Кіріспе

Қытайдың соғыс әміршісі (1889–1970)

Тан Шэньчжи (; Wade Giles: Tang Sheng chih; 12 қазан 1889 – 6 сәуір 1970) – соғыс әміршілері дәуіріндегі қытай соғыс әміршісі, Екінші Қытай-жапон соғысы кезіндегі әскери қолбасшы және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі саясаткер. Синьхай төңкерісіне қатысқаннан кейін Тан 1914 жылы Баодин әскери академиясын бітірді. Ұлттық қорғаныс соғысы мен Конституцияны қорғау қозғалысына қатысты. Тан Шэньчжи Хунань провинциясының төртінші дивизиясының қолбасшысы болып тағайындалды және губернатор Чжао Хэнтимен қақтығысқа түсті. Жеңіліске ұшырап, Чаншадан кетуге мәжбүр болды. Солтүстік экспедициялық армияға қосылып, Ұлттық революциялық армияның сегізінші армиясына қолбасшылық етті. 1926 жылдың 2 маусымында әскерлері Чаншаны қайта басып алды. 1926 жылдың 11 наурызында бұрынғы провинциялық әскери қолбасшы Ли Ювэнь атқыланғаннан кейін Хунань провинциясының әскери және азаматтық губернаторы болды. Провинция қауіпсіздікке толыққаннан кейін 1926 жылдың 14 шілдесінде әскери қызметі аяқталды, бірақ 1927 жылдың сәуіріне дейін азаматтық губернатор қызметін атқаруын жалғастырды. Тан Цзянь Кайшэкке адал болып, солтүстік Пекин және Тяньцзинь аймақтарын бақылауына көмектесті. Бұл үшін Гуансидегі соғыс әміршісі Бай Чунсиді қызметтен шеттетуге көмектесті, ол аймақтың нақты басқарушысы болғанмен, формальды түрде Цзянь Кайшэкке адал болған. Кейіннен Тан Цзянь Кайшэк үшін басқа соғыс әміршілерімен сәтті күресті. Алайда, осы мүмкін қарсыластары жеңілгеннен кейін, Цзянь Танды қызметтен шеттетуге тырысқанда, ол ашуланып, Цзяньге қарсы күресу үшін Гуанси және Гуандунның соғыс әміршілеріне қосылды. Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде Қытайдағы көптеген соғыс әміршілері жапон басқыншыларына қарсы бірігуге бастады, ал Тан Цзянь Кайшэк құрған ұлттық қорғаныс комитетінің маңызды мүшесі болды. Цзяньнің көптеген өтініштерінен кейін, Тан 1937 жылдың желтоқсанында Нанкин қаласын жапондықтар қоршаған кезде Нанкин гарнизонының басшылығын қабылдады және жапондықтармен өлгенше күресуге уәде берді. Дегенмен, басқа да пікірлер бар. Кейбір авторлар Танның Нанкин гарнизонының басшысы болуға ерікті түрде келгенін және Цзянь Кайшэк тарапынан қысым көрсетілмей, өлгенше күресуге уәде бергенін айтады. 1937 жылға дейін Тан Цзяньнің қол астында генерал болып қызмет еткен, бірақ шын мәнінде көп билігі болмаған. Цзянь Кайшэк Танды астана гарнизонының басшысы етіп тағайындауының себебі басқа кандидаттардың жетіспеуі болуы мүмкін.

Нанкинді қорғауға арналған жоспарлар

Генерал Тан Шэньцзи енді жапон шабуылына қарсы Нанкин қаласын қорғауға жауапты болды. Шетелдік тілшілерге берген баспасөз хабарламасында ол қаланың бағынбайтынын және өлімге дейін күресетінін жариялады. Ол астананы қорғау үшін шамамен 100 000 сарбаз жинады, олардың көп бөлігі жақсы дайындықтан өтпеген, сондай-ақ Шанхай шайқасынан жеңілген әскерлер де болды. Сонымен қатар, Уханьдағы Чан Кайшының бас штабының бұйрығымен, Нанкиннен адамдардың қашуын болдырмау үшін портқа 35-ші және 72-ші дивизияларды орналастырды. Қорғаныс күштері жолдарды тосып, қайықтарды бүлдіріп, жақын жердегі ауылдарды өртеп, көптеген азаматтардың эвакуациялануына кедергі келтірді.

Нанкин шайқасы

Желтоқсанның басында жапон әскерлері Нанкин қаласының шетіне жетті. Оқиғалар дамыған сайын, Нанкиннің қорғанысы Чан мен Тан жасаған жоспарға мүлде сай келмеді. Қорғаныс жоспары бастапқыда күйреп, жарылды, себебі қорғаушылар Нанкин маңындағы шайқастардан қашқан қытай әскерлерімен араласып кетті. Олар қауіпсіз жерге шегінуді қалап, үрейлерінен тәртіп бұзылып, бөлімдер кез келген бұйрыққа бағынудан бас тартты. Кейбір жағдайларда, астананы қорғаған полк командирлері, қашқан бөлімдердің рота командирлері тарапынан атылып өлтірілді, себебі полк командирлері қашқан әскерлерге жапондықтардан қашуға тікелей жол ашуға келіспеді. Уханға кеткен Чан Кайшы Танға өзінің бұйрығына бағынбағандарды сол жерде атуға рұқсат берді, бірақ Тан бұйрықты орындай алмады, өйткені ашық жерде жүздеген мыңдаған әскерлер қашып жатты. Чанның директивасын орындау үшін, Тан Нанкин гарнизонына жапондықтардың қалаға шабуыл жасауына дейін, қашқан ұлтшыл әскерлермен шайқасуға мәжбүр болар еді. Әскерлердің тәртіпсіздігіне байланысты жоспардың күйреп жатқаны анық болған кезде, Тан қаланы қорғау мүмкін емес екенін түсінді. Осы қиын жағдайды ескере отырып, Чанның штабы және тіпті Чанның өзі де осы шындыққа мойын бұрды. Дегенмен, Чан астананы қарсылықсыз беруге өте қарсы болды, ешкім басқа мұндай шешім қабылдауға батыл болмайды және ашулы қытай халқына жауап беруге дайын болмас еді. Сонымен қатар, Чан Танға Нанкин гарнизонының басшылығын қабылдағаны үшін және осылайша Чанға осы жағдайдың тудырған қиындықтарынан құтылуға мүмкіндік бергені үшін шын жүректен риза болды. Ол Танға беделін сақтап қалу үшін үмітсіз күресті жалғастыруды бұйырды, содан кейін ол шегіну туралы шешім қабылдауға құқылы болады. Тан енді өте қиын жағдайға түсті, ол жақын арада тасталып кететінін білетін, пайдасыз қорғаныс жүргізуге тырысты. Бұл шиеленіс Нанкинге жасалған қоршау алдындағы баспасөз конференциясында анық байқалды, онда Тан моральдық көтеріңкілік үшін сөз сөйледі. Журналистер Танның қатты толқығанын және қатты терлегендіктен, біреу оған маңдайынан терді сүртіп беру үшін ыстық сүлгі ұсынғанын байқады. Жапон әскері қалаға капитуляциялауға шақыратын парақшалар таратқан кезде, Тан ашуын ашық білдірді. Бірақ жеке сұхбатта ол бітім туралы келіссөздер жүргізді. Ол соңғы адамға дейін күресуге уәде бергенімен, астананы және оның тұрғындарын сақтау үшін қаладағы қақтығыстан қашуға дайын екенін көрсетті. Сонымен қатар, ол Қытай үкіметінің Қытай халқына жауап беруі үшін астананы қорғау үшін үмітсіз, символдық күресті жалғастыруы керек болды.

Жалпы шегінуді бұйырған шешім

Тан штабына бірнеше бөлімнің өз позицияларын тастап, бұйрыққа қарсы қашып кеткені туралы хабар жеткенде, жалпы шегінудің сөзсіз болатыны анық болды. Мәселе сол еді, кім шегінуге бұйрық берсе, сол астананы жоғалту үшін кінәланатын болар еді және өте ашулы қытай халқының наразылығына ұшырар еді. Тан жауапкершілікті және одан туындайтын кінәні жалғыз мойнына алуға құштар болмады, сондықтан ол барлық дивизиялық командирлерді және жоғары ранкті офицерлерді шақырды. Оларға Чан Кайшының қажет болған жағдайда шегінуге рұқсат берген бұйрығын көрсетті, бұл шешімді Тан штабы қабылдауы тиіс еді. Тан барлығынан пікір сұрады және күткен жауабын алды – барлығы бірауыздан шегінуге келісті. Осыдан кейін ол барлығына Чан Кайшының бұйрығына қол қоюын міндеттеді, содан кейін ғана жалпы шегіну бұйрығын берді. 12 желтоқсанда, екі күн бойы үлкен артықшылығы бар жаудан қорғалғаннан кейін, жау қаланы ауыр артиллериямен және әуе шабуылдарымен бомбалағанда, және оның көптеген әскерлері қашқанда, Тан жалпы шегінуге бұйрық берді. Сол күні кешке ол қала қабырғасының солтүстік жағындағы Ицзян қақпасы арқылы қаладан қашып кетті. Бұл қақпа сол кездегі жалғыз қашу жолы болып қалған еді. Ол жапон әскери билігіне қаланы тапсыру ниеті туралы ешқандай ресми хабарлама бермей-ақ қашып кетті.

Жалпы шегіну жеңіліске ұшырайды

Алайда, қорғаныс шайқасы жоспарланғандай өтпегендей, жалпы шегіну де жоспарға сәйкес жүргізілмеді. Одан кейін туған нәрсе – таза хаос еді, және ұйымдасқан шегіну болуға тиіс болған нәрсе тез арада дүрбелеңге және үрейлі қашқындауға айналды. Кешкі уақытқа қарай, ұйымдастырылмаған шегіну толық жеңіліске ұшырады. Көптеген командирлер әскерлерін тастап, ешқандай шегіну бұйрығы бермей өздері қашып кетті. Астананы қорғаған 100 000 сарбаз бен Нанкин маңындағы шайқастардан астанаға қайтып келе жатқан мыңдаған қытай әскерлерінің арасында тек екі полк қана бастапқы жоспарға сәйкес сәтті шегінуге қол жеткізіп, екеуі де зардапсыз қалды. Бастапқы жоспарға сәйкес шегінбеген басқа бөлімдер шабуылдаған жапон әскерлерінің құрбаны болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Фрэнк Тилман Дурдин мен "Чикаго Дейли Ньюс" газетінің Арчибальд Стил қытай әскерлерінің азық-түлік дүкендерін тоналағаны және азаматтық киімге ауысқаны туралы былай деп жазды: "Көшелер мылтықтармен, гранаталармен, қылыштармен, қаптармен, пальтолармен, аяқ киімдермен және каскалармен жабылған еді".

Нанкиннен кейінгі өмір

Чан Кайшидің қолдауы мен қорғауына қарамастан, Тан Нанкин қырғынына әкелген сәтсіздік үшін кінәланды. Ол көбінесе зейнеткерлік өмір сүріп, уақытын буддизмді зерттеуге арнады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Гоминьдан режимі құлағанға дейін көзге түспеді, сонда Бай Чонси Танды ұлттық күштер оңтүстікке қарай шегінетін кезде өзімен бірге келуін сұрады. Тан Қытайдан қашудан бас тартты, өзін жасырып, ұлтшыл күштерден қашу үшін түрлі жерлерде тығырылды, соның салдарынан бір аяғы сынды. 1949 жылдан кейін Хунань провинциясының қолбасшысы және губернаторы болды.