Амедия тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Ахмедтік діни қозғалысы

Амеди немесе Амадия (‎; العمادية‎;) – Ирактың Курдистан аймағының Духок облысындағы қала. Ол Ұлы Заб өзенінің кең аңғарындағы үстіртке салынған. Амеди Наурыз мерекесімен әйгілі.

Этимология

Ибн әл-Атирдің мәліметінше, арабша "Амадия" атауы 1142 жылы онда бекініс салған Имад әл-Дин Зенгиден шыққан. Тағы бір болжам бойынша, бұл атау Имад әл-Дауланың есімімен байланысты, бірақ бұл болжам сенімсіз.

Тарих

Ерте қола дәуірінен бастап, б.з.д. 16-шы ғасырда Митанни билігіне өткенге дейін, Амеди аймағы Курданың бір бөлігі болды және толығымен Субарту халқымен қоныстанды, олар семит тілінде сөйлемеді. Митанни үкімдігі кезінде осы аймақтың тұрғындары Зубарийлер деп белгілі болды. Митанни құлағаннан кейін, б.з.д. 11-шы ғасырда Амедиді Орта Ассирия империясының Ашурнасирпал I жаулап алды, ол Митанни империясына қарсы қатыгез науқан жүргізген болатын. Ассирия империясы құлағаннан кейін, Амеди аймағы мидиялықтардың билігіне көшті. Ксенофонт б.з.д. 4-шы ғасырда осы аймақтан өткенде, оның тұрғындарын мидиялықтар деп атады, мидиялықтар ассириялықтарға бас иіп, ассириялықтарды осы жердің түпкілікті халқы деп есептеді. Кейіннен Амеди аймағы Ахеменид империясына Media Magna деген атпен қосылды. Парфян империясының тұсында Амеди аймағы Бархан (Барзан) округінің құрамына кірді. Соңында ол Сасани империясының бір бөлігіне айналды, Адиабен ауданында 640-шы жылдарға дейін, мұсылмандар күрдтерді Тикрит, Мосул және Сахарзорда жеңгеннен кейін оны жаулап алды. Одан кейін, VII ғасырдагы Аббасид революциясынан кейін бірнеше ғасыр бойы, ол патшалық Аббасид әулетінен шыққан әмірдің билігінде болды, ол аймақтағы ең бай отбасылардың бірі деп есептелді. Амеди – мессиа Дэвид Алройдың (фл. 1160) туған жері. 1163 жылы, Иосиф ха-Коэннің "Эмек ха-Бака" кітабында айтылғандай, еврей халқының саны шамамен мың отбасыны құрады және олар жеміс жаңғақтарымен сауда жасады. Алрой қалаға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ жеңіліске ұшырады және осы оқиғада қаза тапты. Испандық еврей тарихшысы Соломон ибн Верга (1450–1525) Алрой заманындағы Амедидегі еврей қауымын бай және қамқор деп сипаттады. Амеди 1376 жылдан 1843 жылға дейін болған жартылай тәуелсіз Бахдинанның орталығы болды. Амедиде Қубахан мектебінің қираған қалдықтары бар, ол Бахдинан Сұлтан Хусейн Уәлинің (1534–1576) тұсында ислам ғылымдарын оқу үшін құрылған. Кішкентай қалада Езекиелге арналған шіркеудің қираған қалдықтары мен бейіті де бар. Қаланың мақтанышы – 12-шы ғасырдан бері сақталған және аймақтағы ең көне және ең ірі Амедидің Ұлы мешіті. 1760 жылы доминикан Леопольдо Солдини өзінің әріптесі Маурицио Гарцонимен бірге Амедиде Курдистанға миссия құрды. Гарцони он төрт жыл бойы сол жерде тұрып, 4600 сөздік пен грамматикалық еңбек жазды. Бұл сөздік маңызды туынды, өйткені ол күрд грамматикасы мен тілін зерттеудің алғашқы қадамы болды. Осы себепті Гарцони көбінесе "курдологияның әкесі" деп аталады. 1907 жылы халық саны 6000-ға жетті, оның ішінде 2500 күрд, 1900 еврей және 1600 халдей католик ассириялықтары болды.

From the Early Bronze Age until it came under the control of the Mitanni in the 16th century BC, Amedi region was part of Kurda and it was entirely inhabited by Subartu, which did not speak a Semitic language. During the rule of the Mittani, the inhabitants of this region were known as Zubarians. After the fall of the Mittani, Amedi was conquered by Ashurnasirpal I of the Middle Assyrian Empire in the 11th century BC after he fought a vicious campaign against the Mittani Empire. After the fall of the Assyrian Empire, the Amedi region came under the rule of the Medes. When Xenophon passed through the region in the 4th century BC, he referred to its inhabitants as Medes, Medes would bow down to Assyrians and consider Assyrians as the original people of that land. Later Amedi area was incorporated into the Achaemenid Empire under the name of Media Magna. Under the rule of the Parthian Empire Amedi region was part of the Barchan (Barzan) district. eventually it became an integral part of Sasanian Empire in the district of Adiabene until it was conquered by the Muslims in 640s, after they defeated the Kurds in Tikrit, Mosul and Saharzor. Then, for several centuries, after the Abbasid Revolution in the seventh century, it was ruled by an amir from the royal Abbasid dynasty, reputed to be one of the richest families in the region. Amedi was the birthplace of the messiah claimant David Alroy (fl. 1160). In 1163, according to Joseph ha Kohen's Emeq ha Baka, the Jewish population numbered about a thousand families and traded in gall nuts. Alroy led a revolt against the city but was defeated and killed in the process. The Spanish Jewish historian Solomon ibn Verga (1450–1525) portrayed the Jewish community of Amedi at the time of Alroy as wealthy and contented. Amedi was the seat of the semi autonomous Bahdinan, which lasted from 1376 to 1843. There are ruins of the Qubahan School in Amedi which was founded during the region of Sultan Hussein Wali of Bahdinan(1534 1576) AD for the study of Islamic Sciences. There are also ruins of a synagogue and a tomb attributed to Ezekiel a church in the small town. One of the icons of the city is the Great Mosque of Amedi, which dates back to the 12th century and the oldest and largest in the region. In 1760, the Dominican Leopoldo Soldini founded a mission for Kurdistan in Amedi, with his colleague Maurizio Garzoni. Garzoni lived there for fourteen years and composed a 4,600 word Italian Kurdish dictionary and grammar. The dictionary is a key work because it represents the first study of the Kurdish grammar and language; for this reason, Garzoni is often called the “father of Kurdology”. In 1907, the population numbered 6,000, of whom 2,500 were Kurds, 1,900 Jews and 1,600 Chaldean Catholic Assyrians.

Климат

Амедиде ыстық жазғы Орта теңіз климаты (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa) басым, жазда ыстық, ал қыста салқын және ылғалды болады. Ирактың ең солтүстік қаласы болғандықтан, елдегі ірі қалалардың арасында ең қоңыл жағдайы бар. Қыста сирек қар жауады.