Кіріспе

1919-1921 жылдардағы Польша-КСРО соғысы кезінде Кеңес Ресейі және оның клиенттік мемлекеті – Кеңес Украинасы, қайта құрылған Екінші Польша Республикасымен және жаңадан құрылған Украина Халық Республикасымен қарулы қақтығыста болды. Екі тарап та Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық және Шығыс Еуропадағы шекаралардың тұрақсыздығы мен Австрия, Германия және Ресей империяларының құлауы аясында, Крессінің (қазіргі Батыс Украина және Батыс Беларусь) жиі даулы аймақтарында аумақты бақылауға ие болуды мақсат етті. Екі тараптың арасындағы алғашқы ұрыс-жаңжалдар 1919 жылдың ақпан айында болды, бірақ толыққанды соғыс келесі жылға дейін басталған жоқ. Әсіресе, бастапқыда Кеңес Ресейі, Ресей Азамат соғысына батып, ал Польша мемлекетті қайта құрудың бастапқы кезеңінде болғандықтан, екеуі де нақты және тұрақты соғыс мақсаттарын анықтап, оларды іске асыруға мүмкіндік таппады. 1918-19 жылдардың қысында жаңадан құрылған Ресей Кеңес Республикасы «Батысқа қарайғы шабуылды» бастады, нәтижесінде Латвия, Литва және Белоруссияда Кеңес клиенттік республикалары құрылды. Владимир Ленин, Иосиф Сталин және Лев Троцкийдің басты мақсаты – большевиктік революцияны Германияға және Еуропаның басқа да аймақтарына тарату болды, сонымен бірге Еуропадағы кең ауқымды қақтығыстарға қатысу мүмкіндіктерінің шектеулі екенін түсінді. Кеңес әскерлері Польшаға шабуыл жасауға дайын күштерді шоғырландырды, бірақ шабуыл жоспарланғанын ресми түрде мойындамады. Поляктар өздерінің тәуелсіздігін сақтауға, Ресей немесе Германия империяларының қайта жандануына жол бермеуге және Польшаның бөлінуінен бұрынғы Польша-Литва одағының тарихи шекараларына сәйкес, этникалық поляктар тұратын шығыс аймақтарын қайтаруға тырысты. Польша мемлекетінің басшысы Юзеф Пилсудский жасаған амбициялы жоспар Ресейдің батысындағы тәуелсіз мемлекеттердің кең «Интермариум» (Międzymorze) федерациясын құруды көздеді, оның құрамында Польша жетекші рөл атқаратын еді. Бұл жоспар үшін Украинадағы Ресейдің бақылауын шектеу маңызды болды, және Польша Украина күштерімен Шығыс Галиция үшін соғыс жүргізіп жатты. 1919 жылдың барысында Кеңес әскерлері Киевті басып алды. 1920 жылдың басында Польша, Ресей большевиктерінен көп аумақты жоғалтқан Украина Халық Республикасымен одақ құрды. Соғыс алаңындағы поляк және Кеңес күштерінің саны тез өсті, және толыққанды соғыс Польшаның Кеңес бақылауындағы Украинаға Киевке жасаған шабуылымен басталды.

Тарихқа дейінгі кезең

Бұл қақтығыс басталған аумақ ортағасырлық Киев Русінің бір бөлігі болды, ал осы біріккен Русь мемлекетінің ыдырауынан кейін (12 ғасырдың ортасында) Галич-Волынь, Полоцк, Луцк, Теребовлия, Туров-Пинск және т.б. Русь княздықтарына тиесілі болды. Бұл княздықтардың көпшілігі 13 ғасырдың ортасында татар-моңғол шапқыншылығы кезінде қирады. Днепр аймағы мен Қара теңіз жағалауындағы кейбір аумақтар ұзақ жылдар бойы русь халқын жоғалтып, «Жабайы дала» (яғни Переяславль аймағы) деп аталатын болды. Татар-моңғол шапқыншылығынан кейін бұл аумақтар Польша патшалығы мен Литва княздығының кеңею нысанына айналды. Мысалы, 14 ғасырдың бірінші жартысында Киев, Днепр аймағы, сондай-ақ Припять және Батыс Двина өзендері арасындағы аймақ Литваға басып алынды, ал 1352 жылы Галич-Волынь княздығы Польша мен Литваға бөлінді. 1569 жылы Люблин униясы бойынша Литваның иелігінде болған русь аумақтарының көпшілігі Польша тәжіне өтті. Бұл аймақтарда крепостнойлық және католицизм кеңінен тарады. Жергілікті аристократия поляк аристократиясына қосылды. Қоғамның жоғарғы және төменгі қабаттары арасында мәдени, тілдік және діни жарылыс туды. Әлеуметтік, тілдік, діни және мәдени қысымдардың жиынтығы 17 ғасырдың ортасында халықтың көтерілісіне әкелді, одан Польша-Литва мемлекеті қалпына келмей қалды. 1772–1795 жылдардағы бөлістерден кейін Ресей империясына қосылған көптеген аумақтарда поляк аристократиясының үстемдігі сақталды, ал Австро-Мажар империясына қосылған аумақтарда поляк аристократиясының үстемдігіне неміс тілі мен мәдениетін белсенді түрде тарату қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австро-Мажар билігі Шығыс Галицияның Ресейге бағытталған халқына қарсы жазалау шараларын қолданды, ал Пилсудский басқарған поляк солшыл ұлтшыл қозғалысы Ресейге қарсы күресу үшін Орталық державалардың қолдауын алды. Ресейдегі революция мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Гогенцоллерн және Габсбург империяларының құлауынан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды. Польша басшылары 1772 жылы Польша-Литва мемлекетінің құрамына кірген аумақтарды мүмкіндігінше көп қайтарып алуға шешім қабылдады.

Жағдай

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық және Шығыс Еуропа картасы күрт өзгерді. Брест-Литовск келісімі (1918 жылғы 3 наурызда) Ресейдің алдыңғы екі ғасырда басып алған барлық еуропалық жерлерін Императорлық Германияға жоғалтып алған болатын. Бірақ 1918 жылғы қарашада большевиктер үкіметі осы келісімді қабылдамады. Германия Ресейдің қайтадан күшті болып өсуіне мүдделі емес еді және осы аумақтарды бақылауында ұстап, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусь және Украинаға буферлік мемлекеттер ретінде шектеулі тәуелсіздік берді. Германияның жеңілісі оның Mitteleuropa қуыршақ мемлекеттерін құру жоспарларын ескіргендей етті, ал Ресей Ресейлік Азамат соғысының тереңдігіне батып кеткенде, жаңадан пайда болған елдер нағыз тәуелсіздікке мүмкіндік көріп, тағдырдың бұл сирек сыйынан оңай бас тартуға дайын болмады. Сонымен қатар, Ресей бұл аумақтарды бүлікшіл ресейлік провинциялар деп қарастырды, бірақ 1917 жылы басталған Ресей төңкерісі мен Ресей Азамат соғысының салдарынан әлсіреп, Кеңес Одағына айналу процесінде болғандықтан, тез әрекет ете алмады. 1918 жылы Ұлы Польша көтерілісінің табысымен Польша 1795 жылғы бөліністен кейін алғаш рет мемлекеттілігін қалпына келтірді және 123 жыл бойы үш императорлық көршінің – Ресей, Германия және Австрия-Мажарстанның билігін аяқтады. Екінші Польша Республикасы ретінде қайта құрылған ел бұрынғы бөлінгіштердің аумақтарынан өз шекараларын жасауды жалғастырды. Батыс державалары Версаль келісімінен кейін Еуропаның жаңа шекараларын белгілегенде, Польшаға жағымсыз әсер етті. Оның батыс шекарасы оны Силезияның көмір бассейнінен және өнеркәсіптік аймақтарынан бөліп тастады, бұл 1919-1921 жылдардағы Силезия көтерілістеріне әкелді. Шығыс Керзон сызығы Буг өзенінің шығысында тұратын миллиондаған поляктарды Ресей шекарасының ішінде қалдырды. Польша жаңа мүмкіндіктермен және қиындықтармен жалғыз қалған жоқ. Жаңадан тәуелсіз болған көршілердің көпшілігі, егер барлығы емес, шекаралар үшін соғыса бастады: Румыния Венгриямен Трансильвания үшін, Югославия Италиямен Риека үшін, Польша Чехословакиямен Циэшин Силезиясы үшін, Германиямен Познань үшін және Украинамен Шығыс Галиция (Галиция соғысы) үшін. Украиналықтар, белорустар, литвалықтар, эстондықтар және латыштар өздерімен және орыстармен соғысты, олар да екіге бөлінді. Коммунистік идеялардың таралуы Мюнхен, Берлин, Будапешт және Прешов қалаларында коммунистік төңкерістерге әкелді. Уинстон Черчилль: «Жоңғарлардың соғысы аяқталды, пигмейлердің соғысы басталды» деді. Осы қақтығыстардың барлығы – Польша-Совет соғысын қоспағанда – қысқа мерзімді шекаралық соғыстар болды. Польша-Совет соғысы жоспарланғаннан гөрі, кездейсоқ оқиға болды, өйткені Кеңес Одағында немесе жаңа Екінші Польша Республикасында ешкім қасақана ірі шетел соғысын жоспарламады. Польша, оның аумағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың негізгі майданы болғандықтан, саяси тұрақсыздыққа ұшырады; ол Батыс Украина Ұлттық Республикасымен қиын соғысты жеңіп, Германиямен (Силезия көтерілістері) және Чехословакиямен жаңа қақтығыстарға кірісті. Польша үкіметі жаңадан ұйымдастырыла бастады және шекарадағы аймақтарды тиімді бақылай алмады. Әртүрлі (және жылдам өсіп жатқан) инфляция деңгейіне ұшыраған алты валюта айналыста болды. Экономика қирады, кейбір аймақтарда азық-түлік тапшылығы болды, қылмыс жоғары болды және кейбір топтардың қарулы төңкерісінің қаупі болды. Ресейдегі жағдай да осыған ұқсас болды. Революциялық Ресейдің назары негізінен қарсы төңкерістің және батыс державаларының араласуының алдын алуға бағытталған. Болшевиктік Ресей блокаданың екінші қысымын, соның салдарынан жаппай аштықты және қанды азамат соғысының ортасында болды. Ленин Ресейдің орталық бөлігін ғана басқаратын, ал большевиктерді күшті жаулар қоршап алған, оларды жеңбей Совет шекарасынан тысқары қадам жасау туралы ойлау мүмкін емес еді. Ниеттеріне қарамастан, Ленин мен басқа да коммунистік басшылар осы шекарадан шығуға қабілетсіз болды. Польша мен Кеңес күштерінің арасындағы алғашқы қақтығыстар 1919 жылдың ақпан айында болды, бірақ екі жақ та толыққанды соғысқа түскенін шамамен бір жылдан кейін түсінді. 1919 жылдың соңында Ресейдің жаңа коммунистік үкіметінің басшысы Владимир Ленин Қызыл Армияның ақ рулардың антикоммунистік күштеріне және олардың батыс одақтастарына қарсы азамат соғысындағы жеңістерінен шабыт алып, революцияның болашағын үлкен оптимизммен көруге кірісті. Большевиктердің доктринасы тарихи процестердің бүкіл әлемде пролетариаттың жеңісіне және ұлттық мемлекеттердің бүкіл әлемдік коммунистік қоғаммен алмастырылуына әкелетінін айтты. Польшамен соғыс Ресейдегі коммунистік революцияны Батыстағы күтілетін революциялармен, мысалы Германиядағы революциямен байланыстыру үшін қажет болды. Ерте большевиктік идеология Польшаның Ресей мен Германияның арасында орналасқандығын және Қызыл Армия Марксистік доктринаны орындау үшін кесіп өтуге тиіс көпір болуы керектігін нақты көрсетті. Бірақ 1920 жылдың ортасындағы Кеңес жеңістерінен ғана бұл идея большевиктік саясатта қысқа мерзімге басымдық алды. Германия 1918-1920 жылдары әлеуметтік наразылықпен және саяси хаоста мазасыз болған ел болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Кайзердің тақтан басқанынан бері, үкіметтерді басып алу, бірнеше жалпы ереуілдер және кейбір коммунистік төңкерістерге (мысалы, Бавария Кеңес Республикасы) дейін бірқатар ірі ішкі бұзылыстарды бастан өткерді. 1920 жылдың шілдесіне қарай, Советтер Варшаваны басып алуға жақын болған кезде, Веймар Конституциясы әлі де жаңа болды, ал Версаль бейбіт шарты одан да жаңа болды. Германияның тұрақсыз үкіметі, Спартакшылар лигасы мен Германия Коммунистік партиясы мен оңшыл Фрайкор арасындағы азамат соғысына жақын даулы мәселелермен және үздірілмейтін қақтығыстармен күресуге тиіс болды, бәрі де одақтас державалардың бақылауында және қорлауында болды. Қызыл Армияның Версаль жүйесін қайта жасауы жеңімпаз батыс Антантаның орнатқан жүйесін шайқауы мүмкін күш ретінде қарастырылды. Лениннің өзі айтқандай: «Сол кезде Германиядағы барлық адамдар, тіпті ең қараңғы реакционерлер мен монархистер де, большевиктер оларды құтқарады деп мәлімдеді». 1920 жылдың сәуір айында Ленин «Коммунизмдегі «солшыл» балалық ауру» еңбегін аяқтады, бұл революцияның соңғы кезеңдеріне арналған нұсқаулық. Ол Польшамен қатысты соғыс туралы ойлармен мас болды. Оның және оның жақтастарының пікірінше, Ресейдегі революция бүкіл әлемді қамтымаса, оның тағдыры шешілген. Ресейдегі пікір «Польша көпірін кесіп өту керек пе, әлде қалай және қашан?» еді. Лениннің «сырттан революция» доктринасына сәйкес, Қызыл Армияның Польшаға басып кіруі «Қызыл Армияның мылтықтарымен Еуропаны зерттеу» мүмкіндігі болар еді, большевиктік революцияны кез келген құралмен экспорттауға жасалған алғашқы әрекет. Телеграммада Ленин: «Біз барлық назарымызды Батыс майданын дайындауға және нығайтуға жұмсауымыз керек. Жаңа лозунг жариялау керек: Польшаға қарсы соғысқа дайындалу».