Кіріспе
1919-1921 жылдардағы Польша-КСРО соғысы кезінде Кеңес Ресейі және оның клиенттік мемлекеті – Кеңес Украинасы, қайта құрылған Екінші Польша Республикасымен және жаңадан құрылған Украина Халық Республикасымен қарулы қақтығыста болды. Екі тарап та Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық және Шығыс Еуропадағы шекаралардың тұрақсыздығы мен Австрия, Германия және Ресей империяларының құлауы аясында, Крессінің (қазіргі Батыс Украина және Батыс Беларусь) жиі даулы аймақтарында аумақты бақылауға ие болуды мақсат етті. Екі тараптың арасындағы алғашқы ұрыс-жаңжалдар 1919 жылдың ақпан айында болды, бірақ толыққанды соғыс келесі жылға дейін басталған жоқ. Әсіресе, бастапқыда Кеңес Ресейі, Ресей Азамат соғысына батып, ал Польша мемлекетті қайта құрудың бастапқы кезеңінде болғандықтан, екеуі де нақты және тұрақты соғыс мақсаттарын анықтап, оларды іске асыруға мүмкіндік таппады. 1918-19 жылдардың қысында жаңадан құрылған Ресей Кеңес Республикасы «Батысқа қарайғы шабуылды» бастады, нәтижесінде Латвия, Литва және Белоруссияда Кеңес клиенттік республикалары құрылды. Владимир Ленин, Иосиф Сталин және Лев Троцкийдің басты мақсаты – большевиктік революцияны Германияға және Еуропаның басқа да аймақтарына тарату болды, сонымен бірге Еуропадағы кең ауқымды қақтығыстарға қатысу мүмкіндіктерінің шектеулі екенін түсінді. Кеңес әскерлері Польшаға шабуыл жасауға дайын күштерді шоғырландырды, бірақ шабуыл жоспарланғанын ресми түрде мойындамады. Поляктар өздерінің тәуелсіздігін сақтауға, Ресей немесе Германия империяларының қайта жандануына жол бермеуге және Польшаның бөлінуінен бұрынғы Польша-Литва одағының тарихи шекараларына сәйкес, этникалық поляктар тұратын шығыс аймақтарын қайтаруға тырысты. Польша мемлекетінің басшысы Юзеф Пилсудский жасаған амбициялы жоспар Ресейдің батысындағы тәуелсіз мемлекеттердің кең «Интермариум» (Międzymorze) федерациясын құруды көздеді, оның құрамында Польша жетекші рөл атқаратын еді. Бұл жоспар үшін Украинадағы Ресейдің бақылауын шектеу маңызды болды, және Польша Украина күштерімен Шығыс Галиция үшін соғыс жүргізіп жатты. 1919 жылдың барысында Кеңес әскерлері Киевті басып алды. 1920 жылдың басында Польша, Ресей большевиктерінен көп аумақты жоғалтқан Украина Халық Республикасымен одақ құрды. Соғыс алаңындағы поляк және Кеңес күштерінің саны тез өсті, және толыққанды соғыс Польшаның Кеңес бақылауындағы Украинаға Киевке жасаған шабуылымен басталды.
Тарихқа дейінгі кезең
Бұл қақтығыс басталған аумақ ортағасырлық Киев Русінің бір бөлігі болды, ал осы біріккен Русь мемлекетінің ыдырауынан кейін (12 ғасырдың ортасында) Галич-Волынь, Полоцк, Луцк, Теребовлия, Туров-Пинск және т.б. Русь княздықтарына тиесілі болды. Бұл княздықтардың көпшілігі 13 ғасырдың ортасында татар-моңғол шапқыншылығы кезінде қирады. Днепр аймағы мен Қара теңіз жағалауындағы кейбір аумақтар ұзақ жылдар бойы русь халқын жоғалтып, «Жабайы дала» (яғни Переяславль аймағы) деп аталатын болды. Татар-моңғол шапқыншылығынан кейін бұл аумақтар Польша патшалығы мен Литва княздығының кеңею нысанына айналды. Мысалы, 14 ғасырдың бірінші жартысында Киев, Днепр аймағы, сондай-ақ Припять және Батыс Двина өзендері арасындағы аймақ Литваға басып алынды, ал 1352 жылы Галич-Волынь княздығы Польша мен Литваға бөлінді. 1569 жылы Люблин униясы бойынша Литваның иелігінде болған русь аумақтарының көпшілігі Польша тәжіне өтті. Бұл аймақтарда крепостнойлық және католицизм кеңінен тарады. Жергілікті аристократия поляк аристократиясына қосылды. Қоғамның жоғарғы және төменгі қабаттары арасында мәдени, тілдік және діни жарылыс туды. Әлеуметтік, тілдік, діни және мәдени қысымдардың жиынтығы 17 ғасырдың ортасында халықтың көтерілісіне әкелді, одан Польша-Литва мемлекеті қалпына келмей қалды. 1772–1795 жылдардағы бөлістерден кейін Ресей империясына қосылған көптеген аумақтарда поляк аристократиясының үстемдігі сақталды, ал Австро-Мажар империясына қосылған аумақтарда поляк аристократиясының үстемдігіне неміс тілі мен мәдениетін белсенді түрде тарату қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австро-Мажар билігі Шығыс Галицияның Ресейге бағытталған халқына қарсы жазалау шараларын қолданды, ал Пилсудский басқарған поляк солшыл ұлтшыл қозғалысы Ресейге қарсы күресу үшін Орталық державалардың қолдауын алды. Ресейдегі революция мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Гогенцоллерн және Габсбург империяларының құлауынан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды. Польша басшылары 1772 жылы Польша-Литва мемлекетінің құрамына кірген аумақтарды мүмкіндігінше көп қайтарып алуға шешім қабылдады.
Жағдай
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық және Шығыс Еуропа картасы күрт өзгерді. Брест-Литовск келісімі (1918 жылғы 3 наурызда) Ресейдің алдыңғы екі ғасырда басып алған барлық еуропалық жерлерін Императорлық Германияға жоғалтып алған болатын. Бірақ 1918 жылғы қарашада большевиктер үкіметі осы келісімді қабылдамады. Германия Ресейдің қайтадан күшті болып өсуіне мүдделі емес еді және осы аумақтарды бақылауында ұстап, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусь және Украинаға буферлік мемлекеттер ретінде шектеулі тәуелсіздік берді. Германияның жеңілісі оның Mitteleuropa қуыршақ мемлекеттерін құру жоспарларын ескіргендей етті, ал Ресей Ресейлік Азамат соғысының тереңдігіне батып кеткенде, жаңадан пайда болған елдер нағыз тәуелсіздікке мүмкіндік көріп, тағдырдың бұл сирек сыйынан оңай бас тартуға дайын болмады. Сонымен қатар, Ресей бұл аумақтарды бүлікшіл ресейлік провинциялар деп қарастырды, бірақ 1917 жылы басталған Ресей төңкерісі мен Ресей Азамат соғысының салдарынан әлсіреп, Кеңес Одағына айналу процесінде болғандықтан, тез әрекет ете алмады. 1918 жылы Ұлы Польша көтерілісінің табысымен Польша 1795 жылғы бөліністен кейін алғаш рет мемлекеттілігін қалпына келтірді және 123 жыл бойы үш императорлық көршінің – Ресей, Германия және Австрия-Мажарстанның билігін аяқтады. Екінші Польша Республикасы ретінде қайта құрылған ел бұрынғы бөлінгіштердің аумақтарынан өз шекараларын жасауды жалғастырды. Батыс державалары Версаль келісімінен кейін Еуропаның жаңа шекараларын белгілегенде, Польшаға жағымсыз әсер етті. Оның батыс шекарасы оны Силезияның көмір бассейнінен және өнеркәсіптік аймақтарынан бөліп тастады, бұл 1919-1921 жылдардағы Силезия көтерілістеріне әкелді. Шығыс Керзон сызығы Буг өзенінің шығысында тұратын миллиондаған поляктарды Ресей шекарасының ішінде қалдырды. Польша жаңа мүмкіндіктермен және қиындықтармен жалғыз қалған жоқ. Жаңадан тәуелсіз болған көршілердің көпшілігі, егер барлығы емес, шекаралар үшін соғыса бастады: Румыния Венгриямен Трансильвания үшін, Югославия Италиямен Риека үшін, Польша Чехословакиямен Циэшин Силезиясы үшін, Германиямен Познань үшін және Украинамен Шығыс Галиция (Галиция соғысы) үшін. Украиналықтар, белорустар, литвалықтар, эстондықтар және латыштар өздерімен және орыстармен соғысты, олар да екіге бөлінді. Коммунистік идеялардың таралуы Мюнхен, Берлин, Будапешт және Прешов қалаларында коммунистік төңкерістерге әкелді. Уинстон Черчилль: «Жоңғарлардың соғысы аяқталды, пигмейлердің соғысы басталды» деді. Осы қақтығыстардың барлығы – Польша-Совет соғысын қоспағанда – қысқа мерзімді шекаралық соғыстар болды. Польша-Совет соғысы жоспарланғаннан гөрі, кездейсоқ оқиға болды, өйткені Кеңес Одағында немесе жаңа Екінші Польша Республикасында ешкім қасақана ірі шетел соғысын жоспарламады. Польша, оның аумағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың негізгі майданы болғандықтан, саяси тұрақсыздыққа ұшырады; ол Батыс Украина Ұлттық Республикасымен қиын соғысты жеңіп, Германиямен (Силезия көтерілістері) және Чехословакиямен жаңа қақтығыстарға кірісті. Польша үкіметі жаңадан ұйымдастырыла бастады және шекарадағы аймақтарды тиімді бақылай алмады. Әртүрлі (және жылдам өсіп жатқан) инфляция деңгейіне ұшыраған алты валюта айналыста болды. Экономика қирады, кейбір аймақтарда азық-түлік тапшылығы болды, қылмыс жоғары болды және кейбір топтардың қарулы төңкерісінің қаупі болды. Ресейдегі жағдай да осыған ұқсас болды. Революциялық Ресейдің назары негізінен қарсы төңкерістің және батыс державаларының араласуының алдын алуға бағытталған. Болшевиктік Ресей блокаданың екінші қысымын, соның салдарынан жаппай аштықты және қанды азамат соғысының ортасында болды. Ленин Ресейдің орталық бөлігін ғана басқаратын, ал большевиктерді күшті жаулар қоршап алған, оларды жеңбей Совет шекарасынан тысқары қадам жасау туралы ойлау мүмкін емес еді. Ниеттеріне қарамастан, Ленин мен басқа да коммунистік басшылар осы шекарадан шығуға қабілетсіз болды. Польша мен Кеңес күштерінің арасындағы алғашқы қақтығыстар 1919 жылдың ақпан айында болды, бірақ екі жақ та толыққанды соғысқа түскенін шамамен бір жылдан кейін түсінді. 1919 жылдың соңында Ресейдің жаңа коммунистік үкіметінің басшысы Владимир Ленин Қызыл Армияның ақ рулардың антикоммунистік күштеріне және олардың батыс одақтастарына қарсы азамат соғысындағы жеңістерінен шабыт алып, революцияның болашағын үлкен оптимизммен көруге кірісті. Большевиктердің доктринасы тарихи процестердің бүкіл әлемде пролетариаттың жеңісіне және ұлттық мемлекеттердің бүкіл әлемдік коммунистік қоғаммен алмастырылуына әкелетінін айтты. Польшамен соғыс Ресейдегі коммунистік революцияны Батыстағы күтілетін революциялармен, мысалы Германиядағы революциямен байланыстыру үшін қажет болды. Ерте большевиктік идеология Польшаның Ресей мен Германияның арасында орналасқандығын және Қызыл Армия Марксистік доктринаны орындау үшін кесіп өтуге тиіс көпір болуы керектігін нақты көрсетті. Бірақ 1920 жылдың ортасындағы Кеңес жеңістерінен ғана бұл идея большевиктік саясатта қысқа мерзімге басымдық алды. Германия 1918-1920 жылдары әлеуметтік наразылықпен және саяси хаоста мазасыз болған ел болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кайзердің тақтан басқанынан бері, үкіметтерді басып алу, бірнеше жалпы ереуілдер және кейбір коммунистік төңкерістерге (мысалы, Бавария Кеңес Республикасы) дейін бірқатар ірі ішкі бұзылыстарды бастан өткерді. 1920 жылдың шілдесіне қарай, Советтер Варшаваны басып алуға жақын болған кезде, Веймар Конституциясы әлі де жаңа болды, ал Версаль бейбіт шарты одан да жаңа болды. Германияның тұрақсыз үкіметі, Спартакшылар лигасы мен Германия Коммунистік партиясы мен оңшыл Фрайкор арасындағы азамат соғысына жақын даулы мәселелермен және үздірілмейтін қақтығыстармен күресуге тиіс болды, бәрі де одақтас державалардың бақылауында және қорлауында болды. Қызыл Армияның Версаль жүйесін қайта жасауы жеңімпаз батыс Антантаның орнатқан жүйесін шайқауы мүмкін күш ретінде қарастырылды. Лениннің өзі айтқандай: «Сол кезде Германиядағы барлық адамдар, тіпті ең қараңғы реакционерлер мен монархистер де, большевиктер оларды құтқарады деп мәлімдеді». 1920 жылдың сәуір айында Ленин «Коммунизмдегі «солшыл» балалық ауру» еңбегін аяқтады, бұл революцияның соңғы кезеңдеріне арналған нұсқаулық. Ол Польшамен қатысты соғыс туралы ойлармен мас болды. Оның және оның жақтастарының пікірінше, Ресейдегі революция бүкіл әлемді қамтымаса, оның тағдыры шешілген. Ресейдегі пікір «Польша көпірін кесіп өту керек пе, әлде қалай және қашан?» еді. Лениннің «сырттан революция» доктринасына сәйкес, Қызыл Армияның Польшаға басып кіруі «Қызыл Армияның мылтықтарымен Еуропаны зерттеу» мүмкіндігі болар еді, большевиктік революцияны кез келген құралмен экспорттауға жасалған алғашқы әрекет. Телеграммада Ленин: «Біз барлық назарымызды Батыс майданын дайындауға және нығайтуға жұмсауымыз керек. Жаңа лозунг жариялау керек: Польшаға қарсы соғысқа дайындалу».
Germany, however, had not been keen to see Russia grow strong again and—exploiting her control of those territories, had quickly granted limited independence as buffer states to Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Belarus and Ukraine. As Germany's defeat rendered her plans for the creation of those Mitteleuropa puppet states obsolete, and as Russia sank into the depths of the Russian Civil War, the newly emergent countries saw a chance for real independence and were not prepared to easily relinquish this rare gift of fate. At the same time, Russia saw these territories as rebellious Russian provinces but was unable to react swiftly, as it was weakened and in the process of transforming herself into the Soviet Union through the Russian Revolution and Russian Civil War that had begun in 1917. With the success of the Greater Poland uprising in 1918, Poland had re established its statehood for the first time since the 1795 partition and seen the end of a 123 years of rule by three imperial neighbors: Russia, Germany, and Austria Hungary. The country, reborn as a Second Polish Republic, proceeded to carve out its borders from the territories of its former partitioners. The Western Powers, in delineating the new European borders after the Treaty of Versailles, had done so in a way unfavorable to Poland. Her western borders cut her off from the coal basin and industrial regions of Silesia, leading to the Silesian Uprisings of 1919–1921. The eastern Curzon line left millions of Poles, living east of the Bug River, stranded inside Russia's borders. Poland was not alone in its newfound opportunities and troubles. Most if not all of the newly independent neighbours began fighting over borders: Romania fought with Hungary over Transylvania, Yugoslavia with Italy over Rijeka, Poland with Czechoslovakia over Cieszyn Silesia, with Germany over Poznań and with Ukrainians over Eastern Galicia (Galician War). Ukrainians, Belarusians, Lithuanians, Estonians and Latvians fought against themselves and against the Russians, who were just as divided. Spreading communist influences resulted in communist revolutions in Munich, Berlin, Budapest and Prešov. Winston Churchill commented: "The war of giants has ended, the wars of the pygmies begin." All of those engagements – with the sole exception of the Polish Soviet war – would be short lived border conflicts. The Polish–Soviet war likely happened more by accident than design, as it is unlikely that anyone in Soviet Russia or in the new Second Republic of Poland would have deliberately planned a major foreign war. Poland, its territory a major frontline of the First World War, was unstable politically; it had just won the difficult conflict with the West Ukrainian National Republic and was already engaged in new conflicts with Germany (the Silesian Uprisings) and with Czechoslovakia. Polish government was just beginning to organise and had little if any control over various border areas. Six currencies affected by various (and rising rapidly) inflation rates were in circulation. Economy was in shambles, some areas were experiencing food shortages, crime was high and a threat of an armed coup d'etat by some factions was serious. The situation in Russia was similar. The attention of revolutionary Russia, meanwhile, was predominantly directed at thwarting counter revolution and intervention by the western powers. Bolshevik Russia had barely survived its second winter of blockade and resulting mass starvation and was in the middle of a bloody civil war. Lenin controlled only a part of central Russia, and the Bolsheviks were surrounded by powerful enemies who needed to be defeated before any thought could be given to advance beyond the unclear Soviet borders. No matter their intent, Lenin and other communist leaders were simply incapable of moving beyond those borders. While the first clashes between Polish and Soviet forces occurred in February 1919, it would be almost a year before both sides realised that they were engaged in a full war. In late 1919 the leader of Russia's new communist government, Vladimir Lenin, was inspired by the Red Army's civil war victories over White Russian anti communist forces and their western allies, and began to see the future of the revolution with greater optimism. The Bolsheviks doctrine said that historical processes would lead to proletariat victory worldwide, and that the nation states would be replaced by a worldwide communist community. War with Poland was needed if the communist revolution in Russia was to be linked with the expected revolutions in the West, such as the one in Germany. Early Bolshevik ideology made it clear that Poland, which was located in between Russia and Germany, had to become the bridge that the Red Army would have to cross to fulfill the Marxist doctrine. It was not, however, until the Soviet successes in mid 1920 that this idea became for a short time dominant in Bolshevik policies. Germany in 1918 1920 was a nation torn by social discontent and embroiled in political chaos. Since the Kaiser's abdication at the end of the First World War, it had seen a series of major internal disturbances, including government takeovers, several general strikes, some leading to communist revolutions (e. g. the Bavarian Soviet Republic), By July 1920, which is when the Soviets were on the verge of taking Warsaw, the Weimar Constitution was still brand new and the humiliating Peace of Versailles, even more so. Germany unstable government had to deal with separatist tendencies, an ongoing conflict, not far from a civil war between the Spartacist League's and Communist Party of Germany and the right wing Freikorps, all under the watchful and humiliating eyes of the Allied powers. Red Army's remaking of the Versailles system was seen as a major force that could shake the existing system imposed by the victorious western Entente. As Lenin himself remarked, "That was the time when everyone in Germany, including the blackest reactionaries and monarchists, declared that the Bolsheviks would be their salvation." In April 1920 Lenin would complete writing The Infantile Disease of "Leftism" in Communism, a guide to the final stages of the Revolution. He became overconfident, entertaining the thoughts of a serious war with Poland. According to him and his adherents, the Revolution in Russia was doomed unless it was to become worldwide. The debate in Russia was "not as to whether the Polish bridge should be crossed, but how and when." According to Lenin's doctrine of "revolution from outside" Red Army's advance into Poland would be an opportunity "to probe Europe with the bayonets of the Red Army", the first attempt to export the Bolshevik Revolution by any means necessary. In a telegram, Lenin wrote: "We must direct all our attention to preparing and strengthening the Western Front. A new slogan must be announced: Prepare for war against Poland."