлде орталық биліктің әлсіреуі мен римдік емес халықтың ықпалының артуы қосымша ішкі факторларды тудырды ма деген мәселеде әртүрлі пікірлер бар. Көші-қон және әскери қызметте римдік емес халықты пайдалану бұрын да, кейін де болған, ал Шығыс Рим империясы 1453 жылы Константинополь османдықтарға түскенше өмір сүрді. Батыс Рим империясының құлауы бәсекелес варварлық патшалықтардың құрылуымен байланысты болғанымен, оны шығыс императорлары белгілі бір дәрежеде басқарып отырды. Көшіп келушілер 10 000-нан 20 000-ға дейін адамдардан тұратын әскерлік топтар немесе тайпалар болды. Рим империясының барлық кезеңінде иммиграция кең таралған, бірақ 100 жыл ішінде көшіп келгендердің саны 750 000-нан аспады, ал Рим империясының халқы сол кезде шамамен 40 миллионды құрады. Алғашқы көші-қондарды готтар (визиготтар мен остготтар), вандалдар, англосаксондар, ломбардтар, суэбтер, фриздер, ютар, бургундтар, алеманндер, скирлер және франктар сияқты герман тайпалары жасады. Кейіннен оларды гунндар, авалар, славяндар және болгарлар батысқа қарай ығыстырды. Викингтер, норманндар, варягтар, венгрлер, арабтар, түріктер және моңғолдар сияқты кешірек шабуылдар да маңызды әсер етті (әсіресе Солтүстік Африка, Иберия түбегі, Анатолия және Орталық және Шығыс Еуропа).
the period of widespread migrations in Europe during the first millennium AD
The Migration Period, also known as the Barbarian Invasions, was a period in European history marked by large scale migrations that saw the fall of the Western Roman Empire and subsequent settlement of its former territories by various tribes, and the establishment of the post Roman kingdoms. The term refers to the important role played by the migration, invasion, and settlement of various tribes, notably the Franks, Goths, Alemanni, Alans, Huns, early Slavs, Pannonian Avars, Bulgars and Magyars within or into the territories of the Roman Empire and Europe as a whole. The period is traditionally taken to have begun in AD 375 (possibly as early as 300) and ended in 568. Various factors contributed to this phenomenon of migration and invasion, and their role and significance are still widely discussed. Historians differ as to the dates for the beginning and ending of the Migration Period. The beginning of the period is widely regarded as the invasion of Europe by the Huns from Asia in about 375 and the ending with the conquest of Italy by the Lombards in 568, but a more loosely set period is from as early as 300 to as late as 800. For example, in the 4th century a very large group of Goths was settled as foederati within the Roman Balkans, and the Franks were settled south of the Rhine in Roman Gaul. In 406 a particularly large and unexpected crossing of the Rhine was made by a group of Vandals, Alans and Suebi. As central power broke down in the Western Roman Empire, the military became more important but was dominated by men of barbarian origin. There are contradictory opinions as to whether the fall of the Western Roman Empire was a result of an increase in migrations, or if both the breakdown of central power and the increased importance of non Romans created additional internal factors. Migrations, and the use of non Romans in the military, were known in the periods before and after, and the Eastern Roman Empire adapted and continued to exist until the fall of Constantinople to the Ottomans in 1453. The fall of the Western Roman Empire, although it involved the establishment of competing barbarian kingdoms, was to some extent managed by the eastern emperors. The migrants comprised war bands or tribes of 10,000 to 20,000 people. Immigration was common throughout the time of the Roman Empire, but over the course of 100 years, the migrants numbered not more than 750,000 in total, compared to an average 40 million population of the Roman Empire at that time. The first migrations of peoples were made by Germanic tribes such as the Goths (including the Visigoths and the Ostrogoths), the Vandals, the Anglo Saxons, the Lombards, the Suebi, the Frisii, the Jutes, the Burgundians, the Alemanni, the Sciri and the Franks; they were later pushed westward by the Huns, the Avars, the Slavs and the Bulgars. Later invasions, such as the Vikings, the Normans, the Varangians, the Hungarians, the Arabs, the Turks, and the Mongols also had significant effects (especially in North Africa, the Iberian Peninsula, Anatolia and Central and Eastern Europe).
Көші-қонға дейінгі герман тайпалары
1000 жылдан кейін германдық халықтар Оңтүстік Скандинавия мен Солтүстік Германиядан Эльба мен Одер өзендері арасындағы көршілес аймақтарға көшіп барды. Бірінші толқын батысқа және оңтүстікке қарай жылжыды (шамамен б.з.д. 200 жылы жергілікті келттерді Рейн өзеніне қарай ығыстырып жіберді), б.з.д. 100 жылға қарай Оңтүстік Германияға, содан кейін Рим провинциялары Галлия мен Цизальпин Галлиясына жетті, онда оларды Гай Мариус және кейін Юлий Цезарь тоқтатты. Осы батыс топты римдік тарихшы Тацит (б.з. 56–117) және Юлий Цезарь (б.з.д. 100–44) сипаттаған. Кейінірек, б.з.д. 600 мен 300 жылдар аралығында герман тайпаларының келесі толқыны Скандинавиядан шығысқа және оңтүстікке қарай Балтық теңізінің қарсы жағалауына көшіп, Карпат тауларының жанындағы Висла өзені бойымен жоғалап көтерілді. Тацит заманында олар Тенктер, Херуски, Гермундур және Чатти сияқты аз белгілі тайпаларды қамтыды; алайда, одақтастық және аралас некелердің нәтижесінде алеманн, франк, саксон, фриз және тюрингтер деп белгілі болған тайпалар пайда болды.
Бірінші толқын
300 және 500 жылдар аралығындағы алғашқы шабуылдар грек және латын тарихшыларымен ішінара құжатталған, бірақ археологиялық тұрғыдан растау қиын. Ол герман халықтарын сол кездегі Батыс Рим империясының көп бөлігін бақылауға алып келді. Тервингтер 376 жылы Гунн шапқыншыларынан қашып, Дунай арқылы Рим аумағына көшіп келді. Кейін Марцианополде олардың басшысы Фритигерннің сүйемелдеушілері римдік қолбасшы Люпицинмен кездесу кезінде қаза тапты. Тервингтер көтеріліс жасады, ал визиготтар – Тервингтерден немесе негізінен готикалық тайпалардың бірігуінен пайда болған – Италияға басып кіріп, 410 жылы Римді тонады, содан кейін Галлияға қоныстанды. 460 жылы олар Иберияда Вестготтар Корольдігін құрды. Одан кейін Рим территориясына алдымен Одоакр басқаратын герул, ругиан және скир тайпаларының конфедерациясы кірді, олар 476 жылы Ромул Августулды тақтан түсірді, ал кейіннен Теодорих Ұлы басқарған остготтар Италияға қоныстанды. Галлияда франктар (3 ғасырдан бері Риммен одақтас болған батыс герман тайпаларының бірігуі) 5 ғасырда Рим жерлеріне біртіндеп енді. 486 жылы Хильдерик пен оның ұлы Кловидтің Сиагрийге қарсы жеңісінен кейін олар солтүстік Рим Галлиясының билеушілері ретінде орнықты. Алманн, бургунд және визиготтардың қарсылығын жеңіп, франк королдығы кейін Франция мен Германияның ядросына айналды. Англияның алғашқы англосаксон қоныстануы 5 ғасырда, Британиядағы Рим үстемдігі аяқталған кезде болды. Бургундиялықтар 5 ғасырда Солтүстік-Батыс Италия, Швейцария және Шығыс Францияға қоныстанды.
Екінші толқын
500 және 700 жылдар аралығында славян тайпалары Орталық Еуропаның көбірек аймақтарын қоныстандырып, оңтүстік және шығыс Еуропаға тереңірек енді, нәтижесінде Еуропаның шығыс жартысының көп бөлігі славян тілінде сөйлейтін халықтарға айналды. Бұл екінші толқынға аварлар және кейіннен угр мадьярлары сияқты түркі тайпалары да қатысты. 567 жылы аварлар мен ломбардтар Гепид мемлекетінің көп бөлігін қиратты. 6 ғасырда ломбардтар – герман халқы – герулий, суэб, гепид, турингия, болгар, сармат және саксон одақтастарымен бірге Италияға қоныстанды. Олардан кейін бавариялықтар мен франктар Италияның көп бөлігін жаулап алып, билік құрды. Болгарлар, бастапқыда Орталық Азиядан келген көшпелі тайпа, 2-ші ғасырдан бері Кавказдың солтүстігіндегі Понт даласын мекендеген, бірақ кейін хазарлардың қысымымен көпшілігі батысқа қарай жылжып, 7-ші ғасырда Төменгі Дунай бойындағы Византия жерлерін басып алды. Осы кезден бастап Балқан аймағының демографиялық картинасы түбегейлі өзгерді, славян тілінде сөйлейтін халықтар басымдыққа ие болды, ал Балқан тауларындағы жергілікті халықтардың шағын топтары сақталды. Византия-Араб соғыстарының алғашқы кезеңінде араб әскерлері 7-ші және 8-ші ғасырларда Кіші Азия арқылы Оңтүстік-Шығыс Еуропаға басып кіруге тырысты, бірақ 717-718 жылдардағы Константинополь қамалында Византия және болгарлардың біріккен күштерінен жеңіліске ұшырады. Хазар-Араб соғыстары кезінде хазарлар Кавказ арқылы Еуропаға арабтардың кеңеюіне тосқауыл қойды (7-ші және 8-ші ғасырлар). Сонымен қатар, маврлар (арабтар мен берберлерден құралған) 711 жылы Испанияны (Визигот мемлекетінен) жаулап алып, Гибралтар арқылы Еуропаға шабуыл жасады, бірақ Галлиядағы Тур шайқасында франктар тоқтатты. Бұл шайқастар келесі мың жылға христиандық және ислам әлемінің шекарасын белгіледі. Келесі ғасырларда мұсылмандар 902 жылға қарай Сицилияның көп бөлігін христиандардан басып алды. 895 жыл шамасында мажарлардың Карпат алқабын жаулауы және одан кейінгі мажарлардың Еуропаға басып кірулері, сондай-ақ 8-ші ғасырдың соңындағы викингтердің кеңеюі осы кезеңнің соңғы ірі қозғалыстарын белгіледі. Христиан миссионерлері жаңа келгендерді христиан дініне бірте-бірте көндіріп, оларды христиан әлеміне интеграциялады.
Барбариялық жеке тұлға
Барбарийлік идентичностьті талдау және оның Барбарийлік шабуылдар кезінде қалай қалыптасқаны мен білдірілуі ғалымдар арасында пікірталас тудырды. Готтар тарихшысы Гервиг Вольфрам Völkerwanderung пен migratio gentium теңдеуін талқылағанда, Майкл Шмидттың 1778 жылғы немістер тарихында осы теңдеуді енгізгенін атап өтті. Вольфрам гендердің биологиялық қауымдастық ретіндегі маңызы ерте орта ғасырларда да өзгере бастағанын және «мәселені күрделендіретін жайт, Француз революциясы кезінде қалыптасқан ұлт ұғымынан туындамаған терминологияны жасаудың жолы жоқ» деп көрсетті. 19 ғасырда «примордиалдық» парадигма басым болды. Немец тіл білімі маманы Иоганн Готфрид Хердер сияқты ғалымдар тайпаларды біртұтас биологиялық (жарыстық) бірліктер ретінде қарастырып, осы терминді жеке этностық топтарға қатысты қолданды. Ол сондай-ақ, Volk – бұл органикалық тұтас екенін, оның негізгі идентичності мен рухы өнерде, әдебиетте және тілде айқын көрінетініне сенді. Бұл ерекшеліктер сыртқы ықпалдарға, тіпті жаулап алуларға да тәуелсіз, ішкі қасиеттер ретінде қарастырылды. Әсіресе, тіл этникалық ерекшеліктің ең маңызды көрінісі саналды. Олар бір тілді (немесе ұқсас) бөлісетін топтардың ортақ идентичность пен тегі бар екенін дәлелдеді. Бұл – бір кезде ортақ отаннан шыққан және ортақ тілде сөйлейтін бір ғана неміс, кельт немесе славян халқы болған романтикалық идеал, ол 18 және 19 ғасырлардағы пангерманизм және панславизм сияқты саяси қозғалыстардың тұжырымдамалық негізін қалыптастыруға көмектесті. 1960 жылдардан бастап археологиялық және тарихи деректерді қайта қарастыру Гоффарт пен Тодт сияқты ғалымдарды варварлық идентичностьтің құрылымын түсіндіру үшін жаңа модельдер ұсынуға итермеледі. Олар германдардың ортақ идентичность сезімі болмағанын айтты, кельт және славян топтары үшін де ұқсас теория ұсынылды. Бір теория бойынша, грек-римдік дереккөздерді бастапқы түсіндіру примордиалдық ойлауға ықпал етті, бұл көптеген тайпаларды германой, кельтой немесе склавеной сияқты атаулармен біріктіріп, оларды ерекше халықтар ретінде қабылдауға мүмкіндік берді. Модернистер нақты топтардың ерекшелігі биологиялық немесе жарыстық айырмашылықтарға емес, ортақ саяси және экономикалық мүдделерге негізделгенін көрсетеді. Шын мәнінде, осы негізде, соңғы зерттеулердегі кейбір мектептер герман халықтары туралы ұғымды мүлдем қабылдамауға шақырады. Топтық идентичностьді құру мен сақтаудағы тілдің рөлі уақытша болуы мүмкін, өйткені тарихта тілдің кең ауқымды өзгерістері жиі кездеседі. Модернистер «қалыптасқан қоғамдар» идеясын ұсынады; ертедегі антикалық варварлық мемлекеттері – қан туыстығының өзгермейтін сызықтары емес, әлеуметтік құрылымдар. Тайпалық бірліктерді қалыптастыру процесін совет ғалымы Юлиан Бромлидің атымен аталатын «этногенез» деп атады. Австрия мектебі (Рейнхард Венскус басшылығымен) осы идеяны танымал етті, ол Гервиг Вольфрам, Уолтер Поль және Патрик Дж. Гирри сияқты ортағасырлық зерттеушілерге әсер етті. Völkerwanderung картасы оқиғалардың осындай барысын көрсетуі мүмкін, бірақ ол жаңылыстырады. Ұзақ уақыт бойы орын алған өзгерістер міндетті түрде тұрақсыз болды (белгілі бір үзілістермен). Онжылдықтар, тіпті ғасырлар бойы дәстүрді сақтаушылар белсенсіздікте болды, ал дәстүрдің өзі қыстап кетті. Естен шығудың өз жұмысын атқаруға жеткілікті уақыты болды.
Ұлты
Артефакттердің белгілі бір түрлері, әдетте жерлеу орындарында табылатын жеке әшекей бұйымдары, жерленген адамның этникалық тегін көрсетеді деген сенімге негізделген "Мәдениет тарихы" мектебі археологиялық мәдениеттерді тарихи дереккөздерде аталған тайпалық бірлестіктердің бастау отаны (Urheimat) деп қарастырды. Осының салдарынан, материалдық мәдениеттердің аумақтық өзгерістері халықтардың таралуы ретінде түсіндірілді. Конструктивизмнің ықпалымен, процеске бағытталған археологтар мәдениет-тарихи доктринаны жобап, этникалық мәселелерді екінші орынға қойып, мұндай материалдық қалдықтарды жасаған топтар ішіндегі динамикаға назар аударды. Бұдан өзге, олар жаңа мәдениеттерді қабылдау әскери жаулау арқылы ғана емес, сонымен қатар сауда немесе ішкі саяси даму жолымен де жүзеге асуы мүмкін екенін дәлелдеді.