Кіріспе

Ауырсыну синдромы, жүйке немесе жүйкелердің таралу аймағында сезілетін ауырсынумен сипатталатын.

Жүйке ауруы (невральгия) (грекше neuron – "жүйке" + algos – "ауырсыну") – жүйке немесе жүйкелердің таралу аймағындағы ауырсыну, мысалы, қабырғааралық невральгия, үштік қызыл жүйке невральгиясы және тіл-жұтқыншақ жүйке невральгиясы.

Жіктеу

Невральгияның жалпы тобына тригеминальды невралгия (ТН), атипикалық тригеминальды невралгия (АТН), окципитальды невралгия, глоссофарингеальды невралгия және постгерпетикалық невралгия (белдеме немесе герпестен туындайтын) жатады. Невралгия термині сонымен қатар седалиатика және брахиальды плексопатиямен байланысты ауырсынуды да білдіреді.

Атипиялық (тригеминал)

Атипиялық тригеминальды невральгия (АТН) – невральгияның сирек кездесетін түрі және ең көп қате диагноз қойылатын түрі болуы мүмкін. Симптомдары мигрень, тіс проблемалары (мысалы, жақ-бет буынының дисфункциясы), тірек-қимыл аппаратының мәселелері және гипохондриямен шатастырылуы мүмкін. АТН-ның алуан түрлі белгілері болуы мүмкін, ал ауырсынудың қарқындылығы жеңіл сырқыраудан бастап, қысып-жарып, күйдіретін сезімге дейін, тіпті классикалық тригеминальды невральгиядағы сияқты күшті ауырсынуға дейін өзгеруі мүмкін. АТН ауырсыны ауыр, сырқырап, күйдіретіндей болып сипатталады. Ауырған адамдарда мигреньге ұқсас тұрақты бас ауруы және үш тармақты тригеминальды жүйкеде ауырсыну сезімі пайда болады. Бұл тістердің ауыруы, құлақтың ауыруы, синустардың толу сезімі, бет, маңдай және шекедегі ауырсыну, жақ ауруы, көздің айналасындағы ауырсыну және кейде электр тогының соққысы сияқты кенеттен болатын өткір ауырсынуды қамтиды. Әдеттегі невральгиядан айырмашылығы, АТН бас терісінің және мойынның артқы бөлігінде де ауырсынуға себеп болуы мүмкін. Ауырсыну сөйлеу, бет әлпеті, шайнау және салқын жел сияқты белгілі бір сезімдермен күшейе түседі. Тригеминальды жүйкенің қан тамырларымен қысылуы, тістер мен синустардың инфекциясы, физикалық жарақат немесе бұрынғы вирустық инфекциялар АТН-нің себептері болуы мүмкін.

Перифериялық жүйке зақымдануы

Нейронның жарақатқа реакциясын көбінесе Седдонның классификациясы бойынша жіктелетін жарақаттың ауырлығына қарай анықтауға болады. Седдонның жіктемесінде жүйке зақымдануы нейрапраксия, аксонометез немесе нейротмез ретінде сипатталады. Жүйкеге зақым келгеннен кейін, "жарақаттық разряд" деп аталатын қысқа мерзімді импульстер пайда болады. Бұл құбылыс бірнеше минутқа созылады, бірақ нейропатиялық ауырсынудың басталуымен байланысты. Аксонның үзілуі кезінде, кесілген жерге дейінгі дистальды сегменті дегенерацияланып, Шванн жасушаларымен сіңіріледі. Проксимальді сегмент бірігіп, қысқарып, ісінеді, "қайтару бүршігін" құрайды. Аксплазмалық тасымалдау тоқтағандықтан және нейротрансмиттерлер өндірілмейтіндіктен, синаптық терминалдың функциясы жоғалады. Зақымдалған аксонның ядросы аксонды жаңартуға дайындық ретінде хроматолизден өтеді. Жүйкенің дистальді бөлігіндегі Шванн жасушалары және Шванн жасушалары секрециялайтын базальді мембрана компоненттері жаңарту процесін бағыттап, ынталандырады. Жаңартылатын аксон тиімді жаңарту үшін сәйкес рецепторлармен байланысуы керек. Егер тиісті рецепторлармен дұрыс байланыс орнатылмаса, бұрыс реиннервация болуы мүмкін. Жаңартылатын аксон зақымдалған тіндермен тоқтатылса, нейрофибрилдер неврома деп аталатын масса құрауы мүмкін. Физикалық тексерулер әдетте, сенсорлық әсер, температура және діріл сияқты тітіркендіргіштерге реакцияны тексеруді қамтиды. Невралгияны реакцияны тудыратын тітіркендіргіштердің түріне қарай жіктеуге болады: механикалық, жылулық немесе химиялық. Емдеу барысына реакция беру – ауырсыну механизмін анықтау үшін қолданылатын соңғы құрал.

Сандық сенсорлық сынақ

Жүйке қызметінің дұрыс екенін тексерудің тағы бір әдісі – сандық сезімдік тестілеу (QST). QST пациенттің бақыланатын қарқынды сыртқы тітіркендіргіштерге жауабын талдауға негізделген. Тестіленіп жатқан жүйке аймағының терісіне күшін арттырып, азайту ретімен тітіркендіргіштер қолданылады. Клиникалық дәрігерлер тактильді тітіркендіргіштің механикалық сезімталдығын фон Фрей шаштары немесе Семмес-Вайнштейн монофиламенттері (SWMF) арқылы анықтай алады. Сонымен қатар, салмақты инелермен қыстыру сезімін өлшеуге болады, ал діріл сезімталдығын өлшеу үшін электрондық вибратор қолданылады. Термиялық тітіркендіргіштер Пельтье принципімен жұмыс істейтін зондты пайдалану арқылы мөлшерленеді.

Емдеу

Емдеу әдістеріне дәрі-дәрмектер мен хирургиялық араласу кіреді. Невральгияны емдеу басқа түрдегі ауырсынуларға қарағанда қиын, себебі ол әдеттегі ауырсынуға қарсы препараттарға тиімді жауап бермейді. Нейралгияға арналған арнайы дәрілер көбейді және олар әдетте мембрананы тұрақтандыратын препараттар немесе дулоксетин (Симбалта) сияқты антидепрессанттар тобына жатады. Прегабалин (Lyrica) препараты невральгия және басқа да нейропатиялық ауырсынулар үшін, gabapentin (Neurontin) препаратының ізбасары ретінде әзірленген. Жүйке импульстарын тоқтатуға арналған құрамы бар антиконвульсанттардың жоғары дозалары және трициклді антидепрессанттар невральгияны емдеуде көбінесе тиімді болады. Егер дәрі-дәрмектер ауырсынуды басаңдатуға көмектеспесе немесе шыдамсыз жағымсыз әсерлер тудырса, хирургиялық емдеу ұсынылуы мүмкін. Нейромодуляциялық хирургия зақымдалған жүйкеге әсер ету үшін қолданылады. Жүйкені стимуляциялау арқылы миды қалыпты сигналдарды қабылдап жатыр деп "алдауға" болады. Электродтар мұқият дорсальды түбірге орналастырылады және мақсатты жүйке жолына әсер ету үшін тері астындағы жүйке стимуляциясы қолданылады. Техник жүйенің тиімділігін арттыру үшін әртүрлі электрлік үлестірімдерді жасауға болады, ал пациент магнит арқылы стимуляцияны басқара алады.

Тарих

Бұл терминнің ең ерте кездескен түрі француз тіліндегі «невральгия» сөзі, Роулендтің айтуынша, Франсуа Шоссиер 1801 жылы жариялаған «Невральгия туралы синоптикалық кестесінде» «бір немесе бірнеше жүйкелердің зардап шегуі, көбінесе үзілісті, бірақ жиі қатты болатын ауырсынуға» сипаттама берген. Медициналық әдебиеттерде кездесетін белгілер мен этиологиялық себептер уақыт өте келе айтарлықтай өзгеріп келген. Т.Дж. Грэм ауырсының сезілетін орнына қызмет ететін жүйкенің түбірінде немесе тармағында оның себебін іздеген, бірақ Грэм нейралгияны «жалпы денсаулықтың күрт нашарлауына» байланысты «нерв жүйесінің сезімталдығының бұзылуына» да жатқызған. 1830 жылы Тейл және одан кейінгі көптеген ғалымдар оның омыртқа миында немесе жүйке тамырында орналасқанын айтқан. Кейінгі ғасырларда кейбір мамандар бұл жатыр немесе бауыр сияқты органдардың ауруы болуы мүмкін деп болжады, ал басқалары кейбір бас ауруларын нейралгия деп санап, эмоционалдық стресс осы жағдайды күшейте алатынын ұсынды. Марсель Прусттың «Сванн жолы» романында баяндаушының әкесі невральгиямен ауырады. 1976 жылғы «Аса биік» фильмінде Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің үздік ұшқышы (Саймон Уорд сомдаған) әуе шайқасының қорқынышынан құтылу үшін невральгияны қосақтады. Владимир Набоковтың «Арлекиндерге қараңыз!» романының баяндаушысы жақ сүйегінде невральгия бар екенін мәлімдейді.