Кіріспе

Ежелгі Римдегі театр

Помпей театры (Theatrum Pompeii, ), басқа да атаулармен белгілі, Помпей Ұлымен Рим республикасы дәуірінің соңғы кезеңінде салынған құрылыс. 55 ж. б.з.д. аяқталған бұл театр, Римде салынған тұрақты алғашқы театр болды. Оның қираған қалдықтары Largo di Torre Argentina-да орналасқан. Үлкен бағаналы галереялармен қоршалған кең бақта фонтандар мен мүсіндер орналасқан. Жапсарған аркада бойында Помпейдің жорықтарынан әкелген өнер туындылары мен басқа да жұмыстарды көрсетуге арналған бөлмелер болды. Бақ кешенінің қарсы жағында саяси жиналыстар өткізілетін Помпейдің куриясы орналасқан. Сенат ресми отырыстар үшін қажетті талаптарға сай келетін бұл ғимаратты және көптеген храмдар мен залдарды жиі пайдаланған. Курия Брут пен Кассиус 44 ж. б.з.д. 15 наурызда Сенат сессиясы кезінде Юлий Цезарьді өлтірген орын ретінде танымал.

Аттар

Помпей театры латын тілінде әртүрлі атаулармен белгілі болды. "Театрум Помпеи" ең көп қолданылған атау еді, бірақ оны "Помпей театры" (Theatrum Pompeianum), "Мәрмәр театры" (Theatrum Marmoreum) және жай ғана "Театр" (Theatrum) деп те атаған, себебі ол "Римдегі ең маңызды театр болып табылды".

Шығу тегі

Помпей саяси танымалдыққа ие болу үшін осы театрға екінші консулдығы кезінде ақша төледі. Плутархтың айтуынша, Помпей 62 жылы Митилендегі грек театрына сапар жасағаннан шабыдандалған. Дегенмен, мұның қате болуы мүмкін, себебі Митилендегі театр төбеге орнатылған және Помпей театрынан айырмашылығы, онда сцена болмаған. Егер ондағы театрдан шабыттанған болса, ол көптеп өңделген немесе толығымен тасталған болуы керек, өйткені Римнің қалалық географиясы мұндай жобаны бейімдеуге мүмкіндік бермейтін. Құрылыс шамамен 61 жылы басталды. Бұрын тұрақты тас театрларға тыйым салынған еді, сондықтан бұл мәселені айналып өту үшін Помпей құрылысты Март даласында, қала мен агер Романус арасын бөлетін помериум немесе қасиетті шекараның сыртында салдырды. Помпей театрдың үстіңгі бөлігіне жақын жерде Венера Виктриксқа арналған ғибадатхана салдырды; кейін Помпей «мен театр салмадым, мен Венераға арналған ғибадатхана салдым, оған театр сатыларын қостым» деп мәлімдеді. Тертуллианның айтуынша, бұл айыптаудан қашу үшін жасалған, бірақ бұл мәлімдеме әзіл болған болуы мүмкін. Арналуы туралы дереккөздер келіспейді. Плиний оның 55 жылы, Помпейдің екінші консулдығы кезінде арналғанын хабарлайды. Алайда, Геллий Цицеронның босатылған құлы Тиро жазған, Помпейдің үшінші консулдығының 52 жылына арналған хатты сақтап қалды; хатта Помпей consul tertio немесе consul tertium деп жазу керектігін сұрайды. Дегенмен, театрдың әртүрлі бөліктері – театрдың өзі, сцена және іргелес ғибадатхана әртүрлі уақытта аяқталған болуы мүмкін. Арналумен байланысты екі қойылым: Ацийдің «Клитемнестрасы» және Ливий Андроник немесе Гней Невийдің «Трояндық аттары». Театрдың ашылуына қатысу үшін танымал трагедиялық актер Клодий Эзоп зейнетінен қайта шақырылды. Қойылыммен бірге экзотикалық жануарлармен гладиаторлардың жекпе-жегі де болды. 21 жылы театр өртеніп, Тиберий қираған бөліктерін қайта жаңартады. Қайта құру кезінде Сеянның мүсіні сенат жарлығымен театрда орнатылды, бірақ ол Сеянның құлауынан аман қалмады. Тиберийдің жөндеу жұмыстары Калигула тұсында аяқталды, бірақ оны Клавдий арнады. Клавдийдің жөндеу кезінде оның есімі және Тиберийдің есімі Помпейдің есімімен қатар жазылды. Портикалар мен театр ғасырлар бойы сақталды. Октавиан 32 жылы кешеннің бір бөлігін қалпына келтірді, ал 21 жылы Тиберий өрттен зардап шеккен бөлігін қайта құруды бастады, ол Калигула тұсында аяқталды. Клавдий Венера Виктрикс ғибадатханасын қайта арнады; Нерон 66 жылы Тиридаттың сапары үшін ғибадатхананың ішкі бөлігін алтынмен қаптады. Сцена 80 жылы үлкен өртке ұшырап, Домициан оны қалпына келтірді. Септимий Север тұсында қосымша жөндеу жұмыстары жүргізілді; «Theatri Pompeiani» операсының прокураторы ретінде Куин Ацилий Фускус есімдері жазылған. 247 жылы тағы бір өрт болды, кейін Диоклетиан мен Максимиан, Гонорий мен Аркадий императорлары, сондай-ақ Симмах тұсында қайта жаңартылды. 4 ғасырдың соңында жасалған каталогта театрдың 22 888 адамға арналған орындықтары бар екені көрсетілген. 1992 жылы жарық көрген «Ежелгі Римнің жаңа топографиялық сөздігінде» сыйымдылығы 11 000 адам деп бағаланған. 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Помпей театры пайдалануда болды және Рим қаласы Остготтар патшалығының билігіне өткен кезде, 507-511 жылдар аралығында құрылым тағы да жөнделді. Алайда, бұл жөндеу соңғысы болды. 535-554 жылдар аралығындағы Готика соғысынан кейін үлкен театрдың қажеті болмады, өйткені Рим халқының саны күрт азайды. Сондықтан театртың құлдырауына жол берілді.

Орта ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Ерте орта ғасырларда театрдың мәрмәр қаптамасы басқа ғимараттарды сақтау үшін материал ретінде пайдаланылды. Тибр өзеніне жақын орналасқандықтан, ғимарат жиі су тасып, қосымша зақымдарға ұшырады. Кейінірек орта ғасырларда Campo de' Fiori алаңы салынды, ал театрдың қалған бөліктері қазіргі Римдегі көптеген жаңа ғимараттарды құрылыс материалымен қамтамасыз ету үшін қазылып алынды. Палаццо Пионың жоспары театрдың көптеген тіректерінің жаңа бөлмелердің қабырғалары ретінде қайта қолданылғанын көрсетеді. Театрды тастап кеткеннен кейін қалған аркалар тіпті аталған Санта-Мария ди Гротта Пинтаның (яғни "боялған үңгір") атына ие болды.

Қазба және зерттеу

Театрдың қираған жерлерін суретке түсірген алғашқылардың бірі Джованни Баттиста Пиранези болды, ол XVIII ғасырдың ортасында театрды бейнелейтін екі елеулі гравюра жасады. Біріншісі, "Помпей театрының қазіргі қалдықтарының көрсетілімі" (Dimonstrazione del Odierno Avanzo del Teatro di Pompeo) деп аталады, бұл сурет қираған жерлердің жоғарыдан және көлденең қимадан көрсетілген көрінісін ұсынады. Бұл сурет 18 ғасырдағы бұл бір кездегі ұлы құрылыстың қалған бөлігі оркестрге жақын орындықтардың бөлігі, яғни ima cavea екенін көрсетеді. Пиранези атап өткендей, көрермендер кешенге кіретін үлкен есіктердің (vomitoria) төртеуі әлі сақталған. Дегенмен, ғимараттың биіктігінің көп бөлігі бұрыннан-ақ алынып тасталған еді. "Помпей театрының қалдықтары" деп аталатын тағы бір гравюрада ғимараттың көркемдік көрінісі бейнеленген. Оңтүстік-шығысқа қараған бұл сурет қалған ima cavea-ның батыс жағында бөлінгенін, мұнда Венера ғибадатханасына дейін жететін ежелгі баспалдақ орналасқан деген болжамды ұсынады. Суретте сондай-ақ бастапқыда media және summa cavea-ны қолдаған қалған жер асты аркасы да анық көрінеді. Луиджи Канина (1795–1856) театрды зерттеуді бастаған алғашқы адам болды. Канина бар қираған жерлерді қарап шығып, осы ақпаратты Витрувийдің римдік театрдың танымал суретімен біріктіріп, театрдың жұмыс жоспарын жасады. Кейін 1837 жылы Виктория Балтард Канинаның жұмысын, сондай-ақ Forma Urbis-тен алынған мәліметтерді пайдаланып, одан да жетілдірілген жоспар құрды. Пиранези сияқты, Балтард та қираған жерлер толық қазылғанда қалай көрінетінін көрсететін сызба жасады.

Сипаттама

Құрылымы және төрт қанатты жалғауыш ғимараттың көптеген артықшылықтары болды. Бұл ғимаратта барлық римдік театрлардың арасында ең үлкен криптасы болған. Сахнаның артында және жабық аумақта орналасқан бұл жерді меценаттар қойылымдар арасында серуендеуге, сусын сатып алуға немесе күн мен жаңбырдан қорғану үшін жабық галереяларға тығылуға пайдаланған. Pompeii галереясында көрнекті суретшілер мен актерлердің мүсіндері орналасқан. Суреттер мен мүсіндердің көптеген жинақтарымен қатар, қоғамдық жиналыстар мен кездесулерге қолайлы кең алаң римдіктерді көптеген себептермен қызықтырды. Бұл әсем бұлақтар жақын жердегі акведуктан сатып алынған сумен толықтырылып, сақталған. Сумен жабдықтау күніне бірнеше сағатқа жететін бе, әлде басқа да көздер бұлақтардың үздіксіз жұмыс істеуіне мүмкіндік берген бе, белгісіз. Quadriporticus-тың шығыс жағының қалдықтары мен театрмен байланысты бұрынғы кезеңнің төрт ғибадатханасының үшеуі Torre Argentina алаңында көрініс тапқан. Төртінші ғибадатхананың көп бөлігі қазіргі Рим көшелерінің астында қалған. Бұл археологиялық орын 1920-1930 жылдары Муссолинидің бұйрығымен қазылған. Театрдың өзінен қалған аз ғана іздерді Via di Grotta Pinta көшесінің астында табуға болады. Бұл көшенің жанындағы мейрамханалардың жертөлелерінде, сондай-ақ Albergo Sole al Biscione қонақ үйінің қабырғаларында бастапқы театрдың қалдықтары сақталған. Театрдың негізі, сондай-ақ бірінші қабаты мен кавеаның бір бөлігі сақталған, бірақ олар үстіне салынып, кеңейтілгендіктен жасырылған. Ғасырлар бойы салған ғимараттардың салдарынан театрдың негізгі құрылысының қираған қалдықтары қазіргі заманғы құрылыстардың құрамына енген. Бұл құрылыс Рим форумының аналогы болған болуы мүмкін. Бұл құрылыстың аяқталуы Императорлық форумдардың салынуына да түрткі болған деуге болады. Жеке саяси амбициялар үшін ғибадатхана архитектурасын қолданатын қоғамдық кеңістікті пайдалану Sulla және одан бұрынғылардан бастау алған. Діни байланыстар мен рәсімдерді жеке даңқ үшін және саяси насихат үшін пайдалану – бұл қоғамдық имиджді көрсетуге жасалған әрекет болды. Кавеа – отыру орнының диаметрі шамамен 150–160 метрді құрады; сценаның ұзындығы шамамен 95 метрді құрады. Бұл акустикалық мәселелерді тудырды, оларды шешу үшін әртүрлі техникалар қажет болды. Бұл архитектура Римдегі және бүкіл империядағы болашақ театрлардың үлгісі болды. Осы стильді қолданған танымал құрылыстар – Marcellus және Balbus театрлары, оларды қаланың мраморлық жоспарында көруге болады.

Қоса берілген ғибадатхана кешені

Театрды тұрақты тас құрылым ретінде салу үшін бірнеше шаралар қабылданды, оның ішінде қала қабырғасының сыртында салу да болды. Театрды Венера Виктрикске арнап, кавеаның ортасында ғибадатхана салып, Помпей осы құрылысты өзінің жеке құдайлығына арналған үлкен қасиетті орынға айналдырды. Ол сондай-ақ, қазіргі Largo di Torre Argentina деп аталатын "Қасиетті аймақ" бөлігінде бұрынғы кезеңнен қалған төрт республикалық ғибадатхананы біріктірді. Тұтас кешен ескі бөлігіне тікелей орналасқан, ол құрылыстың жоспарын анықтайды. Осылайша, құрылыс күнделікті діни мағынаға ие болды және ескі ғибадатханалар сериясын жаңа құрылысқа енгізді. А ғибадатханасы б.з.д. 3 ғасырда салынған, бұл, мүмкін, 241 жылы карфагендіктерге қарсы жеңісінен кейін Гай Лутаций Катулл салған Ютурна ғибадатханасы. Кейіннен ол шіркеуге айналдырылды, оның апсиді әлі де сақталған. Алты бағанасы қалған дөңгелек Б ғибадатханасын 101 жылы Квинт Лутаций Катул Цимбрилерге қарсы жеңісін тойлау үшін салған; ол "Қазіргі күннің бағы" деп аударылатын Aedes Fortunae Huiusce Diei ғибадатханасы болды. Қазба жұмыстары кезінде табылған және қазір Капитолий мұражайында сақталатын алып мүсін – осы құдайдың мүсіні. Басы, қолдары мен аяқтары ғана мәрмәрден жасалған, ал қалған бөліктері, киіммен жабылған жерлері қоладан жасалған. C ғибадатханасы төрт ғибадатхананың ең көнесі, ол б.з.д. 4 немесе 3 ғасырға дейін сақталып келген, және бұл, мүмкін, өсіп-өну құдайы Ферронияға арналған. 80 жылы болған өрттен кейін бұл ғибадатхана қалпына келтірілді, ал ішкі ғибадатхананың ішкі бөлмесіндегі ақ және қара мозаика осы қалпына келтіру кезінде жасалған. D ғибадатханасы төрт ғибадатхананың ең үлкені; ол б.з.д. 2 ғасырда салынған, соңғы республикалық кезеңде жаңартылған, және Ларес Пермариниге арналған, бірақ оның аз ғана бөлігі қазылған (көбінесе оның үстінен көше өтеді).